ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

خۆ ئەوەمان لەدەست دێت!

عومەر گوڵپی

 

ناکرێت لە حکومەت کارمەند، پزیشک، مامۆستا، ئەندازیار بیت، بەرپرس و بەرێوەبەرو بەرێوەبەرى گشتى و وەزیر بیت، لە هەمان کاتیشدا لە کەرتى تایبەت بە هەمان ناونیشان یان ناونیشانى تر خەریکى کەسابەت بیت، هیچ دەرفەتى تێدا نییە، لێرەدا قوربانییەکە کەرتى گشتى و هاووڵاتیانن.

کارکردن لە هەردوو بوارى حکومەت و بازاڕیش، کەرتى گشتى و کەرتى تایبەت بووەتە هۆى ئەوەى خەڵکێک زیاتر لە ئیشێکیان هەبێت و زیاتر لە سەرچاوەیەکى داهاتیان هەبێت، خەڵکێکیش هیچ ئیشێکى دەست نەکەوێت و بێکار بمێنێتەوە، ئەوە بێجگە لەوەى کوالێتى کار لە کەرتى گشتى وێران دەکات.

من لێرەدا ئەوە ڕەچاو دەکەم کە کەسانێک بە ٣٠٠ تا ٤٠٠ هەزارەوە لە کەرتى گشتى ناتوانن بژێوى ژیان پەیدا بکەن، بەڵام کێشەکە ئەوەیە کە زۆرێک لە وانەشى مووچەیەکمان هەیە زیاتر لە ٧٥٠ هەزار، کەچى وەک پێویست ماف بە کارى هاووڵاتیان و بەرژەوەندى گشتى نادەین و ڕاکە ڕاکمانە بەدواى کارە تایبەت و بازاڕەکەى خۆمانەوە.

بەندە واى دەبینم، لەسەر ئاستى گشتى، نەوەک تاک، نانى ئەو هەزاران بێکارە لە ئەستۆى ئەو کەسانەدایە کە دوو کارو زیاتر دەکەن لەسەر حسابى بەرژەوەندى هاووڵاتیان و بەرژەوەندى گشتى، جەخت دەکەمەوە تەنها لەو کاتانەى کە مافى کارەکەمان نادەین لە کەرتى گشتى و دامەزراوەى حکومەت، چ وەک دەوام چ وەک کوالێتى کار، نەوەک لەسەر حسابى پشوو و جەستەى خۆمان.

تۆى خوێنەر کە ئەم چەند دێڕە دەخوێنیتەوە دەزانم دەڵێیت ئەوەش خەتاى حکومەتە، بەڵام لە ڕاستیدا حکومەتیش یەک کەس و دوان لێى بەرپرس نین و لاشەیەکى گەورەیەو هەموومان لێى بەرپرسین، حکومەتى باش خاوەنى هەزاران وەزیرو بەرپرس و بەڕێوەبەرو کارمەندى باشە، حکومەتى خراپیش خاوەنى هەزاران وەزیرو بەڕێوەبەرو بەرپرس و کارمەندى خراپە.

ئێمە تەنها لە پارێزگاى سلێمانى ساڵى ٢٠١٨ بڕیارێکى بچوکماندا کە توێژەرى دامەزراو لە کەرتى گشتى مافى نییە وەک توێژەرو بەڕێوەبەرو کارمەند لە دایەنگەى ناحکومیش کار بکات، لە ئەنجامدا زیاتر لە ٥٠ هەلى کار ڕەخسا بۆ گەنجانى دەرچووى زانکۆ، لە ڕەگەزى کچ، ئەى ئەگەر لە هەموو ئاستەکان و لە هەموو بوارەکان بە جدى لەم بوارەدا کار بکرێت؟ بێگومان بە هەزاران هەلى کار دەڕەخسێت، ئەوە بێجگە لە هەلى کار دەیان خاڵى ترى ئەرێنى دەرئەنجامى ئەو جیاکارییەیە لەنێوان کەرتى گشتى و کەرتى تایبەت، هەموومان چووینەتە نەخۆشخانەکان و لە هەمان کاتدا نۆڕینگە تایبەتەکانیش! دەى لە هەموو بوارەکاندا حاڵەکە بەوجۆرەیە ئەوە تەنها بوارى تەندروستیە زۆرتر زەق دەبێتەوە.

تکایە بابەتەکە مەبەستەرەوە بە باشى و خراپى و گەندەڵى و نەوت و هەزار کێشەى ترەوە، ئێستە هەزاران گەنج بە دەرچووانى زانکۆشەوە هیچ کارێکیان دەست ناکەوێت و بێکارن، من و تۆش لە کەرتى گشتى مانگانە زیاتر لە یەک ملیۆن دینارمان هەیەو هەر بیرمان لاى ئەوەیە چۆن زووتر لە فەرمانگەو دەوام بچینە دەرەوەو بازاڕو کەسابەتەکەمان گەرم بکەین! یان خەوێکى خۆش و پشوویەکى باش بدەین لە دواى تەنها (٤ تا ٥) سەعات کار!

من و تۆ بەو بڕە پارەیە ناژین کە حکومەت دەمانداتێ؟ ڕاستەو لەگەڵ ئەوەدام کە کارمەند لە کەرتى گشتى بڕە پارەیەک وەرگرێت لانى کەمى بژێوى ژیانى دابین بکات، بەڵام هەزاران گەنجى تر ئەوەشیان نییە! ئایا ئەوانیش مافى ژیانێکى سادەیان نییە؟ من و تۆ خێزانین و بە نزیکەى ملیۆنێک دینار ناژین! ئەى کێ و چى وەڵامى گەنجێک بداتەوە کە خۆى و هاوژینەکەشى دەرچووى زانکۆن و هیچ ئیش و سەرچاوەى بژێویان نییە؟ من واى دەبینم لەم بوارەدا بەرپرسیارێتیەکى گەورە هەم لەسەر هاووڵاتى و هەم لەسەر حکومەت هەیەو بێکارى و هەژارى گەنجان ئەگەر چارە نەکرێت هەموومان لێى زیاد مەندین.

تۆى بەڕێز بپرسە بەرپرسیارێتى من لە کەرتى گشتى چییە لەم بوارەدا؟ با من وەڵامت بدەمەوە:
ئەزیزم، من وتۆ مانگانە نزیکەى یەک ملیۆن دینار وەردەگرین، نەخێر مانگانە بە ڕێک و پێکى وەریناگرین یاخود بڕەکەى ئەوەندە نییە، بەڵام خۆ بە درێژایى ساڵەکە زیاتر لە هەشت ملیۆن دنیار وەردەگرین، بەرپرسیارێتیەکەمان ئەوەیە کە تا ئەو هاوکێشانە ساغ دەبنەوەەو بە سیستم داهاتى وڵات دادگەرانەتر دابەش دەکرێتەوە بەسەر هاووڵاتیاندا (کە ئێستە حکومەت و پەرلەمان سەرقاڵى ئەوەن و ئومێدەوارم سەرکەوتووبن تیایدا) با من و تۆى بەرێز مافى کارەکەمان لە کەرتى گشتى بدەین!، بیرمان لاى هاووڵاتیان و بەرژەوەندییەکانیان بێت، لەگەڵ ئەوپەڕى ڕێزمدا بۆ تۆى خوێنەر با بە فرت و فێڵ و لەسەر حسابى بەرژەوەندى گشتى سەرقاڵى بازاڕو نۆڕینگەو سەنتەرو کەسابەتەکەمان نەبین، خۆ ئەوەمان لەدەست دێت.

ریکلام

وتار

چۆن توركیا ڕوو لە ساختەچییەتی دەكات؟

لوقمان غەفوور

ئەردۆغان لە برۆكسل و واشنتۆن ڕووبەرووی تەوژمی سەرزەنشتكردن بۆوە لەسەر ئەوەی كە تارادەیەكی زۆر دابڕِاوە لە خۆرئاوا و نزیكبۆتەوە لە روسیا.

سەركردەیەكی دینی- ناسیونالیستی كە بەپێچەوانەی تێڕوانینی كەمال ئەتاتورك كە بە دامەزرێنەری كۆماری توركیای سكۆلار دادەنرێت، كاتێك توركیای لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە بەرەو ئەوروپا كێش كرد و كردییە ناو پەیمانی ناتۆوە و ئەوانەشی دوای كەمال ئەتاتورك هەمیشە لەهەوڵدا بوون توركیا بەرنە ناو یەكێتی ئەوروپاوە.

كەچی بە پێچەوانەوە لەماوەی یەك ساڵی رابردوودا، رەجەب تەیب ئەردۆگان سەرۆكی توركیا، ئەم كردەوە ئابڕووبەرانەی كردووە و دەیەوێت وڵاتەكەی داببرێت لە ئەوروپا:

*هێرشێكی سەربازی تاك لایەنەی كردە سەر هێزە كوردییەكانی خۆرئاوا لە خۆرئاوای باكوری سوریا كە هێزێكی هاوپەیمانی ئەوروپاو ئەمریكا بوون بۆ رووبەروبوونەوەی داعش.

*بەو سێ ملیۆن ئاوارە سورییە هەڕەشەی لە ئەوروپا كرد ئەگەر یەكێتی ئەوروپا رێگە نەدات پلانی نیشتەجێكردنی ئاوارەكان لەو ناوچەیەی داگیری كردووە جێبەجێ بكات.

*بەوردی دەستیكردووە بە كنەو پشكنینی گازی سروشتی لەكەنار دەریاكانی قوبرس كە بە كەشتییە دەریاییە جەنگییەكانی توركیا پاسەوانی دەكات.

*دژایەتی دەربڕی بەرامبەر كەشتییە پشكنێرەكانی ئیسرائیل لە كەنار دەریاكانی قوبرس و وایلێكردن كە ناوچەكە جێهێڵن.

*وەك چالێنجێكی ئەوروپا و ئەمریكا، دەستی گەیاند بە مووشەكی بەرگری ئاسمانی ئێس 400ی روسیا، كە وای لە ئەمریكا كرد فرۆشتنی فرۆكەی جەنگی ئێف 35 لەسەری دابخات.

*هەرەشەی بەكارهێنانی ڤیتۆ كرد دژی پلانی سیستمی بەرگری لە وڵاتانی بەلتیك و پۆلەندا، بەشێوەیەك ئەگەر دەوڵەتانی ناتۆ دانبەوەدا نەنێن كە هێزەكانی سوریای دیموكرات لە خۆرئاوای كوردستان هێزێكی تیرۆریستییە پێش چوونی بۆ لوتكەی ناتۆ لە لەندەن لە مانگی دیسێمبەری 2019.

*ناردنی چەك بۆ لیبیا وەك شكاندنی ئابلوقەی سەپێنراوی نەتەوە یەكگرتووەكان و ناردنی هێز بۆ پاڵپشتی حكومەتی گەمارۆدراوی لیبیا.

*لەرێگەی سنورێكی دەریایی نوێ لە خۆرهەڵاتی دەریای ناوەڕاستەوە لەگەڵ لیبیا رێكەوت وەك ئەوەی قوبرس و یۆنان بە موڵكی خۆی بزانێت.

هەندێك لە دیپلۆماتەكانی توركیا ترسیان لەوە هەیە كە ئەردۆگان بێتە دەرەوە لەنێو سەركردەكانی ناتۆ تا سەرگرتەی (سەرنجی) گەلەكەی راكێشێت وەك سەركردەیەكی نەتەوەی وەك ئەوەی كە فەرەنسا ساڵی 1966 لەژێر سەركردایەتی جەنەرال چارلس دیگۆل كردی بە هێنانەدەرەوەی فەرەنسا لە ناتۆ. و ئەگەری كردنە دەرەوەی هێزەكانی ئەوروپا لە خاكی توركیا، كە ناتۆ سەكۆیەكی هێزی پیادە و بنكەیەكی ئاگاداركردنەوەی هەیە بۆ فرۆكە و چاودێری و كۆنترۆڵكردن لە توركیا.

دوای فشاری كۆنگرێس لەسەر سەرۆك دۆناڵد ترەمپ بۆ سزادانی توركیا لەپای كڕینی كەلوپەلی سەربازی روسی. واشنگتۆن بەدەستوبردانە بیری لە ئەڵتەرناتیڤی توركیا كردەوە، گەشەی بە پەیوەندییەكانی دا لەگەڵ یۆنان. بەپێی رێككەوتنی هاوبەشی بەرگری لەمانگی ئۆكتۆبەری 2019.. ئەمریكا سێ بنكەی ستراتیژی زەمینی سەربازی لە یۆنان چنگكەوت، شانبەشانی بنكەیەكی دەریایی پێشكەوتوو لە كەنداوی سوۆدا لە دورگەی كریت، ئەگەر كاتێك دەركەوت كە توركیا رێگەی نەدا بەبەكارهێنانی بنكەی ئنچیرلیك لە باكوری توركیا ئەوا ئەم بنكانە دەستكراوە دەبن.

هەندێك دیپلۆماتی تری ئەوروپی و ئەمریكی پێیانوایە، نەخێر، ئەردۆگان توركیا ئەهێڵێتەوە لە ناتۆ بەڵام وەك ئەسپی تروادە لە پێویستی خۆی زیاتر هەڵسوكەوت دەكات. و تەنیا رێگری دروستدەكات لە بڕیارە دەستەجەمعییەكان كە دەدرێن. سەرەرای هەوڵەكانی ئەیدات بۆ پلانی فشارەكانی كشانی خۆی بۆ دەریای بەلتیك وەك بارمتەیەك كە ئەنقەرە لەزۆربەی كات كێشەی هەبووە لەگەڵ ناتۆ دەربارەی كێشمەكێشمەكانی لەبواری ئاسمانی و دەریای لەگەڵ یونان.

روسیا بەشێكی گەورەیە لەم هاندانەی توركیا، مارك بیرینی، باڵیۆزی یەكێتی ئەوروپا لە توركیا دەڵێت:”كرملین بەئاشكرا وەك هێزێكی لەكارخەر توركیا بەكاردەهێنێت بۆ دابەشكردنی ناتۆ لەناوخۆیدا”.

هەندێك لە دیپلۆمات و شیكەرەوە سەربازییەكان بە نائارامییەوە لە ئەردۆگان ئەڕوانن كە گێچەلێكی چەكداری بكات بە یۆنان یاخود دوژمنە هەمیشەییەكەی كە فەرەنسایە لە لەبواری ئاسمانی یان دەریایی بۆ حەشوەدانی پاڵپشتی نەتەوەپەرستی لە ناوخۆ.

هێزی دەریاوانی فەرەنسا بەبەردەوامی گەڕانی لەخۆرهەڵاتی دەریایی ناوەڕاستدا هەیە لە كەناراوەكانی سوریا و لوبنان، كە وەك بەرژەوەندییەكی مێژووی خولیایی بووە. فەرەنسا و ئیتالیا كەشتی سەربازییان ناردە كەنار دەریاكانی قوبرس بەم دواییە، لەگەڵ سەردانیكردنی بەنداوی لارانكا-ی قوبرس، بۆ پاڵپشتی ئازادی هێزی دەریایی لە زۆنی ئابووری تایبەت بە قوبرس، كە لەوێدا كۆمپانیا نەوتییەكانی فەرەنسا و ئیتالیا رێگەی كاری پشكنینیان پێدراوە.
ئەوەش كە گرژییەكانی نێوان ئەردۆگان و ئیمانۆیل ماكرۆن-ی سەرۆكی فەرەنسای زیاتر كرد، رەخنەی زیاتر بوو لە داگیركردنی باكوری خۆرهەڵاتی سوریا لەلایەن توركیاوە و ناردنی هێزی دەریایی لەوانە یەكەم كەشتی فرۆكە هەڵگری كۆپتەر و ژێردەریایی هێرشبەر لەساڵی رابردوو، كە توانای ئەشكێت بەسەر پەكخستنی وزە لە تەواوی ناوچەی دەریای سپی ناوەڕاست.

بەرەچاوكردنی پێگەی ئەردۆگان كە لە ناوخۆدا لاوازە بەهۆی ئینشقاقی گەورەی حزبی دادو گەشەپێدان (ئاكپارتی) و كۆتایییەكی ناخۆش لە داروخانی لەسەرخۆی ئەو گەشە ئابوورییە درێژخایەنەی رابردووی توركیا، وای لەسەرۆكایەتییەكەی كردووە كە بەشێوەیەكی زیادەڕۆ خۆی بە نمایش و بەلاغی سەربازییەوە دەرخات.

كاتێك كە لە دیسێمبەری 2019، لە لوتكەی ناتۆ- بەریتانیا-ش بە دەستی بەتاڵ گەڕایەوە، سەركێشی زیاتری كرد و دوو شەڕگەی بۆ خۆی كردەوە: ناردنی هێزی سەربازی بۆ لیبیا تا شەڕ لەگەڵ بەرهەڵستكارانی لیبیا بكات كە پاڵپشتیدەكرێن لەلایەن میسر و ئیماراتی عەرەبی و روسیا، بەرشوبڵاوكردنەوەی فرۆكەی بێ فرۆكەوان لە باكوری قوبرس بۆ پاڵپشتیكردنی چالاكی كنەو پشنینی گازی سروشتی كە یەكێتی ئەوروپا بە نایاسایی لە قەڵەمدا. لە 26ی دیسێمبەری 2019 ئەردۆگان وتی لە جێنیورەی پەرلەمان دەنگدەدات لەسەر ناردنی هێزی سەربازی بۆ لیبیا لەسەر داوای تەرابلس و لەئەنجامدا ئەوەشی كرد كە ویستی.

لە تێڕوانینی ئەنكەرەوە، هەموو ئەم رێوشوێنانە بریتین لە كاردانەوەی مەشروع بۆ رەتدانەوەی هاوپەیمانە ئەوروپییەكانی بەتایبەتی، ئەنكەرە پێیوایە پێویستە دانبەوەدا بنێن ترس هەیە لەسەر وڵاتەكەی لەلایەن كوردەكانی سوریای هاوپەیمانی پەكەكەوە.
“ئێمە گومانمان لە ماددەی پێنج-ی ناتۆ نییە” گلونور ئایبێت گەورە راوێژكاری ئەردۆگان لە كۆنگرەی ئاسایش لە لەندەن (سەرەتای دیسێمبەر) وەهای وت. كە بڕگەیەكە ئاماژە بە بەرگری هاوبەشی ناتۆ ئەدات لەنێو ئەندامەكانیدا. وتیشی:”بەپێچەوانەوەی ئەمەوە، ناتۆ قازانجێتی گەر مەبەستی بێت دانبەو ترسەدا بنێت كە لەسەر توركیایە”.

هەروەها ئەنكەرە توڕەیە لە پاڵپشتی میسر و ئیسرائیل و یۆنان و قوبرس بۆ دەستەبەركردنی گازی سروشتی دەریای ناوەڕاست لەكاتێكدا ئەمریكا و ئەوروپا ئەم دەرگایە بەڕووی توركیا دادەخات. هەربۆیە ئایبێت پێیوایە پەیوەندی مۆسكۆ و ئەنكەرە یاریكردنێكی هەڵبەزودابەزە و دەشڵێت:”تا ئاستێكی زۆر پەیوەندییەكی پراگماتیكییە، پەیوەندییەكەی پارچەپارچەو وردوخاشە (كەمپەرمێنتمەلایز) كە دەشێت هاوكاری یەكتربین و دەشێت دەستبەرداری یەكتربین و لەدەرگایەكی ترەوە دژایەتی یەكتر بكەین”.

هێلێ سەرەكی توركیا دەستگیربوونی سیستمی مووشەكی بەرگری روسی جۆری ئێس 400 بوو دوای ئەوەی كە ئەمریكا رەتیكردەوە مووشەكی پاتریۆت-ی پێبفرۆشێت و هەروەها هەموو دەوڵەتانی ئەوروپاش ئامادەنەبوون سیستمێكی تەكنۆلۆژیای پێشكەوتووی مووشەكی بەرگری پێشكەش بكەن. بەرپرسانی ئەوروپا دەڵێن ئێس 400 نەك بەتەواوی تەنیا پێچەوانەی سیستمی ئاسمانی پەیمانی ناتۆیە بەڵكو راداری پێشكەتووی سیستمەكە وادەكات كە رووسەكان بتوانن بەكاریبهێنن بۆ سیخوڕیكردن بەسەر هێزی ئاسمانی خۆرئاواوە لە تەواوی ناوچەكە.

هەرچەندە ئالییەتێك نییە بۆ دەركردنی یەكێك لەئەندامانی ناتۆ لەكاتی هەڵەكردندا، هەروەك چۆن پێشتریش چاوپۆشی كراوە لە گرژییە سەربازییەكانی نێوان توركیا و یۆنان. بەڵام دیپلۆماتەكانی خۆرئاوا پێیانوایە پێویستە رێگەیەكی پراگماتیكی بدۆزرێتەوە بۆ زاڵبوون بەسەر ئەنقەرە ئەگەر نەتوانرا قەناعەتی پێ بكرێت بە نەكڕینی سیستمی ئاسمانی روسی.

لە مەیدانی سیاسیدا، یەكێتی ئەوروپا لەرووی تیۆرییەوە دەتوانێت بێتەدەروەی لە گفتۆگۆكانی لەگەڵ توركیا كە هیچ راڤەكردنێكی پێ نییە بۆ ئەو دوژمنایەتییەی ئەردۆگان هەیەتی لەسەر ئازادی دادگا و ئازادی میدیا و مافی مەدەنی لەدوای كودەتا سەربازییە سەرنەكەوتووەكەی 2016ەوە. لەكاتێكدا دەشێت ئەمە رسك بێت بۆ ئەوروپا دەربارەی كردنەوەی دەرگای ئەو لێشاوی پەنابەرەی كە هەمیشە هەڕەشەی پێدەكات كە دواتر زیان بەئابوری هەردوولا دەگەیەنێت. بەتایبەتی وڵاتێكی وەك ئەڵمانیا كە هەمیشە دژی ئەو بۆچوونەیە.

كەواتە هەموو ئەوروپا چاوەڕێی ئەوەن خەڵكی توركیا لەرێگەی هەڵبژاردنەوە پاشەكشێ بە ئاكپارتی و خەونی ئەردۆگان بكەن كە خەونی سیاسی لە دوو دەیەی رابردووی ئاكپارتی، بەو جۆرە نەبینراوە لە دوای دروستبوونی كۆماری توركیاوە كە ساڵی 2023 یادی سەد ساڵەیەتی.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

دیسان پەرلەمان و پشتگوێخستنی یاسای خانەنشینی كەرتی تایبەت

ئاسۆ عەبدوللەتیف

هیچ نەبێت دەبوو، بە مۆبایلەكەی دەستیان و ئۆتۆمبیلەكەی ژێریان و پلیتی فرۆكەكانیان و تیڤیەكان و سیتی و شوقەو فەیس بووك و ئاڵوگۆڕی گەرمی نامە ناردنەكانیان، ئاگاداری ئەوە بوونایە خەڵكانێك هەن لەم وڵاتە ئێشكگرن و بەدیارتانەوە دانیشتوون لە ئۆفیس و ماڵەكانیان و دەنگیان بە ئێوە بەخشیوەو بیست ساڵە لەژێر چەتری یاسا قورسەكانی كەرتی تایبەت كاردەكەن.

راستەوخۆ دانیشتنی ژمارە چواردەی ئاسایی خولی پایزەمان بینی لە ساڵی یەكەمی خولی پێنجەم، بەرنامەی كۆبونەوەكە بریتی بوو لە خوێندنەوەی دووەم بۆ پرۆژەیاسای”چاكسازیی لە خانەنشینی موچەو دەرماڵەو بەخشین و ئیمتیازاتەكانی تر” ئەمەش بەپێی حوكمی هەندێك لە مادەكانی پەیرەوی ناوخۆی پەرلەمانی كوردستان- عێراق.

پرۆژە یاساكەو خوێندنەوەكان بەو شەفافیەتە وێڕای نانەوەی دەنگە دەنگ و ئانارشیزمی بێمانا، گرنگی خۆی هەبوو، ئەوە لەگەڵ سەرنجە رۆژنامەوانیەكانمان هەڵیدەگرین بۆ كاتی خۆی و ئەوەی مەبەستی ئەم وتارەیە، دیسان لەبیرچون و پشتگوێخستنی سەرۆكایەتی پەرلەمان و پەرلەمانتاران بوو، بۆ یاسای خانەنشینی كەرتی “مەبەست كۆمپانیا تایبەت و ئەهلییەكان” كە ئەمجارەش بە مەبەست بێت یان بێ مەبەست پشتگوێخراو ئایندەی ئەم كەرتە درایەوە دەست قەدەری بێمافی و بێ یاسایی!

لەو دوو دانیشتنەدا نە سەرۆكایەتی پەرلەمان و نە هیچ فراكسیۆن و پەرلەمانتارێك بە ئۆپۆزسیۆنیشەوە، ئاماژەیان بە یاسایەك نەكرد بۆ كەرتی تایبەت، هیچ نەبێت دەبوو، بە مۆبایلەكەی دەستیان و ئۆتۆمبیلەكەی ژێریان و پلیتی فرۆكەكانیان و تیڤیەكان و سیتی و شوقەو فەیس بووك و ئاڵوگۆڕی گەرمی نامە ناردنەكانیان، ئاگاداری ئەوە بوونایە خەڵكانێك هەن لەم وڵاتە ئێشكگرن و بەدیارتانەوە دانیشتوون لە ئۆفیس و ماڵەكانیان و دەنگیان بە ئێوە بەخشیوەو بیست ساڵە لەژێر چەتری یاسا قورسەكانی كەرتی تایبەت كاردەكەن و گەنجێتی خۆیان گوشیوە و یاسایەك نیە پارێزگاریان لێ بكات و ماف و ئیمتیازات و ماندووبونەكانیان بپارێزێت، ئەمە كەمتەرخەمی و جەهلێكی كوشندەیە میللەتێك چاوەروانی ئەو جۆرە پەرلەمانتارانە بێت تاوەكو پرۆژە یاسایەكی عەقلانی و دادپەروەرو یەكسانیان بۆ پێشنیار بكات.

تەنانەت كارمەندانی ئەم كۆمپانیا ئەهلیانە مانگانە رسومات و زەمان دەبەخشن بە وەزارەتی كارو كاروباری كۆمەڵایەتی بە رێژەی %17 ی موچەكانیان و دیاریش نییە ئەم پارەیە بە چ شێوەو میكانیزمێك ئەدرێتەوە بە كارمەندان بۆ ئێستاو ئایندە، ئەمە پێویستی بە كۆنترۆڵكردن و میكانیزمی گونجاو هەیە لە نێوان پەرلەمان و كۆمپانیاو وەزارەتی ناوبراو بۆ ئەوەی ئایندەی ئەم كەرتەش بە تاریكی نەمێنێتەوە.

نوسەری ئەم بابەتە بە سێ بەش و شەش مانگ بەر لە ئێستا، تەواوی وردەكاریەكانی خانەنشینی كەرتی تایبەتم بڵاو كردەوە لە رۆژنامەو سایتەكان و ئاگادارم كردنەوە لە خوێندنەوەو هەمواری یاساكەدا پێویستە پەرلەمان یاسای خانەنشینی “كەرتی تایبەت” ی بیرنەچێت و سەردانی پەرلەمانیشم كرد بۆ ئەو مەبەستەو تا ئێستا هیچ ناوەندو دەسەڵاتێك نەهاتۆتە وەڵام لەسەر ئەم كەیسە گرنگە.

ئەگەر ئەو پەرلەمانتارانە لە دوو دانیشتنی پەرلەمان نەتوانن بەندو بڕگەیەك جێ بكەنەوە لە یاسای گشتی خانەنشینی مەدەنی و پلەباڵاكان بۆ كەرتی تایبەت، ئەوە دەلالەتی بیرچوونەوە نییە بە تەنها، بەڵكو بێ موبالاتی و بەكەم سەیركردنی كارمەندانی كەرتی تایبەتە، كەمتەرخەمییە بەرانبەر بە یەكێك لە پایەو بناغە گرنگەكانی ژێرخان و سەرخانی ئەم وڵاتە.

ئەم پەرلەمانتارانەی كە خۆیانكردوە بە مۆنتسیكۆی كورد بۆ یاسادانان، نەك هەر نەیانتوانی بەندێك جێ بكەنەوە لە هەمواری یاساكەو لە خوێندنەوەی دووەمی پرۆژەكە شتێك بڵێن، بەڵكو بە ئاستەمیش گوێمان لێ نەبوو باسی ئەو نەوە زیت و وریاو چاونەترس و ئەكادیمی و تەكنیسیەنە گەورەیەی كەرتی تایبەت بكەن، كە بەردەوام كۆمەڵگای نوێ و دیموكرات و لیبراڵ و گڵۆباڵ، ئاتاجی پێیانە، بەبێ كەرتی تایبەت هاوشانی كەرتی گشتی بێگومان، نە ئابوری وڵات پێش دەكەوێت و نە گەشە دەكات بە خێرایی، ئەو كەمە گەشەكردن و پێشڤەچونەی ئابوری كوردستان بەشێكی سەرەكی پەیوەستە بە كەرتی تایبەتەوە كە لەم یاسایەدا هیچ حسابێكی بۆ نەكرا .

لە مادەی هەشتەمی پرۆژە یاساكە، كە تایبەت بوو بە خانەنشینی فەرمانبەران و لە دوو بڕگەدا رێكارەكانی روونكراوەتەوە بۆ خانەنشین كردنی ئاسایی، هیچ نەبێت بڕگەیەك تەرخان بكرایە بۆ ئەم كەرتە ئەهلیەی كە رۆژانە خەڵك پێویستی بە خزمەتگوزاریی و داهێنانەكانیان هەیە.

ئێستا دەبێت ئەو پرسیارە بكەین ئایا بەراست پەرلەمانتاران دەزانن كۆمەڵێك كارمەندو فەرمانبەرو كرێكارو پاسەوان هەن لە كۆمپانیاو رێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی، بەناوی كەرتی تایبەتەوە، هیچ یاسایەك نایانگرێتەوە یاسای دەركردن و نانبڕین و كۆتایی هاتنی راژەكانیان نەبێت؟ هیچ ماف و ئیمتیازاتێكی ئایندەیان دیار نییە، ئایا پەرلەمانتاری كورد دەزانێت كێ لە كەرتی گشتیەو كێ لە كەرتی تایبەت و كێش لە هەردوولا سودمەندە؟ ئایا دەكرێت كەسێك دوو دوو ئیمتیازو دوو موچەی هەبێت لە گشتی و تایبەت و هەزاران دەرچووی زانكۆو پەیمانگاكانی كوردستانیش لەتاو بێكاریی خۆپیشاندان بكەن، كەواتە پەرلەمانتار پەرلەمانتاری حكومەتە نەك خەڵك، ئەمەش بە دەرەجەی ئیمتیاز.

فەرمانبەر هەیە بەو یاسایەی كە ئێوە خوێندنەوەی دوەمتان بۆكرد، لە حكومەت خۆی خانەنشین دەكات بە پلەیەكی باڵاو دواتر لە حەوشەی پشتەوەی كەرتی تایبەت دێتەوە ناو كۆمپانیایەكی ئەهلی، چیتان كرد بۆ رێگریی و راستكردنەوەی ئەم خەوشەو لە چ بەندو بڕگەو مادەیەكدا ئاماژە كراوە بەم دیاردەیە، یان خۆتان داناوە سبەی ئێوەش بێنەوە كەرتی تایبەت بەو موچە بەرزەی خانەنشینیەتانەوە، ئێوە لەلایەك دەتانەوێت بێكاریی كەم بكەنەوەو خۆتان وا دەردەخەن كە پەیامبەری چاكسازیین، كەچی یاسایەكتان لە بەردەستە ناتوانن بە وردیی هەڵسەنگاندنی بۆ بكەن.

رەهەندە جیاوازەكانی یاسای خانەنشینی هەر تەنها بۆ كەرتی گشتی نییە، پێویستی بە پرۆژەی جددی و خوێندنەوەی هەمەلایەن هەیە تاوەكو كەرتی تایبەتیش جێگای بكرێتەوە لە یاساكەدا، لەئێستادا ئەوە رۆشت و كەمتەرخەم بوون و بیرتان چوو، دەكرێت قۆناغی داهاتووی نزیك كاركردن بێت بۆ یاسایەكی خانەنشینی راقی و دادپەروەر بۆ كەرتی تایبەت، بەتایبەت بۆ ئەو كارمەندانەی ساڵانە لە فەرمانگەی “بەرێوەبەرایەتی دەستەبەری كۆمەڵایەتی بۆ كریكاران” رسومات و زەمانی مانگانەی خۆی دەبەخشێت وەك ئەركە داراییەكانیان و گرنگە ئەمە لەبەرچاو بگیرێت.

پێویستیشە حكومەت تیمی تایبەت پێك بهێنێت بۆ وردبینی كەرتی تایبەت و لە رووی خزمەتی شارستانی و یاساكانەوە پاڵپشتیان بێت، كەرتی تایبەت هەزاران كارمەندو كرێكارو فەرمانبەری هەیەو لە چاوەروانی پرۆژە یاسایەكدان بیانپارێزێت نەك بیانفەوتێنێت، پرۆژە یاسایەك ماف و ئیمتیازاتی كۆتایی راژە ببەخشێت بە فەرمانبەران و كرێكارانی كۆمپانیا ئەهلیەكان و هیچ نەبێت پاش 15 ساڵ ئەركی وەزیفی (فعلی) خانەنشین بكرێن هاوشانی ئیمتیازاتەكانی راژەی فەرمانبەرانی كەرتی حكومیی، چونكە لە كەرتی تایبەتیش پلەبەندی و پسپۆرێتی و گرەیدو ئاستی باڵاو مام ناوەند هەیەو دەبێت رەچاو بكرێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

پەردەکە لابرا

سامانی وەستا بەکر

 رۆژی یەکشەممە (٥/١/٢٠٢٠) کۆبونەوەیەکی گرنگی پەرلەمان ئەنجامدرا بەبێ بەشداری زۆرینەی هێزە سوننیەکان و کورد!

ئەو کۆبوونەوە نا ئاساییەی پەرلەمانی عێراق زیاتر بوو لە کۆبوونەوەیەکی دژە هەڵوێست و دەرکردنی بڕیارێک بۆ چۆڵکردنی عێراق لە هێزە بێگانەکان کە بە دیاری کراوی مەبەست ئەمریکا بوو لە تۆڵەی کوشتنی قاسمی سلێمانی.

کۆبوونەوەکەی ٥ی یەکی ڕۆژی یەک شەممە هەڵدانەوەی پەردە بوو لەسەر وێنە داپۆشراوەکەی عێراق، وێنەیەک هێندە ناشرین کێشراوە کە دوای سەدەیەک تا ئێستاش نیگار کێشيکەی (بەریتانیا) ئامادە نیە واژۆی خۆی لەسەر دابنێ و خۆی بکات بەخاونی ئەو هەڵە مێژووییە.

داڕشتنی نەخشەی پێکهاتەی عێراق هێندەی لە تابلۆیەکی خەیاڵی و فەنتاسی ئەچێ کە خودی نیگارکێشەکە خۆی نەبێ ئاستەمە کەسیتر لێی تێبگات نیو هێندە لە نەخشەیەکی ئەندازەیی هاوتەریب و یەکسان ناچێت.

کۆبوونەوەکەی ٥ی یەک پەردە لایان بوو لەسەر ئەو سیناریۆیەی کە پێش سەدەیەک بۆ (شانۆگەری عێراق) نوسراوە و لەو ڕۆژەیا بەشی یەکەم لە سێ بەشی سیناریۆکە پێشکەش کرا لەلایەن ڕەش پشۆشەکانەوە”شیعە” بەبێ ئامادەبوونی سپی پۆش “سوونە” و  ڕنگاڵە پۆشەکانەوە “کورد”.

لەدوای ساڵی ٢٠٠٣وە هەر سێ پێکهاتە سەرەکیەکەی عێراق دانیان بەخۆدا گرتبوو وە نەیان ئەویست لەسەر هیچ بەرەیەک خۆیان یەکاڵاکەنەوە و خۆ ئەگەر لەبەر بەرژەوەندی کەسی و حیزبیشبێ وایان پیشان ئەیا کە بە یەک دووری لەنزیک هەر دوو بەرەی ئەمریکا و ئێرانەوە وەستان بەڵام سەرەنجام ڕەوشەکە گەشتە ئاستێ کە چیتر نواندنی پشتی پەردە کاری پێنەکراو نمایش لەودیووی پەردەوە بە ئاشکرا کرا، خۆ ئەگەر نمایشەکە کورت و خێراش بووبێ بەڵام وەڵامێکی ڕاست و ڕاستەقینەی هەموو لایەکی یایەوە.

ئێستا هەڵگرانی ئاڵای ڕەش لەبەرەی ئێرانن و هەڵگرانی ئاڵای سپی و ڕانگاڵە ئەگەر لەبەرەی ئەمریکاش نەبن ئەوا لەبەرەی ئێران نین، ئەگەرچی لەترسی هەژموونی خوێناوی ئێران بەزارەکی شتێکی تریش بڵێن.

ئەڵبەتە دوای هەر دوو هێرشەکەی ئەمریکاو ئێران ناوچەکە بە ڕەوشێکی ناجێگیرا تێئەپەڕێ و زۆربەی وڵاتانی دراوسێ و هەرێمی و وڵاتانی زلهێزیش ترسی هەڵایسانی جەنگیان لا دروست بوو بوو، ئەگەرچی ئێستا ڕەوشەکە کەمێک ئارامترە و کاردانەوەکانی ئێران بەگوێرەی هەڕەشەکانی نەبوون.

لەدوای دەنگدانی تاک لایەنەی ئاڵا ڕەشەکان “شیعەکان” ترس لەوە دروست بووە کە ئەگەر پەستان بخرێتە سەر ئەمریکا تا عێراق جێبهێڵی ئەڵبەتە ئەمە بۆ ڕازی کردن و بەرژەوەندی ئێرانە ئەوا ئەمریکا و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی سزای ئابوری بەسەر عێراقا ئەسەپێنن کە ئەمە ترسێکی مەشروعە بەڵام نەگونجاو ناڕاست و تا ڕادەیەکیش ئاستەمە بۆ؟

ئابڵوقەی ئابوری نێودەوڵەتی وەک ئەوەی خرایە سەر رژێمەکەی سەدام، لە ئێستادا ناخرێتە سەر عێراق، چونکە عێراق هیچ تاوانێکی نێودەوڵەتی(وەک داگیرکردنی کوەیت)ئەنجام نەیاوە، جیا لەوەی ئابلوقەی نێودەوڵەتی بریاری ئەنجومەنی ئاسایشی ئەوێ، ئەوەی باسئەکرێت فوتێکردنێکی زۆری ئیعلامییە و گەورە کراوە.

سەبارەت بەوەی ئەمریکا بەتەنها خۆی سزا بخاتە سەر عێراق، پێویستی بە بریاری ترامپ و پەسەندێتی کۆنگرێسە، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە ئایا پاساوەکانی بریارێکی لەو شیوەیە ئاسانە بۆ ئەمریکا کە خۆی بە خاوەنی عێراقی دوای سەدام حسێن ئەزانێت، واقعەکە جیایە لەو پروپاگەندە زۆرەی وایکردوە خەڵک بترسێ.

پاشان ئەمریاکا وانەهاتۆتە عێراقەوە کە لە کورت مەودایا ئەو وڵاتە بەجێبهێڵێ و کاتێکیش هاتە عێراق و ڕەوای بە داگیرکردن و هەڵوەشانەوەی سوپای عێراقدا پرسی بە کەس نەکرد تا ئێستا گوێ بۆ بڕیارێک نەک یاساش کە لە تەنها یەک پێکهاتەی عێراقەوە دەرچووە بگرێ، یان گوێ بۆ سەرۆک وەزیرانێکی کاربەڕکەر بگرێت، خۆ ئەگەر پەستانەکان زۆربن دوور نیە جارێکیتر دەست بخاتەوە ناو کاروباری عێراق و هاوکێشەکە بەلایەکی ترا بگۆڕێ و عێراق بگێڕێتەوە بۆ سەردەمی ئنتدابی عەسکەری و کەسێکی توندوڕەو گوێڕایەڵی خۆیان بکاتە سەردارو بەڕێوەبەری عێراق هەر لەبەر ئەو هۆکارەش شیعەکانیش ئەمە باش ئەزانن و پێ زیاتر لەبەڕەکەی خۆیان ڕاناکێشن.

لەلایەکی ترەوە، بڕیاری هەڵوەشانەوەی ڕێککەوتنامەی ستراتیجی نێوان عێراق و ئەمەریکا لەدەستەڵاتی حکومەتدایە نەک پەرلەمان، حکومەتی ئێستای عێراقیش حکومەتی کاربەڕێکەرەو دەستەڵاتی ئەوەی نیە. ئەمە جگە لەوەی بەپێی بەندەکانی ڕێکەوتنامەکە، دوای داواکاری لایەنێکی ڕێککەوتنامەکە بۆ هەڵوەشانەوە، دەبێت بەنوسراو پێشکەشی بەرامبەرەکەی بکات و ساڵێکی پێویستە بۆ جێبەجێکردن.

داوای چونە دەرەوەی سوپای ئەمەریکا لەپەرلەمانی عێراق کە داوایەکی “شیعیە” لەکاتێکدا کـە ئەو 7 سەربازگە ئەمەریکیەی لەعێراقدا هەن، هەموویان لەناوچەی سوونی و باکورن و هیچیان لەباشووری عێراق نین. دوو گرنگترین سەربازگەی ئەمەریکی کەبریتین لە سەربازگەی عین الاسد و الحبانیە لەڕوومادین، سەربازگەی ئاسمانی البلد لە تـکریتە، سەربازگەی تاجی لە بەغدایە، سەربازگەی گەیارە لەموسڵە و سەربازگەی کەیوەن K1 لەکەرکوکە. ئەمە جگە لەوەی 5 سەربازگەکانی تری مەشق و ڕاهێنانی سوپای ئەمەریکی لەئەتروش و هەریر و هەولێرن.

زانیاری هەیە کە ئەمریکا پێنچ بنکەی سەربازگەیتر لە هەرێمی کوردستان ئەکاتەوە لە سلێمانی، هەڵەبجە، لەباشوری هەلێر، یەکێکیش نزیک فرۆکەخانەی هەولێر، مەخمور و حەریریش هەروەک چۆن ژمارەی سەربازەکانی لە ٤٥٠ سەربازەوە بۆ ٢٠٠٠ دوو هەزار سەرباز بەرزئەکاتەوانێ، هەرووەها گەورەترین کۆنسوڵخانە لەسەر ڕێگەی هەوڵیر شەقڵاوە لەسەر ٥١ دۆنم دروست ئەکات کە لە ٥ی تەموزی ٢٠١٨وە بەردی بناغەکەی دانراوە بڕیارە ساڵێ ٢٠٢٢ تەوابێت بەڵام ئەمریکیەکان شەویان خستۆتە سەر ڕۆژ تا پێشتر لەو بەروارە تەوابێ و بە تێچووی بە تێچووی ٧٩٥ ملیۆن دۆلار.

ئەم کارانەو چەندین هۆکاری تریش ڕژد لەسەر ئەوە ئەکەنەوانێ کە ئەمریکا دەست لە عێراق هەڵناگرێ جا شیوازی مانەوەکەیان ئەکرێ گۆڕانکاری بەسەرابێ بەڵام ئەوەی گرنگه هەر ئەمێنەوانێ و ئێرانیش زراوی لەوە تۆقیوە.

ئەڵبەتە لە هەر گۆڕانکاریەکی ڕامیاری و جیۆپۆلێتیکیا هەندێ گۆڕانکاری یەتە ئاراوە خراپ بۆ لایەک و لە بەرژەوەندی هەندێک و سود بۆلایەکیتر، ئەوەی لێرەیا گرنگە ئاماژەکان بۆ ئەوە ئەچن کە کوشتنی قاسم سلێمانی و دەرکردنی بڕیارێكی تاک لایەنانەی شیعەکان لە بەرژەوەندی ئێران بۆ دەرکردنی ئەمریکا لەسەر خاکی عێراق سوودی کوردی تیابێ هەڵبەتە ئەگەر کورد یاریزانێکی کارامەو زرت و وریابێ و بتوانێ ڕاهێنەرێکی باش بۆ تیمەکەی دەستنیشان بکات!

لەدوای بڕیارەکەی پەرلەمانەوە سونەکانی عێراق کە زیاتر بە عەرەبی نەتەوەی و هەندێکیشیان شۆڤێنی ناسراون و هەمیشە لەگەڵ یەک پارچەیی خاکی عێراقا بوون ئێستا زۆر بەجدی خەریكی خۆ کۆکردنەوەن و نوێنەرانی هەر سێ شاری موسڵ کە دووەمین گەورە شاری عێراقە لە ڕووی ژمارەی دانیشتوانەوە، لەگەڵ تکریت و ئەنبار کە لەڕووی ڕووبەرەوە گەورەترین شاری عێراقە، ئەیانەوێ هەرێمێکی سەربەخۆ هاوشێوەی هەرێمی کوردستان دروست بکەن و هەر هەرێمی کوردستانیش بە نمونە وەرەگرن کە لە هەندێ ڕووەوە لە عێراق سەقامگیرترو بەشێک لە خزمەتگوزارییەکان باشترن.

بێگومان دروست بوونی هەر هەرێمێکی نوێ لە عێراق لەبەرژەوەندی هەرێمی کوردستان و دیموکراسی عێراقە، ئەمە جگە لە چەسپاندنی فیدراڵی لە عێراقا و پاشان ڕکابەری پۆزۆتیڤی نێوان هەرێمەکان لە ڕووی پێشکەش کردنی باشترین خزمەتگوزاریەوە.

خۆ ئەگەر ئەو هەرێمەی لە موسڵ و تکریت و ئەنبار پێکئەهێنرێ سەربگرێت و ببێتە ئەمری واقیع ئەوا یەکەم هەنگاوی سەرەتایی و دابەش بوونی عێراقە بۆ هەر سێ هەرێمی کوردستان و سونەستان و شیعەستان و لەوەوە دوا چیتر وڵاتێک بەناوی عێراقەوە ئەبێت بە مێژوو.

ئەوەی لێرەیا جێی سەرنجە ئایا کورد دەستی کردووە بە ئامادەکاری و  بەدواداچوون و لێکۆڵینەوە؟

ئایا کورد تیمی دەستبەکاری پێکهێناوە بۆ هەر گۆڕانکارییەک کە لە داهاتووا ڕوبات؟.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان