ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

چەند پێشنیارێك بۆ وەزیری نوێی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی لە كابینەی نوێەم

سەباح عەلی جاف

 

مرۆڤ هەمیشە پێویستی بە ڕوانگە و ڕەخنە و بیرخستنەوە هەیە ئەمەیش لەپێناو باشتركردنی ژیان و ئەو لایەنەی كە ئێمە دەمانەوێت كاری لەسەر بكەین، لەو ڕوانگەیەوە و وەك وەزارەت و خودی وەزیر داواكارە كە ڕاو و پێشنیارەكان گەڵاڵە بكرێن بۆ چوار ساڵی ئایندە، لەپێناو دیدگایەكی نوێ‌ و كاری باشتر ئەم پێشنیارانە دەخەینە پێشچاو بە ئومێدی لەبەرچاوگرتن و بەهەندوەرگرتن، ئەم پێشنیارانە بۆ بەڕێز وەزیری نوێی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی – حكومەتی هەرێمە لە كابینەی نوێیەم بەو پێیەی هەر بەڕێزێك لە كابینەی نوێدا دەبێت دیدگا و ڕوئیای خۆی هەبێت ئەمەیش لەپێناو كاركردنی چوار ساڵی وەزارەتەی بۆ هاوڵاتیان و ستافی وەزارەت و چین و توێژەكانی پەیوەست بە خۆی، بە ئومێدم ئەم خاڵانە جێگەی بكرێتەوە لە كارنامەی وەزارەتدا بەشێوەیەك كە خزمەتی باشتر بكات ئەمەیش بەو مانایەی كە ئەو كارانەی كە لە كابینەكانی پێشتر باش بوونە پەرەی پێبدرێت و ئەویشی خراپ و ڕێگر بووە لاببرێت و هەوڵی چارەسەر كردنی بدرێت بە شێوەیەك كە لە كاتی كاركردنی وەزیری نوێ‌ بتوانرێت بە ئاڕاستەی باشتر بوون ببرێت، دەكرێت بەشێك لە بۆچونەكان بە گیانی ڕەخنەیش وەربگیرێت.

یەكەمین كارێك كە پێویستە بۆ چوار ساڵی ئایندە كاری لەسەر بكرێت گرنگیدان بێت بە (سەرچاوەی مرۆیی) واتا بنیادنانەوەی تاكی زانستخواز، چونكە بە راستی بنیادنانەوەی مرۆڤ گەورەترین سەرمایەی مانەوە و بوونە واتا گەر تۆ تاك بینا نەكەی بە چەكی ئومێد و زانست ئەوا هەر كاركردنێك سوودی ئەوتۆی نابێت چونكە ئەمە بە ئاشكرا لە زانكۆ و ناوەندە زانستیەكاندا هەستی پێدەكرێـت، دووبارە بنیادنانەوەی مرۆڤی ئومیدەوار دەبێت ئەولەویەتی كاركردنی چوار ساڵی ئایندە بێت.

ئەو پڕۆژە و و بەرنامە و بڕیار و رێنمایانەی كە دەدرێت بۆ چوار ساڵی ئایندە بەشێوەیەك بێت پێش هەموو شت لەگەڵ واقیع و زەمینەی كۆمەڵگەی كوردەواریدا بگونجێت ئەمەیش والێكبدرێتەوە كە كۆمەڵگە بەردەوام پێویستی بەرەوپێشچوون هەیە، خاڵێك كە بۆ تاك بە تاكی كۆمەڵگە بێت واتا كە پڕۆژەیەك دەخرێتە بواری جێ‌بەجێ‌كردنەوە بە لایەنی كەم سودی لەسەدا هەشتای لەبەرچاو بێت و بیست لە سەدی وا دابنرێ كە ئامانج نەپێكێ‌ كە بەداخەوە زۆرجاران ئەمە پێچەوانەیە، هەموو كۆمەڵگەیەك خاوەنی كۆمەڵێك بنەما و هەلومەرج و دابونەریت و ژیرخانی پێشترە كە دەبێت ئەمانە لە هێنانی پرۆژەی پەروەردەیدا لەبەرچاو بگیرێت .
ئەو بەرنامە و پڕۆژانەی كە رەهەندێكی نیشتیمانی و رەهەندێكی دوور مەودای هەیە باشتر دیراسە بكرێت و ڕای هەموانی لەسەر وەربگرێت واتا لە ئاستی خوارەوە بۆ سەرەوە لە هەموو ڕووەكانەوە، هاوكات پشت بە ڕای دەرەوەیش ببەسرێت ئەمەیش بە شێوەیەك بێت كە ئامانجەكە بەو شێوەیە بێت كە ئەو پڕۆژە بۆ كۆمەڵگەی كوردەواری بشێت و بۆ سودی كوردستان بێت نەك لەبەر خاتری فڵانە وڵات و ڕێكخراوی جیهانی.

خاڵێكی تر كە بەردەوام جێگەی مشتومڕ بووە ئەویش بوونی دەستە و گروپی دیاری كراو یان بە حزبی بوونی دامودەزگاكانی خوێندنی باڵایە كە دەكرێت بەشێوەیەكی رێژەی كار لەسەر ئەم خاڵە بكرێت و هەوڵ بدرێت وەزارەتی خوێندنی باڵا بۆ چوار ساڵی ئایندە هیچ نەبێت بتوانێت حزب و دەستە و گروپەكان بۆ خزمەتی پەروەردە و فێركردن بەكاربهێنێت، خۆ گەر ئەم لایەنە بە تەواوی بنەبڕ بكرێت ئەوا مێژینە و ئومێدبەخشە.
گەر ئەو تەوەرانەی سەرەوە لە چوار ساڵی كار كردنی وەزارەتدا ڕەنگ بداتەوە ئەوا دەكرێت ئاسانتر هەوڵی چارەسەر كردنی كێشە و گرفتەكانی ئێستا و ڕابردوو بدرێت، بە بڕوای من چەند كێشەیەك لە وەزارەتی خوێندنی باڵا هەیە و هەبووە كە دەكرێت لەبەرچاو بگیرێن لەوانە: لە دانانی ستافی كارگێری و زانستی زانكۆكاندا دەكرێت ورتر كار بكرێت ئەمەیش لەپێناوی (دانانی كەسی شیاو لە شوێنی شیاو ) بە تایبەت سەرۆكی زانكۆ و ڕاگر و سەرۆكی بەشەكاندا كە من لەم رووە پێشنیارێك دەخەمەڕوو لە كۆتای ئەم نوسینەدا، لە دامەزراندنی یەكەمەكانی زانكۆ و پەیمانگاندا هەوڵ بدرێت بەشێوەیەك بێت كە گیانی كێبەڕكێ‌ كەم نەكاتەوە واتا گەر هەوڵی جددی بۆ دامەزراندنی ئەوان نەدرێت ئەوا زانكۆكان ڕووبەڕووی گرفتی جددی دەبنەوە، لە دەركردنی بڕیار و رێنمایەكاندا ووردتر پلان دابنرێت بە تایبەت لە چوار ساڵی رابردوو دوو خاڵ جێگەی زۆرترین مشتومڕ و كێشمەكێش بوون، یەكەمیان سیستەمی وەرگرتنی قوتایی و خوێندكاران كە ڕێنمایی و بڕیارەكان زۆر خێرا بوون و خوێندكاری تووشی سەرلێشێوان كرد كە بە بڕوای من تاكە شانازی بۆ سیستەمی خوێندن لە كوردستان لە ڕابردوودا ئەوە بووە كە خوێندن بەخۆڕا و بۆ هەموان بوو كە بەداخەوە ئەمە گۆڕدرا بۆ سیستەمی پارالێڵ كە كەمتر لە سودی هەموان بە تایبەت زۆرینەی كۆمەڵگەدا بوو، خاڵی دووەم كە تایبەت بوو بە ڕێنمای تایبەت بە خوێندنی ماستەر و دكتۆرا كە بە جۆرێك بوو كە زیانی لە كەرتی خوێندندا چ لە رووی زانستی چ لە ڕووی ئابووری بە تایبەت رێنمای توانستی زمان كە ئەمەیش بوو بە هۆی تەواو پەراوێزخستنی زمانی شیرینی كوردی و شەلەل بوونی خوێندنی ماستەر و دكتۆرا لە كوردستان.

خاڵێكی تر كە دەكرێت بایەخی پێ‌ بدرێت ئەویش لایەنی دارای زانكۆ و پەیمانگانە كە لە چوار ساڵی قەیراندا چەندین بڕیار و ڕێنمایی دەركرا كە دەكرێت چاوی پیابخشێنرێـتەوە و جارێكی تر سیاسەتی دارایی زانكۆكان دابنرێتەوە، كردنەوەی ژمارەیەكی زۆر زانكۆ و پەیمانگای تایبەت لە كوردستان بوونە مایەی گومان و ڕەنگە لە داهاتودا گرفتەكان دوو هێندە بكەن بە تایبەت زۆر بوونی ژمارەی دەرچوان بە نمرەی كەم، كردنەوەی خوێندنی ئێواران و پارالێڵ بە بڕوای زۆرینە زۆر خێرا و دوور لە پلانی زانستی بووە كە هەر خودی وەزارەت زوو هەستیان بەو خاڵە كرد و دواتر زۆر بەش و كۆلێژ داخرا.

زۆر گرفت و كێشەی تر هەیە كە دەكرێت بۆ چوار ساڵی ئایندە لەبەرچاو بگیرێن و بە روئیا و بۆچونی تازە تر بە ڕاوێژی خەڵكانی خەمخۆر هەوڵی رێگەچارەیان بۆ بدرێت و خەمەكان كەم بكرێنەوە نەك زیاد بكرێن، من بۆ چوار ساڵی ئایندە دوو پێشنیار بۆ دوان لەو كێشانەی سەرەوە دەخەمەڕوو بە ئومێدی ئەوەی لە نەخشەڕێگەی چوار ساڵی وەزارتدا جێگەی بكرێتەوە و ڕەنگ بداتەوە.
یەكەم/ تایبەت بە دانانی ستافی كارگێڕی زانكۆ و پەیمانگان لە سەرۆك و ڕاگر و سەرۆكی بەش دەكرێت سود لەم بۆچونە وەربگرێت، ئەویش بۆ دانانی هەر كام لەوانە (سەرۆك، ڕاگر، سەرۆكی بەش) لە ڕێگەی cv یەوە بێت بە مەرجەكانی ئێستا، لەگەڵ ئەویشدا ئەم خاڵە جیگەی بكرێتەوە بۆ نمونە بۆ دانانی سەرۆكی زانكو یان پەیمانگا سەد نمرە دابنرێت، بیست نمرەی لە ڕێگەی دانگدانی فەرمانبەرانی زانكۆ بێت، بیست نمرەی لە ڕێگەی دەنگدانی راگرەكانەوە بێت، شەست نمرەكەی تریشی لەسەر cv ێكەی بێت، بەم رێگەیە زیاتر شەفافیەت دروست دەبێت و زۆر تریش گرنگی بە ڕای ئەوانی تر دەدرێت و ئەمەیش دەبێت هۆی دروستنەبوونی دەستە و گروپ لە نێو زانكۆ و پەیمانگاكاندا، بۆ ڕاگر و سەرۆك بەشەكانیش هەر بەو شێوەیە بێت، بۆ نمونە بۆ ڕاگر بیست لە سەد بۆ دەنگدانی فەرمانبەران و بیست لە سەد بۆ دەنگدانی سەرۆكی بەشەكان و ئەویی تر پەیوەست بێت بە cv ێكەی، بۆ سەرۆكی بەشەكانیش بیست لەسەد پرس بە ستافی مامۆستایان بكرێت و بیست لە سەد بۆ دەنگدانی خوێندكارانی قۆناغی چوارەمی بەشەكان و ئەویشی تریش بۆ cv ێكەی.

دووەم/ بۆ خوێندنی ماستەر و دكتۆرا دەكرێت لە جێگەی مەرجی توانستی زمانی ئینگلیزی كە ئەمە بوو بە هۆی پەراوێزخستی زمانی شیرینی كوردی دەكرێت بۆ چوار ساڵی ئایندە ئەم بۆچونە لەبەرچاو بگیرێت ئەویش هەڵگرتنی مەرجی توانستی زمانی ئنگلیزی و لە جێگەكەی بۆ هەموو پسپۆڕیەكان ئەم خاڵە بكرێت بە مەرج، مەرجەكەیش ئەوە بێت كە ئەو كەسەی كە لە پاش وەرگرتنی لە ماستەر و دكتۆرا و تەواوكردنی قۆناغەكان، ئەو كەسە لە پسپۆڕیەكەی خۆی كتێبێك وەربگێڕێتە سەر زمانی كوردی بە تایبەت لە زمانە زیندەوەكانی جیهان و نزیك لە پسپۆڕیەكەی خۆی بۆ نمونە قوتابی ماستەر یان دكتۆرا لە زانستی جوگرافیا ئەوا كتێبێك لە پسپۆڕییە ووردەكەی خۆی وەربگرێڕێت بۆ زمانی كوردی ئەویش پاش دروستكردنی لیژنەیەك بۆ ئەو مەبەستە كە لیژنەكە خۆی لە كەسێكی پسپۆڕی جوگرافیا، پسپۆڕی زمانی كوردی، پسپۆڕی ئەو زمانەی كە كتێبەكەی لێوەرگێڕدراوە، بەم كارەیش چوار ساڵی ئایندە دەبێتە ساڵی زیاد بوونی ژمارەی كتێبە وەرگێردراوەكان بۆ پسپۆڕییەكان بە تایبەت كتێبی پسپۆڕی بەشە زانستیە سروشتی و پەتیەكان، دەكرێت بە رێنمای هەر یەكە لە زانكۆ یان قوتابیەكە یان دەزگاكانی تر پەیوەست بكرێن بە لە چاپدان و بڵاوكردنەوەی ئەو كتێبە، ئەم هەنگاوە خزمەتی بەرچاو بە زمانی شیرینی كوردی دەكات و بزوتنەوەیەكی باشی وەرگێران دەبێت لە كوردستاندا، هاوكات قوتابی ناچار ناكات تەنها كار لە سەر یەك زمان بكات بە تایبەت زمانە زیندوەكانی وەك ( ئینگلیزی ، عەرەبی ، فەرەنسی ، روسی ، توركی و فارسی … ) .

بە هیوای ئەوەی چوار ساڵی ئایندە ساڵی بەرهەمی زیاتری زانستی و پەروەردەی بێت لە كوردستان و كێشە و گرفتەكان چارەسەر بكرێن و خەمەكان كەم بكرێنەوە و زیاد نەبن و وەزارەتی خوێندنی باڵا پڕ بە باڵای هەموان بێت لە ڕووی پەروەردە و فێركردنەوە.

وتار

دەستەڵاتی چوارەم و درز بردنی پایەکانی

د.شوان ئادەم ئەیڤەس

سنورداریی مافی دەستگەیشتن بە سەرچاوەكانی زانیاری؛ هۆكارێكی لەمێژینەی سەوزنەبوونی ژینگەی كاركردنی رۆژنامەگەریی بنكۆڵكاریی و لاوازیی رۆڵی چاودێریی میدیای كوردییە. ئەوەش دەرئەنجامی «سیستمێكی سیاسی»یە كە بەدرێژایی سێ دەیەی رابردوو؛ ئەزموونی فەرمانڕەوایی كوردیی بەرگریی لێکردووەو بەبەرنامە نەیویستووە قۆناغەكانی دیكتاتۆرییەتی خۆرهەڵاتیی بۆ دیموكراسییەتی خۆرئاوایی تێپەڕێنێت!

لەزۆرینەی وڵاتە دیموكراتییەكاندا؛ دەستەڵاتە دەستورییەکان بەسەر یاسادانان (legislature)، راپەڕاندن (executive) و دادوەریی (judiciary)دا بەشکراون. دەستەڵاتی گریمانەیی میدیا وەك بەشێكی گرنگی كۆمەڵگە رۆڵێكی ناڕاستەوخۆ، بەڵام سەرەكیی لە کاریگەریی دانان لەسەر سیستمی سیاسيی هەیە.

دەستەڵاتی چوارەم وەک چەمک، بۆ یەکەمجار لەساڵی 1787داو لەوتووێژێكی پەرلەمانییدا لەبارەی ئاوەڵاكردنی راپۆرتە رۆژنامەوانییەكانی ئەنجومەنی گشتیی بەریتانیای مەزن؛ لەلایەن ئیدمۆند بێرک بەكارھێنرا. ئامانج لێی؛ رۆڵی چاودێریی میدیایە کە بەیەکێک لەئەرکە گرنگەکانی دیموکراسیی دادەنرێت. لەرۆژگاری ئەمڕۆدا، ئەم چەمكە زۆرتر وەك ناوێكی کۆکراوە بۆ هەموو رۆژنامەوانان بەكاردێت، ھەروەک ئۆسكار وایڵد دەڵێت؛ رۆژنامەگەریی بوەتە دەستەڵاتی یەكەم و سێ دەستەڵاتەكەی دیكەی قووتداوە. دەستەڵاتی چوارەم؛ ئێستاش وەك ئامرازێكی هەواڵیی پەسەندكراو سەیردەكرێت كە لەهەناویدا كۆمەڵە رۆژنامەوانێكی پەروەردەكراوی پیشەگەر لەخۆدەگرێت. ئەمەش هەندێجار وەك دەستەڵاتی پێنجەم دەبینرێت كە بە رۆژنامەگەریی هاووڵاتی (Citizen Journalism) دەناسرێت و هەموو كەسێك دەتوانێت بیرۆكەكانی یاخود تێڕوانینەکانی لەسەر تۆڕی ئینتەرنێت و لە رێگەی بلۆگەكەی یاخود ماڵپەرەكانی وەك یوتیوب دابەزێنێت (Cooke, 2019).

ئامرازەكانی بەكۆگەیاندن (mass media) زۆرتر وەها دەبینرێن كە رۆڵێكی زیندووی گرنگ لەپیادەکردنی دەستەڵاتی چوارەم، پاسەوانییكردنی دیموكراسیی و بەرگریكردنی بەرژەوەندی گشتییدا دەگێڕن. بەبڕوای تیۆرییزەکارانی لیبراڵی، هەبوونی رۆژنامەگەریی ئازاد و سەربەخۆ لەهەر دەوڵەتێك یاخود سیستمێكی سیاسییدا؛ پێشمەرجێكی بنچینەییە لەپرۆسەی وەرچەرخان بەرەو دیموكراسییبوون و بەشدارییكردن لەبەدەستهێنانی مافی ئازادیی دەربڕین و بیر و ویژدان، پتەوكردنی وەڵامدانەوەی حكومەتەكان و بەرپرسیاركردنییان لەبەرامبەر هەموو هاووڵاتیان و سەرپێخستنی فەرمانڕەواییەكی پێگەیشتوو و گەشەپێدانی مرۆییدا. ئامانجیش لەسەپاندنی دەستەڵاتی چوارەم؛ بنیاتنانی كۆمەڵگەیەكی نمونەیی ئازاد و تەندروست و گونجاوە بۆ بەهێزكردنی دیموكراسییەتێكی راستەقینە کە گرنگترین ئەركەكانی بریتیین لەمانەی خوارەوە (Amodu, Usaini, Ige., 2014):

1. زانیاری: لەبارەی ئەو شتانەی كە لەرووی ئابوری، سیاسی، كۆمەڵایەتیی و نێودەوڵەتییەوە روودەدەن؛ دەبێت میدیا زانیاریی ورد بەهاووڵاتیان بدات کە ئەوەش رەگەزێكی گرنگیی دیموكراسییەو وا لەهاووڵاتیان دەكات بڕیاری دروست بدەن.

2. كۆمەڵایەتییبوون: میدیا دەبێت یارمەتی گروپە ئیتنیكییە جیاوازەکانی كۆمەڵگە بدات و هەماهەنگیی نێوانیان پەرەپێبدات. بەتایبەت لەپرسە نیشتمانییەكاندا كە ئەمەش گرەنتی بەیەكگرتوویی مانەوەی وڵات دەكات.

3. هاندان: میدیا رۆڵێکی سەرەکیی دەبینێت؛ ئەگەرھاتوو لەبارەی رۆژەڤێكی سنورداری دیاریكراوەوە زانیاریی بۆ هاندان و ورەبەخشینی جەماوەر بڵاوبکاتەوە. بۆنموونە، بڵاوکردنەوەی زانیاریی لەبارەی هەڵمەتی بەرەنگاربوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا.

4. وتووێژ و گفتوگۆكان: لەئاڵوگۆڕكردنی بیروبۆچوونی ئەندامانی كۆمەڵگەدا لەرێی پرۆگرامە شۆئامێزە تەلەڤزیۆنییەكان و دۆكیومێنتاری و ئەوانیدیکەوە؛ میدیا هەلی دەربڕینی بۆچوونەکانی ھاووڵاتیان لەبارەی دۆخی دیموكراسیی و سیاسیی وڵات دەڕەخسێنێت. ئەمانەش یارمەتی سیاسییەكان دەدەن؛ دیدوبۆچوونی هاووڵاتیان بزانن و ئەوەندەی لەتوانایاندا بێت دۆخەكە باشتربكەن.

5. پەروەردە: باشترین سەرمایە لەمڕۆدا؛ پەروەردەیە. بەتایبەت كە زانین (knowledge) بووەتە دراوێكی نوێ و میدیا دەتوانێت یارمەتی گەشەپێدانی هزریی هاووڵاتیان بدات و دواتر ئەوانیش رۆڵێكی ئەرێنیی لەكۆمەڵگەدا بگێڕن.

6. برەودانی كولتوری: لەرێگەی ئەو پرۆگرامانەی كولتوری نەوەكانی پێشوو دەگێڕنەوە؛ میدیا یارمەتی برەودان بەكەلەپوری كولتوریی كۆمەڵگە دەدات.

7. خۆشباری: گەنجان زیاتر گوێ لەمیوزیك دەگرن وەك لەهەواڵەكان، ھەربۆیە پێویستە بڕگەو بابەتەکانی خۆشباری (entertainment) لە لیستی سەرەكیی گرنگییپێدانی میدیاكاندا بێت، چونكە وەك يارى تۆپێن هاووڵاتیان لەدەوری یەكتری كۆدەكاتەوە. گۆرانییوتن و سەیركردنی فلم؛ ھەستی پێكەوەبوون بەهاووڵاتیان دەبەخشێت و وایان لێدەکات كاراتر بەشداریی بكەن.

ئەگەرچی لەراییکردنی ئەو ئەرکانەدا، میدیا وەك دەستەڵاتی چوارەم زیاتر گرنگیی و گەورەیی خۆی و پەیامەکانی دەردەکەوێت، بەڵام ئەوەش بەبێ لەبەرچاوگرتنی تیۆری بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەتی؛ بەدیھاتنی ئەستەم دەبێت. ھەربۆیە پێویستە میدیا هەوڵی راگرتنی هاوسەنگیی بدات لەنێوان ئازادیی کارکردنی خۆی و ئازادیی هاووڵاتیان لەدەستگەیشتنیان بەزانیارییەکان و مافی دەوڵەت لەئاسایشی نیشتمانییدا (Moemeka, 2000, p.15).

بەکورتیی و بە کوردی؛ میدیا لەھەرێمی کوردستاندا ھێشتا نەیتوانیوە ببێتە دەستەڵاتی چوارەم. ئەویش لەلایەک بەھۆی سنورداریی رۆڵی چاودێریی میدیا بەسەر سێ دەستەڵاتەکەی دیکە و نەبوونی سەربەخۆیی پیشەیی و نیشتمانیی ھەریەکێکیان. لەلایەکی دیکەشەوە، بەھۆی دەڵەمەیی سیستمی سیاسیی و درزبردنی پایەکانی دیموکراسیی لەوانە؛ ئازادییەکانی دەربڕین و رۆژنامەگەریی و مافی زانین!

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

فرۆشتنی دۆلار لەبازاڕی کراوەدا

سەرکۆ یونس*

یەکێک لەبڕیارە باشەکانی وەزارەتی دارایی و ئابوری حکومەتی هەرێم فرۆشتنی دۆلارە لەبازاڕی کراوەدا بەشێوەی ئاشکرا، ئەم بڕیارە هەرچەندە دەبووایە زووتر دەربکرایە بەڵام ئێستاش درەنگ نەبووە.

بازاڕی کراوە یەكێکە لەئامڕازەکانی دارایی و نەختینەیی بانکی ناوەندی لەزۆرێک وڵاتاندا کاری پێ دەکرێت و حکومەت لەم ڕێگەیەوە دەتوانێت ئامانجە دارایی و نەختینەییەکانی بەدی بهێنێت بەمەرجێک شەفافیەتی تێدا بێت و خستنەڕووی دراوەکان و چۆنیەتی فرۆشتن و ژمارە و ناوونیشانی هەموو ئەو بانک و کۆمپانیاو دەستانەی کە لەبازاڕەکەدا مامەڵە دەکەن بەیاسایی تۆمارکرا بن و مۆڵەتی فەرمیان هەبێت.

بڕیاری فرۆشتنی دۆلاری وەزارەتی دارایی پێویستە دۆلاری نەوتیش بگرێتەوە چونکە لەلایەک بڕەکەی گەورەترە و لەلایەکی ترەوە هەنگاوێکە بۆ شەفاف بوونی ئەم بوارە و پێمان وایە سەرکەوتنێکە بەسەر تۆڕی گەندەڵکاران و قۆرخکاراندا کەچەندین ساڵە لەم بوارەدا قازانجی باشیان کردوە و زەرەریان لە دارایی گشتی داوە کە بەدەیان ملیار دینار دەخەمڵێنرێت.

گریمان وەزارەتی دارایی مانگانە بری (300- 350)ملیۆن دۆلار بفرۆشێت ئەوا بەنرخی ڕۆژی دۆلار بەشێوازی ئاشکرا و کێبڕکێ ی لایەنەکان نزیکەی (10)ملیار دینار مانگانە بۆ داهاتی گشتی دەگەڕێتەوە.

ئەم بڕیارە لەپێناو نەهێشتنی قۆرخکاری و دەست بەسەردانەگرتن و ڕەخساندنی کێبڕکێ ی کۆمپانیاو بانکەبازرگانییەکان و سەرئەنجام زیادکردنی داهاتی گشتی گرنگە و جێگای ئومێدە لەکاتێکدا دارایی هەرێم بەدەست نەبوونی داهاتەوە دەناڵێنێت و لەئێستادا تەنانەت پارەی بەردەست نی یە بۆ مووچەی مانگی چواری مووچەخۆران و بەپێ ی ڕاگەیەندراوێک تەنها (100)ملیار دینار بەردەستە لەکاتێکدا کۆی مووچەی مانگانەی مووچەخۆران بە لێبڕینی (21%)وە نزیکەی (700) ملیار دینارە.

یەکێکی تر لە باشیەکانی ئەم شێوازی فرۆشتنە جێگیربوون وسەقامگیربوونی نرخی دۆلارە لەبازارەکاندا و ئەمەش کاریگەری هەیە لەسەر مامەڵەی بازرگانی ڕۆژانە.

هەروەها خستنەڕووی دۆلار جێگیر دەبێت و نرخی ئاڵوگۆر جێگیر دەبێت و تاڕادەیەک کاریگەری هەیە لەسەرهەڵاوسانی بازاڕ. گرنگە گۆڕینەوەی دۆلارەکانی حکومەت بەشێوەی ئەلیکترۆنی ئەنجام بدرێت بۆئەوەی لەمەترسی دیارنەمان بپارێزرێت جێگای وەبیرهێنانەوەیە لەماوەی پێشوودا بڕی (2) ملیار دینار بەنایاسایی مامەڵەی گۆڕینەوەی پێ کرا.

بەو هیوایەیی ئەم پرۆسەیە ئاستەنگ و بەربەستی بۆ دروست نەکرێت و پاشان وەزارەتی دارایی مانگانە ڕاپۆرتی تایبەت بڵاوبکاتەوە تا خەڵک و لایەنەکان ئاگادار بن.

*ئابوریناس

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

مەترسیە نەزانراو و شاراوەکانی کۆرۆنا 

د. سیروان حەسەن

لە سەرەتای دەرکەوتنی ڤایرۆسی کۆرۆنا (کۆڤید ١٩) وەکو پەتایەکی ترسناک لە کۆتای سالی ٢٠١٩ لە شاری وۆھانی چینیی و زۆر بە خێرا و بە شێوەیەکی تەم و مژاوی بڵاوبونەوەی لە ھەموو جیھاندا لە ماوەیەکی کورتدا ، گومانێکی زۆری بەدواوە بوو کە ئەو ڤایرۆسە سروشتی نەبێت و دەستکرد بێت وەکو چەکێکی بایۆلۆجی لە ململانیە ئابوریە نێو دەوڵەتیەکان بەکارھێنرابێت. سەرباری ئەوەی ڤایرۆسەکە جۆرێکە لە جۆرەکانی ڤایرۆسی کۆرۆنا کە ھێرش دەکەنە سەر کۆئەندامی ھەناسەدان و لە وەرزی زستان و بەھاردا زیاتر بلاودەبنەوە کە کەشێکی گونجاوە لە ڕووی نزمی پلەی گەرمی و رێژەیی شێ لە ھەوادا کەچی کۆڤید ١٩ بە دەر لە جۆرەکانی تر لە ھەموو وەرزێکدا چالاکەو لە گەشەکردن و تەشەنە سەندن ناوەستێت و بەردەوام بلاودەبێتەوە تەنانەت لە لە سەرووی پلەی گەرمی ٥٠ ی سلیلیزیشدا لە چالاکی و بلاوبونەوە بەردەوامە ئەمەش جێی سەرسوڕمانی زانایانی بوارەکەیە بۆیە تا ئێستا زۆربەی زانیاریەکان لە سەر ئەم ڤایرۆسە ئاشکرا نەبوون و چارەسەری بۆ نەدۆزراوەتەوە، نیشانەکانی ئەم پەتایە گۆرانکاری بە سەردا دێت لە سەرەتادا تەنھا چوار نیشانە بوون:
ــ بەرزبونەوەی پلەی گەرمی لەشی تووش بوو بۆ ٣٨ پلە و سەرووتر
ــ کۆکەی وشک
ــ قورسی ھەناسەدان
ــ سنگ ئێشە
دوای بەردەوام بلاوبونەوەی ڤایرۆسەکە چەند جۆر نیشانەی تر دەرکەوتن لە توشبووەکاندا، لە سەرەتادا وا دەزانرا کە ئەم ڤایرۆسە تەنھا تایبەتە بە کۆئەندامی ھاناسەدان بەلام تاکو ئێستا دەرکەوتووە کە کاریگەری ھەیە لە سەر دڵ و مێشک و کۆئەندامی ھەرس و گون و گورچیلەکان و دەبێتە ھۆی کلۆت بوونی خوێن و کە ھۆکاری سەرەکی خوێن مەیینە لە دڵ و مێشک وە ھەروەھا دەرکەوتووە کە دەبێتە ھۆی نەزۆکی کاتی لە نێرەدا وە ڕەنگە لە ئایندەدا نیشانەی تر دەرکەون و ترسناکتر بن لە سەر ژیانی مرۆڤ .بە پێی دوایین زانیاری رێکخراوی تەندروستی جیھانی لە ئێستادا نزیکەی ٢٤ نیشانە دەردەکەون لە سەر توشبوەکان بە ڤایرۆسی کۆڤید ١٩ و ئەو نیشانانە دەکرێنە سێ کۆمەلەوە:
کۆمەڵەی یەکەم: نیشانە زۆر باوەکان کە بریتین لە ١- بەرزبونەوەی پلەی گەرمی لەش بۆ ٣٨ پلەی سەدی و سەرووتر ٢- ماندوبون ٣- کۆکەی وشک
کۆمەڵەی دووەم : نیشانە کەم باوەکان بریتین لە ٤- ئێش و ئازار ی گشتی لەش ٥- سەر ئێشە ٦- ھەوکردنی چاو ٧- ئاو بە لووتدا ھاتن ٨- ئازار و ھەوکردنی گەروو ٩- سک چوون ١٠- ھەستیاری پێست بە تایبەتی لە دەم وچاو ١١- بێ ھێزی ١٢- کرژبونی ماسۆلکەکان لەش ١٣- لە دەستدانی ھەستی بۆن ١٤- لە دسەتدانی ھەستی تام ١٥- گۆڕینی دەنگ ١٦- پشت ئێشە ١٧- سک ئێشە ١٨- لە دەستدان یان لاوازبوونی ئارەزوی خواردن ١٩- گێژبوون و سەر سووڕخواردن ٢٠- دەرکەوتنی پەڵەی پێست ٢١- گۆرینی رەنگی پەنجەکانی دەست و پێ.
کۆمەڵەی سێیەم : نيشانە سەخت و قورسەکان بریتین لە ٢٢- قورسی لە ھەناسەدان ٢٣- کۆکە و تای بەرز ٢٤- قورسی ھەناسەدان و سنگ ئێشە. رێژەی چاک بوونەوە لە ٨٠٪‏ یە کە تووشبوان پێویستیان بە چارەسەر نیە وە نیشانەکان بە سەختی دەردەکەون لە بەتەمەن و نەخۆشە درێژ خایەنەکان.
بەپێی زانیاریەکانی رێکخراوی تەندروستی جیھانی گۆرانکاری لە جینۆمی ڤایرۆسەکەدا روویداوە وە کرداری پەڕینەوەی (Mutation) D614G لە مانگی شوباتی ٢٠٢٠ دەرکەوتووە و لە ئەوروپا و ھەردوو ئەمریکا بلاوبوەتەوە ئەمەیان وای کردووە زۆرتر بلاوبێتەوە وە کەمتر کوشندە بێت. سەبارەت بە چۆنیەتی توشبون و سوکی و سەختی توشبوان زانیاری نوێ دەری خستوە کە تووش بوون بە پەتاکە نەک تەنھا پەیوەندی بە بەرگری لەشەوە ھەیە ھەروەھا پەیوەندی بە بۆماوەیی مرۆڤەوە ھەیە کە رەنگە بۆماوەی مرۆڤ کاریگەری لە سەر تووش بوون و تووش نەبوون بە پەتاکەوە ھەبێت.
کەواتە لە ئێستادا زۆر شتی شاراوە ھەیە لە سەر کۆڤید ١٩ کە تا ئێستا ئاشکرا نەبووە وە ھەندێ لە نیشانەکانی نەخۆشیەکە دوای چاکبونەوەش ئەمێنێتەوە لە گەل نەخۆشەکە بۆ ماوەیەکی نادیار و کاریگەری ئەبێت لە سەر تەندروستی تووشبوەکە واتە مرۆڤ دوای تووشبوونی بە کۆرۆنا وەکو پێش توونی نابێت و گۆرانکاری سوک یان سەخت لە تەندروستیدا دەردەکەوێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان