ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

هەڵمەتێكی ڕەشبگیری دژی كورد دەستی پێكرد
توركیا “كودەتای سیاسی” بەسەر سێ‌ گەورە شارەوانی كورد دەكات

خەڵك- بەشی هەواڵ
حكومەتی توركیا سەرۆكی سێ‌ شارەوانی گەورەی باكوری كوردستان لە پۆستەكانیان دووردەخاتەوە لەكاتێكدا بە دەنگی زۆرینەی ڕەهای هاووڵاتیان هەڵبژێردراون و لەهەمان كاتدا هەڵمەتێكی ڕەشبگیری دژی هاووڵاتیانی كورد و فەرمانبەرانی ئەو شارەوانیانە لە پارتی دیموكراتی گەلان (هەدەپە) دەستپێدەكات و ئەوەش كاردانەوەی لێدەكەوێتەوە.

شارە كوردیەكان بوونە ئامانجی ئەردۆغان
بەیانی ئەمڕۆ دوو شەممە، بە فەرمانی وەزارەتی ناوخۆ و لەسەر ڕاسپاردەی ڕەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆكی توركیا سەرۆك شارەوانی هەر سێ‌ شاری ئامەد و مێردرین و وان، كە لە پشكی (هەدەپە)ن لە پۆستەكانیان دوورخرانەوە و لەشوێنیان خەڵكانی (قەیوم) سەر بە پارتی (ئاكەپە)ی دەسەڵاتدار دانران.

هەدەپە، هاوسەرۆکانی شارەوانییەکانی ئەو سێ‌ شارەی لە هەڵبژاردنی شارەوانیەكانی ڕابردوو بە زۆرینەی دەنگ بەدەستهێنا، كە لە ئامەد بە ڕێژەی ٦٣%، لە مێردین بە ڕێژەی ٥٦% و لە وان بە ڕێژەی ٥٣%ی دەنگەکان هەڵبژێردران.

خۆپیشاندان دەستی پێكرد
بەهۆی دوورخستنەوەی هاوسەرۆكانی شارەوانی ئەو سێ‌ شارەی باكوری كوردستان و هەڵمەتی ڕەشبگیری پۆلیس بۆ لایەنگرانی هەدەپە و فەرمانبەرانی ئەو شارەوانیانە، كە تا ئێستا زیاتر لە 400 كەس دەستگیر كراون، خۆپیشاندان لە بەردەم بارەگای سەرەكی شارەوانی ئامەد دەستیپێكرد و هێزە ئەمنیەكانیش بە ئاو و گازی فرمێسكرێژ ڕووبەڕووی خۆپیشاندەران دەبنەوە.

دوبەدوای دەست بەسەرداگرتنی هەر سێ گەورە شارەوانی ئامەد و وان و مێردین، لەئێستادا پۆلیسی تورکیا بارەگای سەرەکی هەدەپە-یان لە ئامەد گەمارۆداوە و ڕێگا نادەن نە کەس بچێتە ناو بارەگاکە نەکەس لەبارەگاکە بێتە دەرەوە.

ئەو كارە كاردانەوەی لێ‌ كەوتەوە
وتەبێژی جەهەپە لە لێدوانێكی بۆ میدیاكان ڕایگەیاند، كە ئەو كارێكی سیاسیە و یاسایی نییە و قابیلی قبوڵ كردن نییە.

لای خۆشیەوە، ئەكرەم ئیمام ئۆغڵۆ، سەرۆكی گەورە شارەوانی ئیستەنبوڵ لە سەر پشكی جەهەپە پشتیوانی بۆ هەدەپە ڕاگەیاند و وتی، “ئەوەی لەو شارەوانییانە ڕوویداوە دژی دیموكراسی و دەنگ و ئیرادەی خەڵكە و شایەنی قبوڵ كردن نییە”.

عەبدوڵا گول، سەرۆكی پێشووی توركیا رەخنەی لەبریاری لابردنی سەرۆك شارەوانیەكان گرت و لە تویتێكدا دەربارەی دوورخستنەوەی سەرۆك شارەوانیەكانی هەدەپە لەباكوری كوردستان ڕایگەیاند، “لابردنی سەرۆك شارەوانییە تازە هەڵبژێردراوەكان بۆ دیموكراسی توركیا كارێكی ڕاست و دروست نییە”.

هەدەپە: ئەمە کودەتایەکی نوێی سیاسییە

پارتی دیموكراتی گەلان (هەدەپە) دەربارەی دوورخستنەوەی سەرۆك شارەوانیەكان پەیامێكی ڕاگەیاند و ئاماژەی بەوەكرد، هاوسەرۆکانی شارەوانییەکانمان لە ئامەد بە ڕێژەی ٦٣%، لە مێردین بە ڕێژەی ٥٦% و لە وان-یش بە ڕێژەی ٥٣%ی دەنگەکان هەڵبژێردران، بەڵام بە فەرمانی درۆ و پاساوە نایاسایی و بێ مافییەکانی وەزارەتی ناوخۆ لە ئەرکەکانیان دوورخرانەوە.

ڕاشیگەیاندووە، لە دژی ئەندامەکانمان لە ئەنجوومەنی شارەوانییەکان و کارمەندانی شارەوانییەکان ئۆپەراسیۆنێکی قورس و چڕی دەستگیرکردن بەڕێوەدەچێت، كە ئەمە کودەتایەکی نوێی سیاسییە.

ئاماژەی بەوەشكردووە، هاوکات هەڵوێستێکی دوژمنانەیە لە دژی ئیرادەی سیاسیی گەلی کورد. وەزارەتی ناوخۆ ناوەندی کودەتاکەیە، بڕیارەکانیشی دژ بە دیموکراسییە و ناوەندی چەواشەکاری و زەوتکردنی ئازادی و مافەکانە.

راپۆرت

یۆنسێف: 4.5 ملیۆن منداڵی عیراقى ڕووبەڕووی هەژاریی دەبنەوە

خەڵك- بەشی هەواڵ
ڕێكخراوی (یونسێف)ی سەر بە نەتەوە یەگگرتووەكان ڕایدەگەیەنێت، منداڵانی عیراقی كە زۆرینەن لەنێوان نزیكەی 4.5 ملیۆن عیراقی، هەڕەشەی هەژاریی و نەدارییان لەسەرە بەهۆی كاریگەرییەكانی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا.

بەپێی هەڵسەنگاندێك كە لەم ماوەیەی دواییدا لەلایەن وەزارەتی پلاندانانی عیراق بە پاڵپشتی (یونسێف) و بانكی نێودەوڵەتی و دەستپێشخەریی (ئۆكسفۆرد) بۆ هەژاریی و گەشەی مرۆیی بڵاوكرایەوە” 4.5 ملیۆنی تری عیراقییەكان (واتا نزیكەی 11%)، ڕووبەڕووی مەترسی كەوتنە خوار هێڵی هەژارییان لەسەرە، بەهۆی كاریگەریی كۆمەڵایەتی ئابوری پەتای كۆرۆنا”.

هەر لە هەڵسەنگاندنەكەدا هاتووە”ئەم بەرزبوونەوە زۆرە دەبێتە مایەی هەڵكشانی ڕێژەی هەژاریی نیشتمانی لە 20% لە ساڵی 2018 بۆ 31.7%، و زۆربوونی گۆی گشتی هەژاریی بۆ 11.4 ملیۆن”.

(یۆنسێف) پێیوایە”منداڵان و تازەپێگەیشتوان بەشێوەیەكی زیاتر ئاستی هەژارییان هەڵكشاوە”.

هەروەها دەڵێت”بەر لە بڵاوبوونەوەی پەتای كۆرۆناش، یەكێك لەنێوان هەر پێنج كەسێكدا لەنێو منداڵان و تازەپێگەیشتوان هەژاربوون، بەڵام ئەمە بۆ زیاتر

لە 2 كەس لەنێوان 5 كەسدا زیادی كرد، كە 37.9%ی كۆی گشتی ژمارەی منداڵان دەكات”.

بە بۆچوونی ئەو ڕێكخراوەی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان”42%ی دانیشتوان لەو توێژە فشەڵەن كە ڕووبەڕووی بەرزترین ئاستی مەترسی دەبنەوە، بەو پێیەی لە چەندان ڕووەوە بەدەست نەدارییەوە دەناڵێن، بە تایبەتیش لەڕووی، فێركاریی، تەندروستی، گوزەرانی ژیان، ئاسایشی دارایی”.

سەبارەت بە منداڵانیش، “هەر منداڵێك لەنێوان دواندا (واتا 48.8%) زیاتر ڕووبەڕووی نەداریی دەبنەوە لەزیاتر لە یەكێك لەو چوار ڕووە”.

نەداریی و بێبەشبوون لە پەیوەندیكردن بە خوێندنگەكان، و دەستبەركردنی سەرچاوەی ئاوی شیاو، لەو فاكتەرە سەرەكیانەن كە بونەتە مایەی فشەڵبوونی خێزان و ئاستی گوزەرانی منداڵ.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

مێژووی بەرهەمهێنان و بڵاوبوونەوەی تەماتە

خەڵک ـ عەبدول محەمەد

تەماتە ئەو سەوزەیەی یان وەک هەندێک دەڵێن ئەو میوەیەی کە بەشێوەیەکی نمیچە ڕۆژانە دەبێت لە هەموو ماڵێکدا بوونی هەبێت، هەر کە باسی لێنانی هەر چێشتێکی شلە دەکرێت، دەبێت تەماتەش بوونی هەبێت.

تەماتە لە خێزانی بەروبومە باینجانییەکانە بە زۆری لە ناوچە مامناوەندی و گەرمەکان دەڕوێت و گەشە دەکات، ناوە زانستیەکەی Solanum lycopersicum، ناونانی تەماتە لە زمانی گەلی “ئیزتیک”ی مەکسیکەوە هاتووە، کە بەو بەربومەیان وتووە تۆماتۆل (tomatl)، لە هەندێک وڵاتی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفریقا بە تەماتە دەوترێت بەنەدۆرە، کە لە زمانی ئیتالیاوە وەرگیراوە.

نابێت ئەوەشت لە یاد بچێت کە تەماتە یەکێکە لەو بەرهەمە رووەکیانەی کە بە سەرچاوەیەکی دەوڵەمەندی کانزا و ڤیتامینەکان و خوێ کانزانییەکان و کاربۆهێدرات و رەنگە سروشتییەکان دادەنرێت بۆ جەستەی مرۆڤ.

توێژینەوە پزیشکییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن تەماتە کاریگەرییەکی بەرچاوی هەیە لەسەر کەمکردنەوەی نیشانەکانی نەخۆشی شەکرە و پارێزگاریکردن لە فشاری خوێن و خوێنبەرەکان و بەربەرەکانێی نەخۆشیە جیاجیاکان شێرپەنجە، بەهێزکردنی دەزگای هەرس و پارێزگاریکردن لە چاوەکان.

نیشتیمانی یەکەمی تەماتە بەرزاییەکانی خۆرئاوای ئەمریکای لاتینە، کە ئێستا بە وڵاتانی پیرۆ و ئیکوادۆر ناسراوە، بە دیاریکراویش ٢٠ هەزار ساڵ لەمەوبەر شوێنی ئەم ڕووەکەی تیا دۆزراوەتەوە.

ئەم بەرهەمە کشتوکاڵیە لەسەردەستی هیندیە سورەکان گواستراوەتەوە بۆ وڵاتی مەکسیک، تۆی تەماتەی ناوچەکانی ئەمریکای ناوەڕاست بە سەرچاوەی هەموو جۆرە تەماتەکانی ئەمڕۆ دادەنرێت، کە لە سەرانسەری جیهاندا بەشێوە و قەبارەی جیاواز هەیە.

زۆرێک لە میژوونووسان کۆکن لەسەر ئەوەی دوای داگیرکردنی شاری ئەزتیک شوێنی مەکسیکۆ سیتی پایتەختی ئێستای مەکسیک لە ساڵی ١٥٢١، “کورتس” گەریدەی ئیسپانی یەکەم کەس بووە تۆی تەماتەی گواستووەتە بۆ ئەوروپا، هەندێکیش دەڵێن کریستۆفەر کۆلۆمیس ئەو کەسەی بۆ یەکەمجار کیشوەری ئەمریکای ئاشکراکرد، یەکەم ئەوروپی بووە لە ساڵی ١٤٩٣ تۆی تەماتەی گواستووەتەوە بۆ ئەوروپا
مانیۆلی مێژوونووسی ئیتالی یەکەم کەس لە ساڵی ١٥٤٤ باسی لە بوونی تەماتە کردووە لە ئەوروپا.

بەهۆی ئەو گۆڕانکارییە بەسەر ڕەنگی بەرهەمی تەماتەدا دێت تا پێ دەگات لەسەرەتاوە خەڵک ترساوە لەوەی کە ڕوەکێکی ژەهراوی بێت.

تەماتە لە تورکیا و ناوچەی خۆڕهەڵاتی ناوەڕاست کە کوردستانیش بەشێکە لێی، تا سەردەمی داگیرکارییەکانی بەریتانیا لە دوای جەنگی یەکەمی جیهان بوونی نەبووە، دواتر لە ساڵی ١٩١٧ بەدواوە جوتیارەکان لەدەشتاییەکانی تورکیا و ئوردن و پارێزگای دیالەی عێراق لە شارەکانی بەعقوبە و مەندەلی چاندوویانە.

کاتێک بەرهەمەکەی چووەتە بازاڕەکانی بەغدا خەڵک لێی ترساون بە بەرهەمێکی ژەهراویان زانیووە و دواتر ناونراوە بە “پرتەقاڵی ئینگلیزی”، بەڵام دوای ئەوەی خەڵک لێی شارەزا بووە، بووەتە پێکهاتەکی سەرەکی چێشتخانەی عێراقی.

بەپێی ئاماری وەزارەتی كشتوكاڵ، هەرێمی كوردستان ساڵانە پێویستی بە نزیكەی 185 هەزار تۆن تەماتەیە، توانای بەرهەمهێنانی كێڵگەكانی ناوخۆش هیچ ساڵێك نەگەیشتووەتە نیوەی ئەم بڕە، بۆیە ناچارە بۆ پڕکردنەوەی پێداویستی ناوخۆیی تەماتە هاوردە بکرێت.

ڕێکخراوی کشتوکاڵ و خۆراکی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان ناسراو بە فاو، لە ڕاپۆرتی ساڵی ٢٠١٩ی خۆیدا ڕیزبەندی کردووە بۆ ئەو وڵاتانەی کە زۆرترین بەرهەمی تەماتەیان هەیە ساڵانە لەسەر ئاستی جیهان کە ئەمانەی خوارەوەن:

چین لە پلەی یەكەمدایە و ساڵانە بڕی 56 ملیۆن ە 423 هەزار تۆن بەرهەم دەهێنێت.

هیندستان بە پلەی دووەم دێت و ١٨ ملیۆن و ٤٠٠ هەزار تۆن.

ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ١٣ ملیۆن و ٣٨ هەزار تۆن.

تورکیا ١٢ ملیۆن و ٦٠٠ هەزار تۆن.

میسر ٧ ملیۆن و ٩٤٣هەزار تۆن.

ئیتالیا ٦ ملیۆن و ٤٣٧ هەزار تۆن.

ئێران ٦ ملیۆن و ٣٧٢ هەزار تۆن.

ئیسپانیا ٤ ملیۆن و ٦٧١ هەزار تۆن.

بەرازیل ٤ ملیۆن و ١٦٧ هەزار تۆن.

مەکسیک ٤ ملیۆن و ٤٧ هەزار تۆن.

ڕوسیا ٣ ملیۆن تۆن.

ئۆزبەگستان ٢ ملیۆن و ٦٤٨ هەزار تۆن.

نەیجیریا ٢ ملیۆن و ٢٤٣ هەزار تۆن.

ئۆکرانیا ٢ ملیۆن و ٢٢٩ هەزار تۆن.

پرتوگال ١ ملیۆن و ٦٩٣ هەزار تۆن.

تونس ١ ملیۆن و ٣٠٣ هەزار تۆن.

جەزائیر ١ ملیۆن و ٢٨٠ هەزار تۆن.

مەغریب ١ ملیۆن و ٢٣ هەزار تۆن.

کامیرۆن ١ملیۆن و ١٨ هەزار تۆن.

یۆنان ١ ملیۆن و ٤ هەزار تۆن.

ئەوەی جێی سەرنجە لەم ڕاپۆرتەدا ئەوە، هەرچەندە سەرەتای سەرهەڵدانی چاندنی ڕووەکی تەماتە دەگەڕێتەوە بۆ وڵاتی مەکسیک، بەڵام ناوی لە ناوەڕاستی لیستەکەدا و بە نۆهەمین وڵات دێت لە بەرهەمی تەماتەدا، جگە لەوەش عێراق بە یەکێک لە وڵاتە پێشینەکانی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دادەنرێت کە بۆ یەکەمجار تەماتەی تیا بەرهەم هاتووە، بەڵام بە هیچ شێوەیەک ناوی لەناو لیستەکەدا نەهاتووە و ساڵانە ناچارە بە سەدان تۆن تەماتە لە ئێران و تورکیا و وڵاتانی دیکەوە هاوردە بکات، ئەویش بەهۆی پشتگوێخستنی کەرتی کشتوکاڵەوە بەرهەمی ناوخۆیی توانای پڕکردنەوەی داوای بازاڕەکانی خۆی نییە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

بەهۆی وشەی “بەرهەمی ناوخۆیی” كارگەی دۆشاوی شارەزوور شەش مانگە داخراوە

خەڵك – یەحیا حبیب

خاوەنی كارگەی دۆشاوی شارەزوور ڕایگەیاند، وەزارەتی تەندروستی لەسەر وشەی “بەرهەمی ناوخۆیی” ماوەی 6 مانگ زیاترە كارگەكەمان داخستووە بە بیانوی ئەوەی 6 مانگ بە دۆشاوی دەرەكی كار دەكەین، دۆسییەكەش لە دادگای هەولێرە.

كامەران محەمەد، خاوەنی كارگەی دۆشاوی شارەزوور لە لێدواێكیدا بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، “نزیكەی شەش مانگ بەر لە ئێستا بە هۆكارێكی لاوەكی كارگەی دۆشاوی شارەزووریان ڕاگرتووە بە بیانوی ئەوەی 6 مانگ بە دۆشاوی دەرەكی كاردەكەین و 6 مانگی بە تەماتەی خۆماڵی كار دەكەین و ئێمە بۆمان نیە لە سەر قوتووەكە بنوسین خۆماڵی، لە كاتێكدا وەزارەتی تەندروستی تەنها كاریان ئەوەیە بزانن ئەم دۆشاوە شیاوە بۆ خواردن یاخود نا”.

وتیشی، “لە پارێزگای هەڵەبجە و سلێمانی و مەرزی نێودەوڵەتی پەروێزخان و باشماخ سامپڵیان لێوەرگرتووین و زیاد لە 40 جار فەحس كراوە و كێشەی نەبووە بۆ خواردن و لە سەر شتێكی لاوەكی كارەكانی ئێمەیان ڕاگرتوە “.

ئاشكراشیكرد، ئێمە دەمانتوانی ڕۆژانە 200 بۆ 250 تۆن تەماتە لە جوتیاران وەربگرین، جوتیاران زەرەرمەند دەبون لە كڕینی سندوقدا ئێمە نەماندەویست و بە شێوازی فەل لێمان وەردەگرتن وەك ساڵانی ڕابردوو ئەمەش بۆ جوتیاران باش بوو “.

دەشڵێت: “ئەم كار ڕاگرتنەی ئێمە لە لایەن حكومەتەوە بوو بە هۆكاری ئەوەی ئێستا جوتیاران بێزار بن لەم دۆخەی هەیە و بەرهەمەكەیان لە سەر ڕێگاكان فڕێ بدەن و زیانێكی گەورەیان پێ بگات”.

ڕاشیگەیاند، ئێستا ئێمە چاوەڕێی بڕیاری دادوەرین و داوا لە حكومەت دەكەین پاڵپشتی كارگەكەمان بێت بۆ ئەوەی بەردەوامبێت.

لای خۆشیەوە، د.محەمەد قادر، وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی هەرێمی كوردستان بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، “هەر لایەنێك (كارگە، تاقیگە و دەرمانخانە و كۆمەڵگەی پزیشكی) هەر كارێكی نایاسایی بكات ڕێكاری لە بەرامبەر دەگیرێتە بەر، كە بچوكترینیان بریتییە لە ئاگاداركردنەوە و دواتر سزای دارایی، دواتر داخستنی كاتی بۆ مۆڵەت یاخود هەر بابەتێكی تر هەبێت”.

وتیشی، “ئەگەر پابەند نەبونەكە و نایاساییەكە زۆر گەورە بێت دەگاتە لێسەندنەوەی مۆڵەت و داخستنی كۆتایی ئیتر دەوەستێتە سەر ئەو سەرپێچییەی كراوە، ئێمە وەك وەزارەتی تەندروستی پابەندی ئەو یاسایە دەبین، كە دەرچووە، هەر شوێنێك دەست بەكار دەكات كۆمەڵێك ڕێنمایی پێدەدرێت و دەبێت پابەندی بێت لە دەرەوەی ئەو ڕێنماییانە هەر كارێك بكات بە پێی بچوك و گەورەی ئەو كارە نایاساییەی كردویەتی ڕێكاری یاسایی لە بەرامبەر دەگیرێتەبەر”.

دەشڵێت: “فرۆشتنی بەرهەمی دەرەكی بە ناوی خۆماڵی شتێكی زۆر گەورەیە”.

بەپێی زانیارییەكانی تۆڕی میدیایی (خەڵك) ئەو كارگەیە لیژنەی بەدواداچوونی لە سەر دروستكراوە و دادوەری گشتی لە نێو لیژنەكەدایە، بە بڕیاری لیژنەی بەدواداچوون بۆ ئەو بابەتە ئەو كارگەیە داخراوە.

كارگەی دۆشاوی شارەزوور ماوەی زیاتر لە 2 ساڵە كاردەكات و نزیكەی شەش مانگە بە بڕیاری لیژنەی دروستكراو لە سەر كارگەكە داخراوە.

ڕۆژی ڕابردوو جوتیارانی پارێزگای هەولێر بەهۆی ساغ نەبوونەوەی بەرهەمی تەماتە لە بەردەم عەلوەی هەولێر بەرهەمەكەیان فڕێدایە سەر شەقام.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان