ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

چەند پێشنیارێك بۆ وەزیری نوێی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی لە كابینەی نوێەم

سەباح عەلی جاف

 

مرۆڤ هەمیشە پێویستی بە ڕوانگە و ڕەخنە و بیرخستنەوە هەیە ئەمەیش لەپێناو باشتركردنی ژیان و ئەو لایەنەی كە ئێمە دەمانەوێت كاری لەسەر بكەین، لەو ڕوانگەیەوە و وەك وەزارەت و خودی وەزیر داواكارە كە ڕاو و پێشنیارەكان گەڵاڵە بكرێن بۆ چوار ساڵی ئایندە، لەپێناو دیدگایەكی نوێ‌ و كاری باشتر ئەم پێشنیارانە دەخەینە پێشچاو بە ئومێدی لەبەرچاوگرتن و بەهەندوەرگرتن، ئەم پێشنیارانە بۆ بەڕێز وەزیری نوێی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی – حكومەتی هەرێمە لە كابینەی نوێیەم بەو پێیەی هەر بەڕێزێك لە كابینەی نوێدا دەبێت دیدگا و ڕوئیای خۆی هەبێت ئەمەیش لەپێناو كاركردنی چوار ساڵی وەزارەتەی بۆ هاوڵاتیان و ستافی وەزارەت و چین و توێژەكانی پەیوەست بە خۆی، بە ئومێدم ئەم خاڵانە جێگەی بكرێتەوە لە كارنامەی وەزارەتدا بەشێوەیەك كە خزمەتی باشتر بكات ئەمەیش بەو مانایەی كە ئەو كارانەی كە لە كابینەكانی پێشتر باش بوونە پەرەی پێبدرێت و ئەویشی خراپ و ڕێگر بووە لاببرێت و هەوڵی چارەسەر كردنی بدرێت بە شێوەیەك كە لە كاتی كاركردنی وەزیری نوێ‌ بتوانرێت بە ئاڕاستەی باشتر بوون ببرێت، دەكرێت بەشێك لە بۆچونەكان بە گیانی ڕەخنەیش وەربگیرێت.

یەكەمین كارێك كە پێویستە بۆ چوار ساڵی ئایندە كاری لەسەر بكرێت گرنگیدان بێت بە (سەرچاوەی مرۆیی) واتا بنیادنانەوەی تاكی زانستخواز، چونكە بە راستی بنیادنانەوەی مرۆڤ گەورەترین سەرمایەی مانەوە و بوونە واتا گەر تۆ تاك بینا نەكەی بە چەكی ئومێد و زانست ئەوا هەر كاركردنێك سوودی ئەوتۆی نابێت چونكە ئەمە بە ئاشكرا لە زانكۆ و ناوەندە زانستیەكاندا هەستی پێدەكرێـت، دووبارە بنیادنانەوەی مرۆڤی ئومیدەوار دەبێت ئەولەویەتی كاركردنی چوار ساڵی ئایندە بێت.

ئەو پڕۆژە و و بەرنامە و بڕیار و رێنمایانەی كە دەدرێت بۆ چوار ساڵی ئایندە بەشێوەیەك بێت پێش هەموو شت لەگەڵ واقیع و زەمینەی كۆمەڵگەی كوردەواریدا بگونجێت ئەمەیش والێكبدرێتەوە كە كۆمەڵگە بەردەوام پێویستی بەرەوپێشچوون هەیە، خاڵێك كە بۆ تاك بە تاكی كۆمەڵگە بێت واتا كە پڕۆژەیەك دەخرێتە بواری جێ‌بەجێ‌كردنەوە بە لایەنی كەم سودی لەسەدا هەشتای لەبەرچاو بێت و بیست لە سەدی وا دابنرێ كە ئامانج نەپێكێ‌ كە بەداخەوە زۆرجاران ئەمە پێچەوانەیە، هەموو كۆمەڵگەیەك خاوەنی كۆمەڵێك بنەما و هەلومەرج و دابونەریت و ژیرخانی پێشترە كە دەبێت ئەمانە لە هێنانی پرۆژەی پەروەردەیدا لەبەرچاو بگیرێت .
ئەو بەرنامە و پڕۆژانەی كە رەهەندێكی نیشتیمانی و رەهەندێكی دوور مەودای هەیە باشتر دیراسە بكرێت و ڕای هەموانی لەسەر وەربگرێت واتا لە ئاستی خوارەوە بۆ سەرەوە لە هەموو ڕووەكانەوە، هاوكات پشت بە ڕای دەرەوەیش ببەسرێت ئەمەیش بە شێوەیەك بێت كە ئامانجەكە بەو شێوەیە بێت كە ئەو پڕۆژە بۆ كۆمەڵگەی كوردەواری بشێت و بۆ سودی كوردستان بێت نەك لەبەر خاتری فڵانە وڵات و ڕێكخراوی جیهانی.

خاڵێكی تر كە بەردەوام جێگەی مشتومڕ بووە ئەویش بوونی دەستە و گروپی دیاری كراو یان بە حزبی بوونی دامودەزگاكانی خوێندنی باڵایە كە دەكرێت بەشێوەیەكی رێژەی كار لەسەر ئەم خاڵە بكرێت و هەوڵ بدرێت وەزارەتی خوێندنی باڵا بۆ چوار ساڵی ئایندە هیچ نەبێت بتوانێت حزب و دەستە و گروپەكان بۆ خزمەتی پەروەردە و فێركردن بەكاربهێنێت، خۆ گەر ئەم لایەنە بە تەواوی بنەبڕ بكرێت ئەوا مێژینە و ئومێدبەخشە.
گەر ئەو تەوەرانەی سەرەوە لە چوار ساڵی كار كردنی وەزارەتدا ڕەنگ بداتەوە ئەوا دەكرێت ئاسانتر هەوڵی چارەسەر كردنی كێشە و گرفتەكانی ئێستا و ڕابردوو بدرێت، بە بڕوای من چەند كێشەیەك لە وەزارەتی خوێندنی باڵا هەیە و هەبووە كە دەكرێت لەبەرچاو بگیرێن لەوانە: لە دانانی ستافی كارگێری و زانستی زانكۆكاندا دەكرێت ورتر كار بكرێت ئەمەیش لەپێناوی (دانانی كەسی شیاو لە شوێنی شیاو ) بە تایبەت سەرۆكی زانكۆ و ڕاگر و سەرۆكی بەشەكاندا كە من لەم رووە پێشنیارێك دەخەمەڕوو لە كۆتای ئەم نوسینەدا، لە دامەزراندنی یەكەمەكانی زانكۆ و پەیمانگاندا هەوڵ بدرێت بەشێوەیەك بێت كە گیانی كێبەڕكێ‌ كەم نەكاتەوە واتا گەر هەوڵی جددی بۆ دامەزراندنی ئەوان نەدرێت ئەوا زانكۆكان ڕووبەڕووی گرفتی جددی دەبنەوە، لە دەركردنی بڕیار و رێنمایەكاندا ووردتر پلان دابنرێت بە تایبەت لە چوار ساڵی رابردوو دوو خاڵ جێگەی زۆرترین مشتومڕ و كێشمەكێش بوون، یەكەمیان سیستەمی وەرگرتنی قوتایی و خوێندكاران كە ڕێنمایی و بڕیارەكان زۆر خێرا بوون و خوێندكاری تووشی سەرلێشێوان كرد كە بە بڕوای من تاكە شانازی بۆ سیستەمی خوێندن لە كوردستان لە ڕابردوودا ئەوە بووە كە خوێندن بەخۆڕا و بۆ هەموان بوو كە بەداخەوە ئەمە گۆڕدرا بۆ سیستەمی پارالێڵ كە كەمتر لە سودی هەموان بە تایبەت زۆرینەی كۆمەڵگەدا بوو، خاڵی دووەم كە تایبەت بوو بە ڕێنمای تایبەت بە خوێندنی ماستەر و دكتۆرا كە بە جۆرێك بوو كە زیانی لە كەرتی خوێندندا چ لە رووی زانستی چ لە ڕووی ئابووری بە تایبەت رێنمای توانستی زمان كە ئەمەیش بوو بە هۆی تەواو پەراوێزخستنی زمانی شیرینی كوردی و شەلەل بوونی خوێندنی ماستەر و دكتۆرا لە كوردستان.

خاڵێكی تر كە دەكرێت بایەخی پێ‌ بدرێت ئەویش لایەنی دارای زانكۆ و پەیمانگانە كە لە چوار ساڵی قەیراندا چەندین بڕیار و ڕێنمایی دەركرا كە دەكرێت چاوی پیابخشێنرێـتەوە و جارێكی تر سیاسەتی دارایی زانكۆكان دابنرێتەوە، كردنەوەی ژمارەیەكی زۆر زانكۆ و پەیمانگای تایبەت لە كوردستان بوونە مایەی گومان و ڕەنگە لە داهاتودا گرفتەكان دوو هێندە بكەن بە تایبەت زۆر بوونی ژمارەی دەرچوان بە نمرەی كەم، كردنەوەی خوێندنی ئێواران و پارالێڵ بە بڕوای زۆرینە زۆر خێرا و دوور لە پلانی زانستی بووە كە هەر خودی وەزارەت زوو هەستیان بەو خاڵە كرد و دواتر زۆر بەش و كۆلێژ داخرا.

زۆر گرفت و كێشەی تر هەیە كە دەكرێت بۆ چوار ساڵی ئایندە لەبەرچاو بگیرێن و بە روئیا و بۆچونی تازە تر بە ڕاوێژی خەڵكانی خەمخۆر هەوڵی رێگەچارەیان بۆ بدرێت و خەمەكان كەم بكرێنەوە نەك زیاد بكرێن، من بۆ چوار ساڵی ئایندە دوو پێشنیار بۆ دوان لەو كێشانەی سەرەوە دەخەمەڕوو بە ئومێدی ئەوەی لە نەخشەڕێگەی چوار ساڵی وەزارتدا جێگەی بكرێتەوە و ڕەنگ بداتەوە.
یەكەم/ تایبەت بە دانانی ستافی كارگێڕی زانكۆ و پەیمانگان لە سەرۆك و ڕاگر و سەرۆكی بەش دەكرێت سود لەم بۆچونە وەربگرێت، ئەویش بۆ دانانی هەر كام لەوانە (سەرۆك، ڕاگر، سەرۆكی بەش) لە ڕێگەی cv یەوە بێت بە مەرجەكانی ئێستا، لەگەڵ ئەویشدا ئەم خاڵە جیگەی بكرێتەوە بۆ نمونە بۆ دانانی سەرۆكی زانكو یان پەیمانگا سەد نمرە دابنرێت، بیست نمرەی لە ڕێگەی دانگدانی فەرمانبەرانی زانكۆ بێت، بیست نمرەی لە ڕێگەی دەنگدانی راگرەكانەوە بێت، شەست نمرەكەی تریشی لەسەر cv ێكەی بێت، بەم رێگەیە زیاتر شەفافیەت دروست دەبێت و زۆر تریش گرنگی بە ڕای ئەوانی تر دەدرێت و ئەمەیش دەبێت هۆی دروستنەبوونی دەستە و گروپ لە نێو زانكۆ و پەیمانگاكاندا، بۆ ڕاگر و سەرۆك بەشەكانیش هەر بەو شێوەیە بێت، بۆ نمونە بۆ ڕاگر بیست لە سەد بۆ دەنگدانی فەرمانبەران و بیست لە سەد بۆ دەنگدانی سەرۆكی بەشەكان و ئەویی تر پەیوەست بێت بە cv ێكەی، بۆ سەرۆكی بەشەكانیش بیست لەسەد پرس بە ستافی مامۆستایان بكرێت و بیست لە سەد بۆ دەنگدانی خوێندكارانی قۆناغی چوارەمی بەشەكان و ئەویشی تریش بۆ cv ێكەی.

دووەم/ بۆ خوێندنی ماستەر و دكتۆرا دەكرێت لە جێگەی مەرجی توانستی زمانی ئینگلیزی كە ئەمە بوو بە هۆی پەراوێزخستی زمانی شیرینی كوردی دەكرێت بۆ چوار ساڵی ئایندە ئەم بۆچونە لەبەرچاو بگیرێت ئەویش هەڵگرتنی مەرجی توانستی زمانی ئنگلیزی و لە جێگەكەی بۆ هەموو پسپۆڕیەكان ئەم خاڵە بكرێت بە مەرج، مەرجەكەیش ئەوە بێت كە ئەو كەسەی كە لە پاش وەرگرتنی لە ماستەر و دكتۆرا و تەواوكردنی قۆناغەكان، ئەو كەسە لە پسپۆڕیەكەی خۆی كتێبێك وەربگێڕێتە سەر زمانی كوردی بە تایبەت لە زمانە زیندەوەكانی جیهان و نزیك لە پسپۆڕیەكەی خۆی بۆ نمونە قوتابی ماستەر یان دكتۆرا لە زانستی جوگرافیا ئەوا كتێبێك لە پسپۆڕییە ووردەكەی خۆی وەربگرێڕێت بۆ زمانی كوردی ئەویش پاش دروستكردنی لیژنەیەك بۆ ئەو مەبەستە كە لیژنەكە خۆی لە كەسێكی پسپۆڕی جوگرافیا، پسپۆڕی زمانی كوردی، پسپۆڕی ئەو زمانەی كە كتێبەكەی لێوەرگێڕدراوە، بەم كارەیش چوار ساڵی ئایندە دەبێتە ساڵی زیاد بوونی ژمارەی كتێبە وەرگێردراوەكان بۆ پسپۆڕییەكان بە تایبەت كتێبی پسپۆڕی بەشە زانستیە سروشتی و پەتیەكان، دەكرێت بە رێنمای هەر یەكە لە زانكۆ یان قوتابیەكە یان دەزگاكانی تر پەیوەست بكرێن بە لە چاپدان و بڵاوكردنەوەی ئەو كتێبە، ئەم هەنگاوە خزمەتی بەرچاو بە زمانی شیرینی كوردی دەكات و بزوتنەوەیەكی باشی وەرگێران دەبێت لە كوردستاندا، هاوكات قوتابی ناچار ناكات تەنها كار لە سەر یەك زمان بكات بە تایبەت زمانە زیندوەكانی وەك ( ئینگلیزی ، عەرەبی ، فەرەنسی ، روسی ، توركی و فارسی … ) .

بە هیوای ئەوەی چوار ساڵی ئایندە ساڵی بەرهەمی زیاتری زانستی و پەروەردەی بێت لە كوردستان و كێشە و گرفتەكان چارەسەر بكرێن و خەمەكان كەم بكرێنەوە و زیاد نەبن و وەزارەتی خوێندنی باڵا پڕ بە باڵای هەموان بێت لە ڕووی پەروەردە و فێركردنەوە.

وتار

كورد و تورك؛ پایەماڵی سیاسی و ناهامسایی نەژادی

 د. موئمین زەڵمی

بە درێژای سەدان ساڵ هەردوو نەتەوەی كورد لە ناكۆكی و ململانێ و دانەجیڕە و تەنانەت شەڕ و كاولكاریدا بوون، بۆیەش دەڵێم كورد و تورك، بۆ ئەوەی لەسەر ئاستی هەرچوار وڵاتەكە (عێراق و ئێران و سوریا و توركیا) پەیوەندییەكانی كورد و تورك بخەینەڕوو، ئایا كێشەكە هەژموونی سیاسی و پایەماڵی مافی نەتەوەییە، یان پێكەوەهەڵنەكردنی كۆمەڵایەتی و ناتەبایی هامساییە كە كاریگەری لەسەر ڕەوشەكە توندتر كردۆتەوە.

بە گوێرە ئەوەی كە ژمارەی هاوڵاتیانی كورد لە باكوری كوردستان لە كوردەكانی پارچەكانیتری كوردستان زیاترە، زۆرترین چاو دەخەینە سەر ئەم پارچەیە و راستییەكی حاشاهەڵنەگریشە كە ناكۆكی و ململانێكانی كورد و تورك لە توركیادا كاریگەری گەورەی لەسەر تێكرای دووركەوتنەوەكانی نێوان ئەم دوو نەتەوەیە هەبووە و دەبێت، چونكە هەم بەریەككەوتنەكان زۆرترن و هەمیش زۆرینەی لێكۆڵەرە سیاسیەكانی چارەسەری كێشەی كورد و تورك بە ئەنكەرەوە دەبەستنەوە، یانی ئەو چەند ساڵەی كە پرۆسەی ئاشتی لەتوركیا هەبووە بە زەمەنی كەمبوونەوەی ململانێ و سەرەتاتكێكانی نێوان دوو نەتەوەكە زانراوە لەسەر ئاستی هەموو پارچەكانیتر.

ئەوەی لە توركیا بینراوە و زانراوە پایەماڵی مافی نەتەوەیی و بەرزكردنەوەی كێرڤی رەگەزپەرستی بووە، ئەوەتا توركیا گەورەترین كێشەی بووەتە قەزیەی كوردی و كوردیش گەورەترین كێشەكانی هەر لەناو توركیادایە.

كاتێ دەڵێین كێشە دەبێ ئەوە تۆخ بكەینەوە كە لە قوتابخانەی سەرەتایی و خوێندن بە زمانی دایكەوە كوردەكانی توركیا كێشەیان هەیە تا دەگاتە دینداری و بازرگانی و گەشتیاری و بازاڕگەری و ڕۆشنبیری و دیوێكی تەواو داگیرساوی كۆمەڵایەتی، درك بەم راستیانەی كە ناكۆكی نێوان كورد و تورك لەگەڵ ئەوەی مێژینەیە بەڵام زۆر قووڵیشە و بەیەكداچوونی ئەو دوو نەتەوەیە هەر بە ناتەندروستی ماوەتەوە و گەورە سیاسەتوان و لێكۆڵەرانی هەردوولاش ئەوەیان باش روونكردۆتەوە كە تا زەمینەی كۆمەڵایەتی وئاشتەوایی كۆمەڵایەتی لە نێوان كورد و توركدا نەڕەخسێنرێت، ناتوانرێت ئاشتەوایی سیاسی بەرقەرار بكرێت.

لە یەكێك لە دوایین لێدوانەكانیشیدا دۆناڵد ترەمپی سەرۆك كۆماری ئەمریكا لەگەڵ باسكردنی ناكۆی دووسەد ساڵەی ئەم دوو نەتەوەیە، هەوڵی نێوەندگیری نێوان كورد و تورك بە یەكێك لە بژاردەكان دەزانێت. لە لایەكیتریشەوە لە دوایین پەیامی خۆیدا عەبدوڵا ئۆجەلان رێبەری پارتی كرێكاری كوردستان كە لە ئیمراڵییەوە پەیامەكەی بڵاوكردۆتەوە بە روونی ئەم پرسە شیدەكاتەوە.

ڕۆژی چوارشەممە 12ی حوزەیرانی 2019 ، پارێزەرانی عەبدوڵڵا ئۆجەلان پەیامەكەیان بڵاوكردەوە، كە باس لە ئاشتی و پێكەوە ژیان دەكات، ” وەك نیشانەیەكی مێژوویی، تورك بێ كورد و كورد بێ تورك نابێت، كاتێك لە میزۆپۆتامیا كورد نەمێنێت، لە ئەنادۆلیش شتێك بەناوی توركیا نامینێت و هەبوون و پێشكەوتنی كورد بە بەهێزبوونی توركەكانەوە خاوەن هەموو واتایەكە.

” ڕێبەری پارتی كرێكارانی كوردستان جەختیكردووەتەوە، گۆڕانكاریی دیموكراتی بە بەشداری هەموو كۆمەڵگا دەكرێت، پێویستە ڕێبازی خانەوادەپەرەستی، خێڵ پەرەستی و عەشیرەت پەرەستی سەرەڕاست بكرێتەوە و بنەماش چارەسەریی سیاسەتی دیموكراتییە. نزیكەی دە ساڵە بارودۆخی سیاسی سوریا شێواوە و بە تەنیشتییەوە جۆرێك لە دەسەڵاتی خۆسەری بۆ كورد لە رۆژئاوای كوردستان هاتۆتە ئاراوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەی كە بەریەككەوتنی كورد و تورك راستەوخۆ نەبووە، بە پێچەوانەوە بەریەككەوتنی كورد و عەرەبەدۆستەكانی توركیا گەرمتركراوەتەوە كە توركیا بۆ پارێزگاری لە ئاسایشی ناوخۆی خۆی و مەترسی لە دروستبوونی هەرێمێكی تری كوردی لە رۆژئاوای كوردستان بە روونی ڕاگەیاندووە و ئەمەشی نەشاردۆتەوە، توركیا زۆر نالەبارانە پێی وایە كە ئەگەر كورد لە رۆژئاوا بەهێز بێت ئەوا دەبێتە مەترسی بۆ سەر ناوخۆی توركیا، ئەمەش دەكرێت وەك فاكتێكی سیاسی بخوێنرێتەوە، بۆیەش لە چەند ساڵی رابردوودا هەموو هەوڵەكانی توركیا بۆ ئەوە بوون كە كورد لە سوریادا لاواز بكات، چەندین رێگای جیاوازیشی گرتۆتەبەر، هەر لە هەوڵدان بۆ هەڵگیرساندنی شەڕی ناوخۆیی نێوان كورد و كوردەوە تا پشتیوانی نەیارانی كورد لە رۆژئاوا و بەهێزكردنی هێزە ئیسلامییە چەكدارەكانی سوریا، و لە تۆخكردنەوەی جیهادەوە تا بنەما دینییەكانیتر، دواترینیشییان ستراتیجی سیاسی و سەربازی و بەدەستهێنانی رەزامەندی نێودەوڵەتی بۆ دەستپێكردنی ئۆپەراسیۆنی سەربازی.

توركیا لە سەرەتای روداوەكانی سوریاوە كێشەی گەورەی ئەوەیە كە بەرژەوەندییەكانی لە گەڵ ئەوانیتردا ناگونجێت و خۆشی ناتوانێت رێگەی خۆی بگرێتە بەر بۆیەش وەك پێشتر ئاماژەم پێكرد توركیا هەوڵی زۆریدا پێش ئۆپەراسیۆنەكە و تا ئەوەش كە گڵۆپی سەوزی بۆ كرا شتی زۆری بەخشی، بەڵام توركیا بەهێزترین ستراتیجێك كە توانی پشتیوانی ئەمریكای وەك زلهێزی گەورە پێ بەدەستبهێنێت.

ئەوە بووە كە بە روونی رایگەیاندووە كە پارتی كرێكارانی كوردستانی -پەكەكە تەنها كاتێك دێتە سەر مێزی ئاشتی كە یەكینەكانی پاراستی گەل- یەپەگە لاوازبیت لە سوریا.

لە عێراقیشدا كە تاكە هەرێمی فیدراڵی كوردی هەیە ئەزموونی كێشە و ناكۆكی و ناتەبایی نێوان كورد و تورك مێژینەیە، بەڵام ئەوەی وایكردووە كەمتر ئەم ناكۆكییانە رەنگبدەنەوە یەكەم ئامادەگی كورد بووە بە بەرقەراركردنی ئاشتی كۆمەڵایەتی و چەسپاندنی بنەماكانی دیموكراسی و پێكەوەژیان لە هەرێمی كوردستاندا و لە لایەكیتریشەوە ئەو پەیوەندییە سیاسی و بازرگانی و ئەكادیمیەی كە لە نێوان هەرێمی كوردستان و توركیادا هەیە، چونكە لە لایەك دڵنیاییدان بووە بە توركیا كە هەرێمی كوردستان نابێتە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی توركیا، لە لایەكیتریشەوە بەرزكردنەوەی سەقفی هەماهەنگی كلتوری و فەرهەنگی نێوان هەردوو نەتەوەكە و هەردوو دەسەڵاتەكە بووە تا ئەو ئاستەی پۆستی باڵای حكومیش دراوەتە توركمانەكان، نریككردنەوەی ئامانجە هاوبەشەكانیش لە كەركوك و ئەو ناچانەیتردا كە توركمانەكانی تێدا نیشتەجێن باشترین بژاردەی پێكەوەژیانی نەتەوەیی بووە.

هەرچی پەیوەندی بە رۆژهەڵاتی كوردستانیشەوە هەیە، ئەگەرچی زەمینەیەكی كۆمەڵایەتی لەبار بۆ پەیوەندی نێوان هەردوو نەتەوەی كورد و تورك لە پارێزگاكانی ئێراندا نیە بەڵام هەوڵە شەڕانگێزییەكانی زۆر تۆخ نەكراونەتەوە، گومان لەوەدا نیە كە لە رووی كۆمەڵایەتییەوە كورد و تورك تێكەڵییان بۆ دروست نەبووە و تائێستاش لە زۆرینەی نوكتە و قسەخۆشەكانیدا كورد، توركەكان بە نمونەی ناتەندروستی مامەڵە دەهێننەوە و توركەكانیش كورد بە شەڕانگێزی دەشوبهێنن، ئەوەتا لە سێ دەیەی ڕابردوودا زۆرجار لە ناوچەكانی ورمێ و نەغەدە و شنۆدا ناكۆكییە كلتوری و نەژادییەكان زەقكراونەتەوەو لەسەر ناو و تابلۆی شارەكان و قوتابخانە و شەقامەكان شەڕو خوێنڕێژی كەوتۆتەوە.

لە پاش دەستپێكردنی ئۆپەراسیۆنی سەربازی توركیا بۆسەر رۆژئاوای كوردستان لە چەند رۆژی ڕابردوودا تا دێت زیاتر جیاوازییە نەژادی و نەتەوەییەكان زەقتر دەبنەوە، لە لایەكەوە باسی بایكوتی هەرجۆرە مامەڵەیەكی بازرگانی و سیاسی و كلتوری و ئەكادیمی و كۆمەڵایەتی و گەشتیاری نێوان كورد و تورك دەكرێت و لە لایەكیتریشەوە نەتەوە خەتابار دەكرێت.

بۆیەش لەگەڵ باوڕی تەواوم بەوەی كە كوردیش وەك هەرنەتەوەیەكیتری سەرزەوەی پێویستە خاوەنی كیان و مافی سەربەخۆیی خۆی بێت دەبێت ئەو راستییە زیاتر لەبەرجاوبگیرێت تا لەسەر بنەمای مرۆڤسەنتەری دیدێكی كۆمەڵایەتی هاوبەش بۆ پێكەوەهەڵكردنی كورد و تورك نەخرێتەوە ئەوا نەك هەر جیاوازییە نەتەوەیەكان زەقتر دەكرێنەوە بەڵكو شەڕانگێزی و توندڕەوی و رەگەزپەرستی زیاتر پەرەدەسەنێت و ماڵوێرانی زیاتری بەدوادادێت بە تایبەت بۆ زۆرینەی هاونیشتیمانیانی كورد لە باكور و ڕۆژئاوای كوردستان.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئەردۆغان بەنیازی چیيە؟ دوای رۆژئاوا نۆرەی باشوورە

ئاسۆس ھەردی

 

ئەمڕۆ لە وتارێکی میدیاییدا، ئەردۆغان بە دوورو درێژی قسەی لەسەر لەشکرکێشییەکەی بۆ داگیرکردنی رۆژاوا کرد. بەروونی باسی لەوەکرد کە ئەم پلانە ھی شەوو رۆژێک نیەو ماوەیەکی درێژە کاری لەسەر دەکەن. پێشتریش لە میدیاکاندا بینیمان تەنانەت نەخشەی ئەو شارو شارۆچکانەش ئامادەکراوە کە تورکیا بە نیازە لە رۆژاوا عەرەبە ئاوارەکانی تێدا نیشتەجێ بکاو بەتەواوەتی سیمای کوردانەی بسڕێتەوە. جەختیشی کردەوە کە قسەو رەخنەکانی دەوڵەتان‌و رایگشتی جیھانیان بەلاوە گرنگ نیەو سوورن لەسەر ئەوەی تا کۆتایی پلانەکەیان جێبەجێ بکەن. ئاشکرایشی کرد کە سوپای داگیرکەری تورکیا بەدرێژایی سنووری سووریا تا قوڵایی ٣٠-٣٥ کیلۆمەتر خاکی رۆژاوا داگیر دەکات.

وتارەکە نووسرابوو، ئەردۆغان دەیخوێندەوە، بەڵام ناوبەناو دەقە نووسراوەکەی جێدەھێشت‌و راستەوخۆ قسەی دەکرد.

ئەوەی لە وتەکانی “سوڵتانی چنگ بەخوێن”دا تەنانەت بۆ ھەندێ میدیای تورکیش جێگەی سەرنج بوو، ئاماژەیەک بوو بۆ “عێراق”. ئەردۆغان پاش تەواوکردنی خوێندنەوەی دەقەکە وتی: “ئەگەر سووریا لە ھەقیان بھاتایە (مەبەست پەیەدەو ئیدارەی کوردییە)، ئیشەکەمان ئاسان بوو، بەڵام بەداخەوە، سووریا لە دۆخێکی وادا نیە…. با ئەوەشتان پێ بڵێم لە عێراقیشدا ھەمان شتە. لەعێراقیشدا دۆخەکە وێرانە. کە لەگەڵ عێراقدا قسە دەکەین، رووبەڕوو شتێکمان پێ دەڵێن، بەڵام بەداخەوە لە پاشملە لێدوانی جیاواز دەدەن. ئێستا ئەوەتا لێدوانی جیاوازی ئەم چەند رۆژە ببینن. نەمدەویست ناو بێنم… کاتێک ئەوان دەکەونە تەنگانەوە… ئێمە لایەنی ئەوان دەگرین…. کەچی دەبینین ئەوان لایەنی تیرۆریستەکان دەگرن. بۆچی؟ چونکە کوردن.”(جێگەی سەرنج بوو، کاتێک ئەردۆغان ناوی عێراقی ھێنا، ئاکاری وەزیری بەرگری کە لەتەنیشتییەوە دانیشتبوو لەسەر پارچە کاغەزێک تێبینییەکی خستە بەردەستی، پاش خوێندنەوەی تێبینییەکە ئەردۆغان وتی: نەمدەویست ناو بێنم!)

رستەی “لەعێراقیشدا ھەمان شتە”!، ھیچ تەفسیرو شیکردنەوەیەکی پێویست نیە. زۆر بە روونی ئەردۆغان دەیەوێ بە ھەموو جیھان بڵێ پاش داگیرکردنی رۆژاوا، نۆرەی باشوورە.

چونکە وەک چۆن دەڵێت پەیەدە لەسەرسنوورمان ھەڕەشە لە ئاسایشی نەتەوەییمان دەکا، بەڵام “بەداخەوە!” سووریا ناتوانێ ھیجیان بەرامبەر بکا، ناچار خۆمان دەستبەکار بووین، پێشر چەندین جار ھەمان قسەی بۆ باشووریش کردووە.

بە کورتی، ئەگەر لەشکری تورک داگیرکردنی رۆژاوای بۆ بچێتەسەر، ھیچ گومانێک لەوەدا نیە کە دوای ئەوان نۆرەی باشوورە. بۆیە ئەگەر ھێزە سیاسییەکانی ئێمە پێیان وابێ ئەمە شەڕێکە تەنھا لە رووی مەعنەوی‌و ئەخلاقییەوە پەیوەندیی بە ئێمەوە ھەیە، گەورەترین ھەڵەی مێژووی سیاسیی خۆیان دەکەن. چونکە ئەمە سەرەتای بەواقیعکردنی خەونی “بەسوڵتانبوونی” ئەردۆغانەو ئەگەر ئەم داگیرکارییە بەری پێ نەگیرێ دەگاتە بەردەرگای ماڵەکانی ئێمەش.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

لەناو تاریکییەکی گەورەدا ھەندێک دەلاقەی ڕۆشن: کورد لە جیھاندا

د.مەریوان وریا قانع

 

ئەوەی ئەمڕۆ سەیری ئەو وێنە و دیمەنانە بکات کە بۆ مەسەلەی کورد لە ئاستی جیھانیدا دروستبووە، بە بەراورد بە ساڵە درێژەکانی سەدەی بیستەم، ھەندێک گۆڕانی گرنگ و بنەڕەتیی دەبینێت، کە دەشێت وەک ”وەرچەرخان“ لە دۆزی کوردا وێنابکرێت. ئەوەی دەبینرێت دروستبوونی وێنەیەکە زۆر جیاواز لەو غیاب و ”بۆشاییە گەورەیە“ی بە درێژایی سەدەی بیستەم لە ئارادابووە.

بەشێوەیەکی گشتیی لە سەدەی بیستەمدا ”مەسەلەی کورد“، مەسەلەیەکی وون و نەناسراو و نەبینراو بوو، کێشەی کەمینەیەکی گومناوی ناو سنوورەکانی چوار دەوڵەتی نەتەوەیی بوو. لە ئاستی جیھانیدا شتێک نەبوو بەناوی ”گێڕانەوەی کوردییەوە“، Kurdish narrative، بێدەنگیەکی گەورە ھەبوو لەناو ئەو ڕووبەرە گەورەیەی قسەکردن و گێڕانەوەیەدا کە لە جیھاندا ئامادەبوو. فۆرمە جیاوازەکانی بێدەنگکردن و نەبوونی زمان و نەبوونی وێنە، دەرنەکوتن و نەبینین فۆرمی ئامادەگیی ئەم میلەتەبوو لە جیھاندا.

کورد کەمینیەکی وون و نەناسراوی ناو دەوڵەتانی ناوچەکە بوو. ژیان و بەسەرھات و ڕووداوەکانی بزر و بێگوتار بوو، بە دەگمەن نەبێت ھیچ شتێکی، تەنانەت کارەساتە گەورەکانیشی، سنووری ئەو دەوڵەتە نەتەوەییانەی تێنەدەپەڕاند کە لەناویاندا نیشتەجێبوو.

بەڵام ئەم دۆخە لە ئێستادا گۆڕاوە، ئەمڕۆ وێنەیەکی کورد لە جیھاندا ئامادەیە کە لای زۆرینەی خەڵک بینراو و ناسراوە. ئەم وێنەیە ھەم نوێیە و ھەم تەنھا وێنەی کەمینەیەکی ئەتنی غەدرلێکراو و چەوساوە نییە، بەڵکو وێنەی میلەتێکیشە بڕیاریداوە نەتوێتەوە، وێنەی شوناسێکە دەیەوێت ھەبێت و بژیی، وێنەی مافێکە بەدوای شوێنی خۆی لە جیھاندا دەگەڕێت.

ھەموو ئەمانە لە فۆرمی تەحەدایەکی گەورەدا دەبینرێن بۆ ئەو دەوڵەتانەی کورد لەناویاندا دەژی. ئامادەگیان وەک میلەتێکی بێماف، وێناکردنیان وەک ھەڕەشەیەکی ئەمنیی، یان مامەڵەکردنیان وەک کەمینەیەک کە پێویستە کۆنترۆڵبکرێن، بڕ و ڕادەی ئەو تەحەدایانەی بۆ ڕەوایەتی ئەو سیستمە سیاسییانە گەورەتر کردوە کە لە ناوچەکەدا ھەن و دروستکراون.

لە دەساڵی ڕابردووشدا دەرگیربوون لەگەڵ داعشدا، وەک ڕایدکاڵترین ھێزی ئیسلامی سیاسیی و ئۆرگانێک کە تێرۆر جەوھەرەکەی دەستنیشاندەکات، یان وەک ھەڕەشەیەکی گەورە ھەم لەسەر ناوچەکە و ھەم لەسەر جیھان، وێنەیەکی تری بۆ کورد دروستکردوە کە ئەویش دیسانەوە وێنەیەکی پۆزەتیڤ و مانادارە. وێنەی کورد وەک میەلتێک کە ڕادیکالیزمیی دینیی قبووڵ نییە و ژنەکانیان وەک پیاوەکانیان توانای بەرەنگاربوونەوەی فۆرمە جیاوازەکانی پەڕگیریی دینیی و نادینیان ھەیە و پارێزگاریی لە پلورالیزمی دینیی و فەرھەنگیی و سیاسیی دەکەن.

ئەم وێنە تازەیە وێنە باڵادەستەکەی ناو ڕای گشتیی و ناو بەشێکی گەورەی میدیا و ناو کۆمەڵگای مەدەنیی بەشێکی گەورەی وڵاتانی جیھانە. بەڵام ئەوانەی شارەزایی زیاتریان لە مەسەلەی کورد و ھێزەکانیدا ھەیە، ئەوانەی لە نزیکەوە ھێزە سیاسییەکانی کوردستان دەناسن، ئاگاداری دیوە تاریک و ناشیرینەکانی مەسەلەی کوردن. ئاگاداری ئابوریی مافیایی و ئەخلاقیاتی جەردەیی و کوشتن و بڕین و تاڵانیی و گەندەڵیی ھێزە باڵادەستەکانن، بەتایبەتی ھێزە سەرەکییەکانی ھەرێمی کوردستان.

ڕووکارە سوڵتانیی و خێزانیی و بنەماڵەییەکانی ئەم سیاسەتە دەناسن، بەو دابەشبوونە ناوەکییە گەورانەش ئاشنان کە ھێزە جیاوازەکانی ئەم مەسەلەیەی، ھەم کردوە بە دوژمنی یەکتر و ھەم ھەریەکێکیانی فڕێداوەتە باوەشی یەکێک لە ھێزە ئیقلیمییەکانەوە.

لە نێوان ئەو دوو وێنەیەدا ناکۆکیی گەورە و قووڵ و ھەمەلایەن ھەیە کە ڕەگەکانیان لەناو سیاسەتی کوردیی خۆی و ئاکاری ھێزە باڵادەستەکانیدایە، نەک لە ناو شێوازی وێناکردنی دونیای دەرەوەدا بۆ مەسەلەی کورد. یەکێک لە تەحەدا سەرەکییەکانی مەسەلەی کورد لە سەدەی بیست و یەکدا کۆتاییھێنانە بەم ناکۆکییە ناوەکییە، کۆتایھێنانە بە ناکۆکیی مەسەلەی کورد وەک مەسەلەی میلەتێک کە تەسلیم نابێت و بەرگریی لەخۆی و شوناسەکانی دەکات، لەگەڵ ھێزە سیاسییە سەرەکییەکانیدا، وەک ھێزی سوڵتانیی مافیایی نادیموکراس و کورتبین.

بەردەوامبوونی ئەم ناکۆکییە ھەموو مانایەک لە مەسەلەی کورد لەم سەدەیەشدا، دەسێنێتەوە. سەرلەنوێ داڕشتانەوەی مەسەلەی کورد لە دەرەوەی لۆژیکە سوڵتانیی و بنەماڵەیی و خێزانییەکانی سیاسەت و لە دەرەوەی فۆرە جیاوازەکانی پەڕگیری دینیی و ئەتنیی و ئایدیۆلۆژییدا، ئەو تاقە ڕێگایەیە کە دەبێت لەم سەدەیەدا بیگرینە بەر. لەدەرەوەی ئەم ڕێگایەکدا ھیچ شتێکی تر بوونی جگە لە تاریکیی، تاریکییەکی گەورەش.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان