ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

چەند پێشنیارێك بۆ وەزیری نوێی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی لە كابینەی نوێەم

سەباح عەلی جاف

 

مرۆڤ هەمیشە پێویستی بە ڕوانگە و ڕەخنە و بیرخستنەوە هەیە ئەمەیش لەپێناو باشتركردنی ژیان و ئەو لایەنەی كە ئێمە دەمانەوێت كاری لەسەر بكەین، لەو ڕوانگەیەوە و وەك وەزارەت و خودی وەزیر داواكارە كە ڕاو و پێشنیارەكان گەڵاڵە بكرێن بۆ چوار ساڵی ئایندە، لەپێناو دیدگایەكی نوێ‌ و كاری باشتر ئەم پێشنیارانە دەخەینە پێشچاو بە ئومێدی لەبەرچاوگرتن و بەهەندوەرگرتن، ئەم پێشنیارانە بۆ بەڕێز وەزیری نوێی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی – حكومەتی هەرێمە لە كابینەی نوێیەم بەو پێیەی هەر بەڕێزێك لە كابینەی نوێدا دەبێت دیدگا و ڕوئیای خۆی هەبێت ئەمەیش لەپێناو كاركردنی چوار ساڵی وەزارەتەی بۆ هاوڵاتیان و ستافی وەزارەت و چین و توێژەكانی پەیوەست بە خۆی، بە ئومێدم ئەم خاڵانە جێگەی بكرێتەوە لە كارنامەی وەزارەتدا بەشێوەیەك كە خزمەتی باشتر بكات ئەمەیش بەو مانایەی كە ئەو كارانەی كە لە كابینەكانی پێشتر باش بوونە پەرەی پێبدرێت و ئەویشی خراپ و ڕێگر بووە لاببرێت و هەوڵی چارەسەر كردنی بدرێت بە شێوەیەك كە لە كاتی كاركردنی وەزیری نوێ‌ بتوانرێت بە ئاڕاستەی باشتر بوون ببرێت، دەكرێت بەشێك لە بۆچونەكان بە گیانی ڕەخنەیش وەربگیرێت.

یەكەمین كارێك كە پێویستە بۆ چوار ساڵی ئایندە كاری لەسەر بكرێت گرنگیدان بێت بە (سەرچاوەی مرۆیی) واتا بنیادنانەوەی تاكی زانستخواز، چونكە بە راستی بنیادنانەوەی مرۆڤ گەورەترین سەرمایەی مانەوە و بوونە واتا گەر تۆ تاك بینا نەكەی بە چەكی ئومێد و زانست ئەوا هەر كاركردنێك سوودی ئەوتۆی نابێت چونكە ئەمە بە ئاشكرا لە زانكۆ و ناوەندە زانستیەكاندا هەستی پێدەكرێـت، دووبارە بنیادنانەوەی مرۆڤی ئومیدەوار دەبێت ئەولەویەتی كاركردنی چوار ساڵی ئایندە بێت.

ئەو پڕۆژە و و بەرنامە و بڕیار و رێنمایانەی كە دەدرێت بۆ چوار ساڵی ئایندە بەشێوەیەك بێت پێش هەموو شت لەگەڵ واقیع و زەمینەی كۆمەڵگەی كوردەواریدا بگونجێت ئەمەیش والێكبدرێتەوە كە كۆمەڵگە بەردەوام پێویستی بەرەوپێشچوون هەیە، خاڵێك كە بۆ تاك بە تاكی كۆمەڵگە بێت واتا كە پڕۆژەیەك دەخرێتە بواری جێ‌بەجێ‌كردنەوە بە لایەنی كەم سودی لەسەدا هەشتای لەبەرچاو بێت و بیست لە سەدی وا دابنرێ كە ئامانج نەپێكێ‌ كە بەداخەوە زۆرجاران ئەمە پێچەوانەیە، هەموو كۆمەڵگەیەك خاوەنی كۆمەڵێك بنەما و هەلومەرج و دابونەریت و ژیرخانی پێشترە كە دەبێت ئەمانە لە هێنانی پرۆژەی پەروەردەیدا لەبەرچاو بگیرێت .
ئەو بەرنامە و پڕۆژانەی كە رەهەندێكی نیشتیمانی و رەهەندێكی دوور مەودای هەیە باشتر دیراسە بكرێت و ڕای هەموانی لەسەر وەربگرێت واتا لە ئاستی خوارەوە بۆ سەرەوە لە هەموو ڕووەكانەوە، هاوكات پشت بە ڕای دەرەوەیش ببەسرێت ئەمەیش بە شێوەیەك بێت كە ئامانجەكە بەو شێوەیە بێت كە ئەو پڕۆژە بۆ كۆمەڵگەی كوردەواری بشێت و بۆ سودی كوردستان بێت نەك لەبەر خاتری فڵانە وڵات و ڕێكخراوی جیهانی.

خاڵێكی تر كە بەردەوام جێگەی مشتومڕ بووە ئەویش بوونی دەستە و گروپی دیاری كراو یان بە حزبی بوونی دامودەزگاكانی خوێندنی باڵایە كە دەكرێت بەشێوەیەكی رێژەی كار لەسەر ئەم خاڵە بكرێت و هەوڵ بدرێت وەزارەتی خوێندنی باڵا بۆ چوار ساڵی ئایندە هیچ نەبێت بتوانێت حزب و دەستە و گروپەكان بۆ خزمەتی پەروەردە و فێركردن بەكاربهێنێت، خۆ گەر ئەم لایەنە بە تەواوی بنەبڕ بكرێت ئەوا مێژینە و ئومێدبەخشە.
گەر ئەو تەوەرانەی سەرەوە لە چوار ساڵی كار كردنی وەزارەتدا ڕەنگ بداتەوە ئەوا دەكرێت ئاسانتر هەوڵی چارەسەر كردنی كێشە و گرفتەكانی ئێستا و ڕابردوو بدرێت، بە بڕوای من چەند كێشەیەك لە وەزارەتی خوێندنی باڵا هەیە و هەبووە كە دەكرێت لەبەرچاو بگیرێن لەوانە: لە دانانی ستافی كارگێری و زانستی زانكۆكاندا دەكرێت ورتر كار بكرێت ئەمەیش لەپێناوی (دانانی كەسی شیاو لە شوێنی شیاو ) بە تایبەت سەرۆكی زانكۆ و ڕاگر و سەرۆكی بەشەكاندا كە من لەم رووە پێشنیارێك دەخەمەڕوو لە كۆتای ئەم نوسینەدا، لە دامەزراندنی یەكەمەكانی زانكۆ و پەیمانگاندا هەوڵ بدرێت بەشێوەیەك بێت كە گیانی كێبەڕكێ‌ كەم نەكاتەوە واتا گەر هەوڵی جددی بۆ دامەزراندنی ئەوان نەدرێت ئەوا زانكۆكان ڕووبەڕووی گرفتی جددی دەبنەوە، لە دەركردنی بڕیار و رێنمایەكاندا ووردتر پلان دابنرێت بە تایبەت لە چوار ساڵی رابردوو دوو خاڵ جێگەی زۆرترین مشتومڕ و كێشمەكێش بوون، یەكەمیان سیستەمی وەرگرتنی قوتایی و خوێندكاران كە ڕێنمایی و بڕیارەكان زۆر خێرا بوون و خوێندكاری تووشی سەرلێشێوان كرد كە بە بڕوای من تاكە شانازی بۆ سیستەمی خوێندن لە كوردستان لە ڕابردوودا ئەوە بووە كە خوێندن بەخۆڕا و بۆ هەموان بوو كە بەداخەوە ئەمە گۆڕدرا بۆ سیستەمی پارالێڵ كە كەمتر لە سودی هەموان بە تایبەت زۆرینەی كۆمەڵگەدا بوو، خاڵی دووەم كە تایبەت بوو بە ڕێنمای تایبەت بە خوێندنی ماستەر و دكتۆرا كە بە جۆرێك بوو كە زیانی لە كەرتی خوێندندا چ لە رووی زانستی چ لە ڕووی ئابووری بە تایبەت رێنمای توانستی زمان كە ئەمەیش بوو بە هۆی تەواو پەراوێزخستنی زمانی شیرینی كوردی و شەلەل بوونی خوێندنی ماستەر و دكتۆرا لە كوردستان.

خاڵێكی تر كە دەكرێت بایەخی پێ‌ بدرێت ئەویش لایەنی دارای زانكۆ و پەیمانگانە كە لە چوار ساڵی قەیراندا چەندین بڕیار و ڕێنمایی دەركرا كە دەكرێت چاوی پیابخشێنرێـتەوە و جارێكی تر سیاسەتی دارایی زانكۆكان دابنرێتەوە، كردنەوەی ژمارەیەكی زۆر زانكۆ و پەیمانگای تایبەت لە كوردستان بوونە مایەی گومان و ڕەنگە لە داهاتودا گرفتەكان دوو هێندە بكەن بە تایبەت زۆر بوونی ژمارەی دەرچوان بە نمرەی كەم، كردنەوەی خوێندنی ئێواران و پارالێڵ بە بڕوای زۆرینە زۆر خێرا و دوور لە پلانی زانستی بووە كە هەر خودی وەزارەت زوو هەستیان بەو خاڵە كرد و دواتر زۆر بەش و كۆلێژ داخرا.

زۆر گرفت و كێشەی تر هەیە كە دەكرێت بۆ چوار ساڵی ئایندە لەبەرچاو بگیرێن و بە روئیا و بۆچونی تازە تر بە ڕاوێژی خەڵكانی خەمخۆر هەوڵی رێگەچارەیان بۆ بدرێت و خەمەكان كەم بكرێنەوە نەك زیاد بكرێن، من بۆ چوار ساڵی ئایندە دوو پێشنیار بۆ دوان لەو كێشانەی سەرەوە دەخەمەڕوو بە ئومێدی ئەوەی لە نەخشەڕێگەی چوار ساڵی وەزارتدا جێگەی بكرێتەوە و ڕەنگ بداتەوە.
یەكەم/ تایبەت بە دانانی ستافی كارگێڕی زانكۆ و پەیمانگان لە سەرۆك و ڕاگر و سەرۆكی بەش دەكرێت سود لەم بۆچونە وەربگرێت، ئەویش بۆ دانانی هەر كام لەوانە (سەرۆك، ڕاگر، سەرۆكی بەش) لە ڕێگەی cv یەوە بێت بە مەرجەكانی ئێستا، لەگەڵ ئەویشدا ئەم خاڵە جیگەی بكرێتەوە بۆ نمونە بۆ دانانی سەرۆكی زانكو یان پەیمانگا سەد نمرە دابنرێت، بیست نمرەی لە ڕێگەی دانگدانی فەرمانبەرانی زانكۆ بێت، بیست نمرەی لە ڕێگەی دەنگدانی راگرەكانەوە بێت، شەست نمرەكەی تریشی لەسەر cv ێكەی بێت، بەم رێگەیە زیاتر شەفافیەت دروست دەبێت و زۆر تریش گرنگی بە ڕای ئەوانی تر دەدرێت و ئەمەیش دەبێت هۆی دروستنەبوونی دەستە و گروپ لە نێو زانكۆ و پەیمانگاكاندا، بۆ ڕاگر و سەرۆك بەشەكانیش هەر بەو شێوەیە بێت، بۆ نمونە بۆ ڕاگر بیست لە سەد بۆ دەنگدانی فەرمانبەران و بیست لە سەد بۆ دەنگدانی سەرۆكی بەشەكان و ئەویی تر پەیوەست بێت بە cv ێكەی، بۆ سەرۆكی بەشەكانیش بیست لەسەد پرس بە ستافی مامۆستایان بكرێت و بیست لە سەد بۆ دەنگدانی خوێندكارانی قۆناغی چوارەمی بەشەكان و ئەویشی تریش بۆ cv ێكەی.

دووەم/ بۆ خوێندنی ماستەر و دكتۆرا دەكرێت لە جێگەی مەرجی توانستی زمانی ئینگلیزی كە ئەمە بوو بە هۆی پەراوێزخستی زمانی شیرینی كوردی دەكرێت بۆ چوار ساڵی ئایندە ئەم بۆچونە لەبەرچاو بگیرێت ئەویش هەڵگرتنی مەرجی توانستی زمانی ئنگلیزی و لە جێگەكەی بۆ هەموو پسپۆڕیەكان ئەم خاڵە بكرێت بە مەرج، مەرجەكەیش ئەوە بێت كە ئەو كەسەی كە لە پاش وەرگرتنی لە ماستەر و دكتۆرا و تەواوكردنی قۆناغەكان، ئەو كەسە لە پسپۆڕیەكەی خۆی كتێبێك وەربگێڕێتە سەر زمانی كوردی بە تایبەت لە زمانە زیندەوەكانی جیهان و نزیك لە پسپۆڕیەكەی خۆی بۆ نمونە قوتابی ماستەر یان دكتۆرا لە زانستی جوگرافیا ئەوا كتێبێك لە پسپۆڕییە ووردەكەی خۆی وەربگرێڕێت بۆ زمانی كوردی ئەویش پاش دروستكردنی لیژنەیەك بۆ ئەو مەبەستە كە لیژنەكە خۆی لە كەسێكی پسپۆڕی جوگرافیا، پسپۆڕی زمانی كوردی، پسپۆڕی ئەو زمانەی كە كتێبەكەی لێوەرگێڕدراوە، بەم كارەیش چوار ساڵی ئایندە دەبێتە ساڵی زیاد بوونی ژمارەی كتێبە وەرگێردراوەكان بۆ پسپۆڕییەكان بە تایبەت كتێبی پسپۆڕی بەشە زانستیە سروشتی و پەتیەكان، دەكرێت بە رێنمای هەر یەكە لە زانكۆ یان قوتابیەكە یان دەزگاكانی تر پەیوەست بكرێن بە لە چاپدان و بڵاوكردنەوەی ئەو كتێبە، ئەم هەنگاوە خزمەتی بەرچاو بە زمانی شیرینی كوردی دەكات و بزوتنەوەیەكی باشی وەرگێران دەبێت لە كوردستاندا، هاوكات قوتابی ناچار ناكات تەنها كار لە سەر یەك زمان بكات بە تایبەت زمانە زیندوەكانی وەك ( ئینگلیزی ، عەرەبی ، فەرەنسی ، روسی ، توركی و فارسی … ) .

بە هیوای ئەوەی چوار ساڵی ئایندە ساڵی بەرهەمی زیاتری زانستی و پەروەردەی بێت لە كوردستان و كێشە و گرفتەكان چارەسەر بكرێن و خەمەكان كەم بكرێنەوە و زیاد نەبن و وەزارەتی خوێندنی باڵا پڕ بە باڵای هەموان بێت لە ڕووی پەروەردە و فێركردنەوە.

وتار

چەند سەرنجێکی خێرا سەبارەت بە ڕێککەوتنی چین و ئێران

بەهرۆز جەعفەر 

‎ئەم ڕێککەوتنەی چین و ئێران وەرچەرخانە چونکە؛
‎یەکەم؛ لە ڕووی سەربازییەوە (٥٠٠٠) پێنج هەزار سەربازی چینی لە ئێران دائەبەزن، ئەوەش بە پێی ڕێککەوتنەکە بەناوی پارێزگاریی کردن لە کۆمپانیا چینیەکان. ئەمەش یەکەمین دەستێوەردانی سەربازیی چینیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
‎دووەم؛ ڕێککەوتنەکە پاڵپشتیەکی ئابوریی گرنگە لە ئێران کە (٤٠٠) چوارسەت ملیار دۆلاری چینی تیا وەگەڕئەخرێت و نەوتی ئێران بۆ ٢٥ ساڵ بە چین ئەفرۆشرێ بەنرخی ٣٠٪ ی خوار بازاڕ.
سێهەم: ئەمە ڕێککەوتنە واتە Initial Agreement نیە. وە ئەکرێت بڵێن هەم گرێبەستە هەم ڕێککەوتن..هەمیشە گرێبەست بەشێکە لە ڕێککەوتن.
‎چوارەم؛ ڕێککەوتنەکە ئەچێتە بواری جێبەجێکردنەوە پاش ئەوەی لەپەرلەمانی ئێران پەسەند ئەکرێ.
پێنجەم؛ شتێکی گرنگ هەیە، بەدیم کرد. ئەویش بۆ نمونە ئێران پرۆژەیەکی گەورەی بواری تەکنەلۆژیا یان پیشەسازیی هەیە، دوو کۆمپانیا پێشکەشی ئەکەن یەک فەڕەنسی و ئەویتر چینی.. ئێران لەمەدا ئەبێت بە ناچاریی ئەوەی چین هەڵبژێرێت.

شەشەم؛ ڕووسەکان ئەم ڕێککەوتنەیان پێ ناخۆشە، ئەگەریش سەیر بکەین هەموو کاتێک لە ئەنجومەنی ئاسایش ڕووسیا بۆ داکۆکی لە چین کارتی ڤیتۆی راکێشاوە. بەڵام سەیری چین بکەین و مێژووی چین لە ئەنجومەنی ئاسایش ئەوا هیچ کات وەیان کەمترین کات کارتی ڤیتۆی هەبوە بۆ هەر پرسێک. بگرە لە بابەتی ئێراندا هەموو کات لەگەڵ ئەمریکیەکان بون. بەڵام ئایا لەمەولا وا ئەبێت!؟
حەوتەم؛ مێژووی ڕێکەوتن لە ئێراندا، لە زەمانی سەفەویەت، قاجار، پەهلەویەت تا ئەگاتە زەمانی دوای شۆڕش ڕوون نییە. زۆر کات هەبوە ئێرانیەکان لە بەشێک خاکی خۆیان خۆشبون بۆ زلهێزەکان. بۆ بەریتانیا ئەمەیان کردوە. بۆ ڕووسەکانیش.
هەشتەم: ڕێککەوتنەکە ئابورییە، بەڵام بە ئەگەری زۆر ڕەهەندی ئەمنی و سەربازیی ئەبێت. پێدەچێ چین لە ئێران جێگەی خۆی پتەوتر بکاو بچێت بۆ عێراق و لوبنان و سوریا.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بەئاگایی و نائاگایی

عەبدوڵا تۆفیق

زۆرجار گوێمان لە ووشەی بەئاگایی و نائاگایی بووە بەتایبەت لە بواری دەروونناسیدا کە لەوێدا گرنگیەکی زۆری پێدراوە. ئەوەی شایانی باسە لە ڕاهێنانە دەروونیەکاندا بەشێکی گەورەی گرتووە، ئەویش لەبەر ئەوەی ئەوکەسانەی کە ڕاهێنانی دەروونی ئەنجام ئەدەن ئۆتۆماتیکی هەردوو بەشەکە بەشێوەیەکی پڕاکتیکی و ژیرانە بەکاردەهێنن. مرۆڤ تەنها بوونەوەرێکە کە خودای گەورە توانای پێداوە کە لە هەردوو بارەکەدا بژی. مرۆڤ نزیکەی سێ بەش لە ژیانی لەناو نائاگایدا بەسەر ئەبات، کە ئەویش پێكهاتووە لە خەو، خەون، خەونی ڕۆژانە، بیرکردنەوە و فەنتاسیا.
ڕۆژانە سەدان و هەزاران جار دەچینە ناو نائاگاییەوە، وە ئەگەر نائاگاییەکەمان قوڵتر بوویەوە ئەوکاتە دەچینە بارێکیترەوە کە بە ترانس ناو ئەبرێت. هەریەك گوێگرتن لە مۆسیقا، سەیرکردن و گوێگرتن لە کەسێك، بیرکردنەوە، خەون و فەنتاسیا ئەمانە شوێنیان لە نائاگایدایە لە مێشکی مرۆڤدا. ئەمەش لەبەر ئەوەی کە مرۆڤ لەوکاتەدا ئاگای لەجەستەی خۆی نامێنێ و شتەکانی دەوروبەری کەمتر گرنگیان ئەبێ و تەرکیزی بۆیان نامێنێ. بۆنمونە: ئەوکاتەی کە کەسێك سەیری یاریەکی سەرنجڕاکێش دەکات لە تەلەڤزیۆندا ئەو بەتەواوی لە تەلەڤزیۆنەکەدا دەبێ، تەواوی سەرنجی لە یاریەکەدا کۆدەکاتەوە، هەربۆیە زۆرجار ئەگەر قسەشیان لەگەڵدا بکرێت ئەوان گوێیان لێنابێ. ئەوان تەنها جەستەیان لە ژورەکەدایە و نائاگاییان لەوێ نەماوە. ئەگەر کەسێك بەو شێوەیە تەنها بە جەستە لەوێ ئامادەبوو، ئەوکاتە ئەتوانین کە بڵێین ئەو کەسە لەو شوینەدا ئامادەنییە. ئامادەبوونی کەسێك لە شوێنێکدا پێویستی بەئامادەبوونی هەردوو بەشەکە هەیە (بەئاگایی و نائاگایی). لەو کاتەدا کە خوێندکارەکان لە پۆلەکەدا خەیاڵیان ڕۆشتووە ئەوان گوێیان لە مامۆستا و هاوپۆلەکانیان نابێ، مەگەر دەستیان لێبدرێت و بیان جوڵێنن هەتا بەئاگاییان بۆ بگەڕێتەوە.
باوکی دەروونناسان (سیگمۆن فرۆیدیش) لە کۆتایی (١٨٠٠)کاندا تیۆری و شیکردنەوەی خۆی هەبوو لەسەر ئەم دوو بەشە گرنگەی مرۆڤ کە تەواوکەری یەکن. بەڵام دەیان ساڵی خایاند کەس نەما باسی ئەم بوارە بکەت هەتا ساڵی (١٩٨١) لە لایەن پزیشکی دەرووناسی ئەمریکی (ڕۆگر سپارێ) لەسەر شیکردنەوەکەی بۆ هەردوو بەشەکەی مێشك (بەئاگایی و نائاگایی) توانی خەڵاتی (نۆبڵ) بەدەست بهێنێت. (سپارێ) لای ڕاستی بە لای نائاگایی شیکردەوە کە ( خەون، خەونی ڕۆژانە، ئاواز، فەنتاسیا، هەست، گرفت چارەسەرکردن، سیمبول، تەماشاکردن و خۆناسین) لەخۆ دەگرێت. لای چەپیش لای نائاگایی کە (مەنیق، زیرەکی، ماتماتیك، توانی خوێندنەوە، توانای نوسین، زمان، شت لێکدانەوە، من”خود”) لەخۆ دەگرێت. کەواتە هەرکات تۆ بەهۆی بیرکردنەوەیەکەوە ئاگات لەخۆت و دەوروبەرت نەما ئەوا تۆ چوویتە ناو نائاگاییەوە/ لای ڕاستی مێشکت.
بەکارهێنان و چوونە ناو نائاگاییەوە بەشێوەیەکی دروست و باش کاریگەریەکی زۆری هەیە لەبوارەکانی زانست، وەرزش، گرفت چارەسەرکردن، داهێنان و بواری ڕامیاریدا و …تاد. زۆر جار پرسیار لە لایەن دەروونناسەکانەوە لە وەرزشکارە سەرکەوتووکان کراوە؛ کە چ هۆیەك هەیە لە پشت ئەو سەرکەوتنانەیانەوە، وەڵامی وەرزشەوانەکان زۆرجار بە (خۆشم نازانم بۆچی) دراوەتەوە. بەڵام ئەوان پێش یاریەکەیان ئەوەیان هەست پێکردووە کە ئەوان سەرکەوتو ئەبن.
لە یاریەکانی وەك (مەلەوانی، یاری تێنس، گۆڵف، یاری سەربەفر، باسکە، فۆتبۆڵ و یاریەکانی گۆڕەپان و زۆریاری تری وەك زۆرانبازی و کاراتێ؛ …) هەمیشە ڕاهێنانی دەروونی بۆ پرۆگرامکردن و چوونی وەرزشەوانەکان بۆ لای ڕاستی میشك (نائاگایی) بە شێوەیەکی بەئاگایی، لەوێدا بڕوا بەخۆبوونیان بەهێزتر دەبێت ڕۆڵێکی گەورە و بەرچاوی هەبووە. ئەو یاری چیانە سوودیان لەو پڕۆگرامکردن و چوونە ناو نائاگایی کردووە هەتا لەو رێگەیەوە ئەوان بتوانن ئاسانتر بچنە ناو باری ترانسەوە، بەو هۆیەشەوە ئەوان هەستی دلنیایی و سەرکەوتن لە یاریەکەدا هەست پێدەکەن. بەهۆی ئەو ڕاهێنانە دەروونیەوە ئەوان تەواوی سەرنجیان لەوە دەبێت کە دەیکەن و هیچیتر نابینن و نابیستن بۆ ئەوەی خەیاڵ و سەرنجیان بشێوێنێ، لای ئەوان هەر ئەوکاتە بوونی هەیەو ڕێگر نابینن لەبواری پزیشکیشدا چوونە ناو نائاگایی کاریگەرێەکی بەرچاوی هەیە. ئێستا لە زۆربەی وڵاتە پێشکەوتووەکانی جیهاندا پزیشکەکان دەچن کۆرسی تایبەتی دەخوێنن و خۆیان فێری ڕاهینانی دەروونی دەکەن، بۆئەوەی بتوانن لە بوارە جیاجیاکانی تەندروستی و پزیشکیدا بەکاری بهێنن. بۆ نموونە لە بواری نەشتەرگەری و چارەسەرکردنی دداندا ڕۆڵێکی گەورەی هەبووە. هەروەها بۆ نەخۆشیە دەروونیەکان و ماندوبوون، سترێس، حەوانەوە و گەڕانەوەی وزە و دەسەڵات. خەواندن (هیپنۆس) زانستێکی گرنگە و لە زۆر وڵاتدا گەشەی سەندووە، بەتایبەت لە نەخۆشخانەکاندا کەسانی پسپۆڕ بۆ زۆر چارەسەری دەروونی و نەشتەرگەری بەکاری ئەهێنن.
بە ئەزموونەوە ئەڵێم کە هاوکاریەکی زۆری بواری تەندروستی دەکات، بۆ کەمکردنەوەی ئازار، ترس و فۆبیا و زۆر کێشەی تر.
ئەبێت ئەو هۆکارانە چی بن لە پشت ئەو کەسانەوەی کە دەتوانن تیر و شمشێر و دەرزی لە لەشی خۆیان بچەقێنن؟ لە وڵاتی هیندستان لە شاری بۆمبای ساڵانە لە ماوەی هەفتەیەکدا لە ئاهەنگی تایبەتی خۆیاندا نزیکەی چل ملیۆن کەس کۆدەبنەوە بۆ بەرز ڕاگرتنی ئەو ڕۆژە پیرۆزەیان. لەوێدا زۆربەی بەشداربووان لەو جۆرە کارانە ئەنجامدەدەن، کە دەبێتە مایەی سەرسوڕمانی تەماشاکەران و شوێنی پرسیار لە لایان. لە کوردستانیش لە هەندێ شوێن و لای هەندێ لە تەریقەتەکان جۆرێ لەم شێوازە بەکاردەهێنن، کە لەشی خۆیان ئەبڕن و شوشە دەکرمێنن. زۆر کەم ڕوویداوە کە ئەوان دووچاری حاڵەتی ناڕەحەت بووبن کە پێویستیان بە چارەسەر بووبێ دوای ئەنجامدانی ئەو کارەیان، یان مردن. ئەوەش دەزانین کە زۆر لەوانەی کە لە بواری جادووگەریدا کاردەکەن بەشێوەیەك توانایەکی تایبەتیان بەکارهێناوە. جادووگەرەکە هاوکاری کەسانی تر دەکات؛ بۆ ئاوات خواستنیان بە تێکدانی دەروونی کەسێك، ماڵی کەسێك، تەنانەت بە مردنی کەسێك⁄ ڤودۆ.
لە دێر زەمانەوە هەتا ئێستاش، کە زانست لەم سەد و پەنچا ساڵەی پێشوودا پەرەی سەندووە، کەچی هێشتا زۆر کەس وادەزانن کە ئەو کەسانەی ئەو توانایەیان هەیە تەنها بەهرەیە، یان بوێریە. بەڵێ ئەوان بوێرن کە توانیویانە بگەڕێن هەتا ئەو هێزە گەورە بدۆزنەوە، کە ببێتە هاوکاریان و پشت بەو هێزە ببەستن، کە پێیان وایە لە سەر و توانای مرۆڤەوەیە.
بەپێی لێکۆڵینەوە زانستیەکان سەلمێندراوە، کە هەموو کەس ئەم توانایەی تیایە، ئەگەر متمانەی بەخۆی بەهێزبێت و ئەو سەرچاوەیە بدۆزێتەوە کە لە ناو خۆیدا هەیە و خودا پێی داوە. کەوابوو نابێ ئەو توانایە ببەستینەوە بە بەتوانایی، یان هێزو بەهرەیەك. ئێمە هەموو دەتوانین لەو جۆرە کارانە بەکاربهێنین ئەگەر توانیمان بەشێوەیەکی زانستی بچینە ناو نا ئاگایمانەوە.
دەبێ بڕوای تەواومان بەوە هەبێ کە دەیکەین و هەموو چەقی قورسایمان/ تەرکیزمان بخەینە گەڕ. ئەو کەسانەی کە لەو جۆرە کارانە دەکەن بە تەواوی خۆیان دەدەنە دەست ئەو شتەی کە ڕوودەدات و تەواو بیریان لێکردوەتەوە.
ئەوان ویستێکی بەهێزیان هەیە لەسەر ئەو کارە، ئەو هەموو شتانە لە کەسەکەدا کۆدەبێتەوە و بەکردنی ئەو جۆرە کارانە هیچ هەست بە ئازار ناکەن لە جەستەیاندا.
من لە کۆرسێکی لە بەشی پڕاکتیزەکردنەکەیدا بە سەر خەڵوزی داگیرساودا ڕۆشتم. دەتوانم بڵێم کە بێجگە لەو توانا و ئارەزووەی مرۆڤ هەیەتی لەسەر بە ئەنجامدانی ئەو جۆرەکارانە دەوروبەر و قەرەباڵغی و دەنگە دەنگی بەرز هاندانێك دروست دەکات، کە کەسەکە کارەکە بە ئاسانتر بەئەنجام بگەیەنێت. ئەو وتەیە زۆر شوێنی خۆی دەگرێت کە دەڵێ: ئەو بتوانێ منیش دەتوانم !

 

پسپۆڕی ڕاهێنانە دەروونیەکان*

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

کورد دەکرێت دەروێش بێت

ئیبراهیم حاجی زەڵمی

ئەم ناونیشانی بابەتە(کورد دەبێت دەروێش بێت) لەگەڵ ئەوەی بەدودا دێت..ئەوەندە دەمەوێ رستەو مەغزایەکی پرسیاری هەبێت و دەستەواژەیەک بێت کە رامان و هەڵوێست وەرگرتنیکی هۆشمەندانەی تیا فەراهەم بێت، چارەکی ئەوەندە نامەوێ هەواڵی یان بەیانی و چوزانم شێوە بریارو ئیلزامی گوتەنی لەبەرخۆوە بێت. لێرەوە بۆ ئەو مەبەستە لە سێ دەروازەوە دەکەومە شەن و کەوی..
یەکەم: جێی خۆیەتی مرۆڤ قسە لەسەر هەرشتێ بکا سەرەتا ئەو شتە بناسێنێت، بۆیە دەپرسین دەروێش کێیە؟
وشەی(دەروێش) وشەیەکى ماچۆگۆیە-هەورامی ئیستا- لە (دەیرواچ= گوتەی دەیری )عەرەبەکان بە(دەیرواچ= دەیر ویتش) بۆیەکەم جار نوسیویانەتەوە، دواتر بوە بەدەرویش، واتە وشەیەکی لیکدراوی کۆنە کە(گۆرانەکان-ماچۆگۆ)ەکان بەوانەیان گوتوە کە لە (دەیر- معبد- خەڵوەت-چلانە) دا ماونەتەوەو خواپەرستیان کردووە، ئەوەندە ماونەتەوە لە خەڵوەتدا رەفتارو هەڵسوکەوتیان گۆراوە بەبەراورد هەڵسوکەوتی عامەی خەڵکی ، هەربۆیە بەهەندێ لەدەروێشەکانیش وتراوە دێوانە، واتە ئەوانەی کەدێو خێوودەسی لێوەشاندوون وهەڵسوکەوت گۆراون بەبەراورد رەفتاری عامەی حەڵکی!! ..یان بەواتایەکی تر (دەیروێش) ئەوانەی کە لە دەیردا دەمێننەوە کەهاتنەدەرەوە قسەکانیان هی دەیرو مەعبەدە، یان ئەوانەی کە لەناو کۆمەڵدان و قسەو مامەڵەیان وەک هی کەسانی ناو پەرستگاو دەیرەکان وایە..
لە فۆلکۆری هەورامیدا هاتووە:
(چی خودای نەکەردا دێوانە، دەیری… تو بەینە پەی لایم، عاقیبەت خەیری).
مەحوى شاعیر لە دێڕە شیعرێکیدا ئاماژەى بە (دەیر) کردووەو (دەیر) لاى مەحویش هەمان واتاى هەورامی هەیە، وەکو ئەڵێت:
دیارم دەیرى عیشقە، جێ بە سوتن بێ لەوێ دەگرم.
کە من مشتێ چڵ و چێوم، بەچى بم، کەڵکى کێ دەگرم
لێرەدا دەروێش کەسی عاشق و ڕوو لەخواو یەکلابوەوەیە بۆ ئەو زاتەی کە دەیپەرستێ و عیشقبازی لەگەڵ دەکات، ئەمەش نەریتێکی کۆنی مرۆییە، کەمرۆڤ کاتێک دەری ژیانی راستەقینەى دەس نەکەوتووەو، بینیویەتی روخسارگەراییو مادە باڵی بەسەر جەوهەرو مەعنەویەتدا کێشاوە، مرۆڤەکان چەقیوی دونیای شەرو ململانێکانیان بوون و شەرەکانی مرۆڤ هەموویان چوونەتە دەرەوەی خۆو لەگەڵ دەرەوەیان، بەمەش گیانی خۆپەسەندی گەورەترو زاڵتر بووە، ئەمەش بوەتە نەریت و سەراپای پیگەیاندنی کۆمەلایەتی وەک نەریت تەنیوە، ئەوەش وایکردوە کەئازادی لەگیانەڵادا بێو، قریوەی کۆیلایەتی هەموو کونج و قوژبنەکانی کۆمەڵگەی بگرێتەوە ، مرۆڤی هوشیاربەو دۆخەش وێڵو دەیری کردوە و بەشوێن ئازادی و شکۆی خۆی گەراوە، لەکۆمەڵگەی وەها یان گۆشەگیر یان تەرابووەو دوورکەوتوەتەوە، بەمەش دەروێشی و ژیانی دەیری بوەتە دەرچەیەک بۆ خۆپەنادان لەو دۆخە نەخوازراوە… سەرەتا ئەمە لەسەر ئاستی تاک بووە، بەڵام کاتێ کەسی دەیری و دەروێش هەوڵی رزگارکردنی ئەوانی تری داوە ئیتر شوێنکەوتەو مونتەمی بۆ درووست بووە رچەو رێچکەکەی بوەتە ڕووگەی وەلائو دۆستی بۆ مونتەمی و لایەنگرو شوێنکەوتەی بۆ درووستبووە.
هەر ئەم دەروێشایەتیە بوەتە رێگەیەکی چاکسازی و هەوڵێک بۆ گیرانەوەی دادو شکۆی مرۆیی. سەرەتا ئەم ریگەیە وەسیتی تیا نەبووە، بەمانا مرۆڤ و خودا لەنێو خەڵوەت ومەعبەد (دوور لەکۆمەڵگەی چەقیو لەروخسارگەرایی و موزەیەفدا!!) خەریکی خۆناسین و خوا ناسین و چنینی تەونی خۆشەویستی و عیشق بووە، تەنها خۆی و خودا خودا وەک تاکە نورو رۆشناییەک کەلێیەوە واتای بوونی مرۆیی و سەرچاوەیەک بۆ رۆشنایی و تەجەلایی رۆحی و گەوزانی لەنێو میهرو دۆستایەتیدا دەسکەوتووە.
نموونەی ئەمانەش پێغەمبەران و پیاوچاکان و چاکسازان وخەڵوەکێشانی رای حەقیقەت لە دەروێشان و پیاوانی تەصەوف بوون، پاشان بەگەرانەوەی ئەمانە بۆ ناو کۆمەڵگە ئیتر ئەمانە بوونەتە وەسیت ونێوەندێک کە خەڵکانی تر لە رێگەی ئەمانەوە پەییان بەو رۆشنایی و راستەقینەیە بردووە، سەرەتا پەیوەندی خەلکی بەم وەسیتانەوە تەنها خۆشەویستی بۆ ئەو حەقیقەتە بووە کەلە ریگەی ئەمانە پێی گەیشتوون!!، نەوەک ئەمان سەرچاوەکەبن و وەلائیان بۆ ئەمانە بێت.
بەڵام مانەوەی زیاتری ئەمانە تێکەلبوونی نەریت و خواستی خودپەسەندی سەرچاوەکەیان لێڵکردووە جاری واهەبووە کە وەسیتەکە یان بکرێتە بەشێک لە سەرچاوە راستەقینەکە وەک ئەوەی مەسیح کرایە کوری خوا، یان وەسیتەکان خۆیان ببنە جێگرەوەی سەرچاوەی راستەقینەکە وەک ئەوەی لەزەمەنی فیرعەونەکاندا روویدا.. ئەم لێتێکەڵبوونەو ئەم شێوانی پەیوەندی وەسیت و سەرچاوە راستەقینەیە لای شوێنکەوتووان ئەو مۆتەیە بووە کە دواجار بوەتە هۆکاری کوێربوونەوەی کانی راستەقینەی حەقیقەتەکە.
دواجار لەمەوە دەتوانین بڵیێن کە دەروێشایەتی هەوڵێکی جوانی مرۆیی بووە بۆ گەران بە شوێن راستەقینەداو خەمێکی ئینسانی و ئازادی لەپشت هەنگاوەکانیەوە هەبووە، ئیتر تاچەندە توانیویەتی لەکوردەواری ئێمەدا خۆی بچەسپێنێى و بەدەم خواست و خەمی تاکەکانی کۆمەڵگەی کوردەواریەوە بێ؟! چەند لەمپەرو بەرگر لەبەردەمیدا بووە تاچەند توانیویەتی ئەوەی لەهەگبەیدایە ئەنجامی بدات و ئەو میکانیزمانەی چەندە گونجاو ئەرینی بوون کەلەگەڵ واقیعدا بێنەوە؟ چەندە ئاسایش و ماناکانی ئازادی بۆ رۆحی کۆمەڵگە لە رێگەیەوە گەراوەتەوە ؟ هەروەها چەندە وەڵامدەرەوەی پێداویستیەکانی کۆمەڵگە بووە ئەوە زەمەن و مێژوو خەڵکەکەی با وەڵام بدەنەوە.
دووەم: پرسی دەروێشی پرسێکی ئینتیماییە یان وەلائیە؟
(ئینتیما) ئەگەر چی ئەم چەمكە لە كوردیا بەواتای (لایەنگر) خستویانەتە ناوبازاری وشەو نوسینەوە، بەڵام لەراستیدا ئەم كارە لاسەنگەو واتای لایەنگر پر بەپێستی چەمكی ئینتیما نیە، چونكە لە ئینتیمادا جۆرێك لە وابەستەیی ئەركەكی و كەتواری و یاسایی بوونی هەیە، واتە وشەی وابەستە گەر لەكوردیا واتاكەی بدەین بەدەستەوە دەكرێت بڵێین كە زیاتر وابەستەیی تاكە بەلای ئەوەدا كەدەیەوێت و هەیە لەناویدا چ مادی و چ مەعنەوی كە ئایا تاقمێكە یان لایەنێكە یان دەزگایەكی سیاسیە یان رۆشنبیری و هزریە. دەكرێت وابەستەیی (ئینتیما) بوونیش بۆ خێزان بۆ بنەماڵەو خێڵ و هۆز لەسەر بنەمای خوێن هەبێت. بۆیە لایەنگیری دەكرێت لایەنێكی سایكۆلۆژی و عەمەلی بێت وەك دەركەوتەی وابەستەیی (ئینتیما) دەربكەوێت و شوێنەواری هەبێت بەڵام لایەنگیری بریتی نیە لەمانای پربەپێستی ئینیتما بۆیە ئێمە لێرەدا لەبری ئینتیما چەمكی وابەستەیی، بەكاردەهێنین.نەك لایەنگیری.
بەڵام هەرچی چەمكی (ولاء- دۆستی) بەمانای نزیكی و خۆشەویستی و هاورێیەتی و پشتیوان و مەیل و سۆزداریي دێت، كەئەمانەش ئاماژەن بۆ بوونی پەیوەندیەكی رۆحی و دەروونی و سۆزی كە تاك پەیوەست دەكات بە دەستەیەكەوە یان دەزگایەكەوە یان پرۆژەیەكەوە یان بیرۆكەو ئایدیایەكەوە یان هەرشتێكەوە .. دیارە بەو پێیەش كەئەمە پەیوەندیەكی سۆزی و رۆحی و مەعنەویە لەسەر بنەمای رەزامەندیی و خودبژاریدایە.ئاماژەكانیشی دەرناكەون مەگەر لەرێگەی شوێنەوارو داكەوتەكانیەوە نەبێت، بەپێچەوانەی وابەستەیی (ئینتیما) كەلەسەر كۆمەڵێك هۆكارو ڕوداوی دیاریكراو زانراو دەوەستێت.
دەروێشایەتی پرسێکی وەلائی هەیە، دەکرێت چەندان کەسی چەند ئینتیمایی جیاواز کۆبکاتەوە، چونکە وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا ئەوەی دەروێشی راستەقینە دەبەستێتەوە بە رێچکەو شێخەکەیەوە وەک وەسیت پرسی ئینتیما نیە بۆ شێخەکەی بەڵکو عیشق و خۆشەویستی نواندنێکی دەروێشە بۆ ئەو سەرچاوە ئیلهام و ئاسودەبەخشە رۆحیەی کە پێیگەیشتوە لەوێوە. هەر بۆیە ئەوەی بۆ شێخێک دەکرێت خۆشەویستی و وەلاء بۆ شێخەکە نیە لە راستیدا بەڵکو بۆ ئەو شوێنەیە کە شێخ توانیویەتی دەروێش بگەیەنێتە سەری و دەروونی تیا جێگیربکات و تەونی وەڵائی بۆ بچنێ لە هەست و شعووریدا.
سێیەم: کورد لەکوێدا پێویستە دەروێش بێت و پێویستە دەروێش بێت؟
ئەگەر بریار بێ دەروێشایەتی لە بنچینەدا وەسیلەیەک بێت بۆ تێکشکاندنی بتی خۆپەسەندی و جەهل و ستەم و نادادی و کوێرانە مونتەمی بوون و تەنها بەرژەوەندی خوازی ؟!! و هەوڵیک بێت کە لە رێگەی هەست و شعورى مرۆڤ ویستەوە داكەوتەو شوێنەواری پراكتیكی هەبێت، ئەوا نا هەژمارو نەناسراوە تاوەكو لە واقیع و كرداردا خۆی نومایان ئەكات وئافرێنەری دۆستایەتی دە بێ .
دەروێشایەتی ئەگەر ئەو دڵسۆزی و مەیلداریە بێ بۆ ئەوشتانەى کە ویستی خۆشەویستین و بەدووی چاکەی گشتیوەن، ئەوە شتێكی خۆرسك و خۆویستەو رەزامەندی وەرگرتوە لای خودەوەو نەسەپێنراوەو كەسیش ناتوانێت بیسەپێنێت و هەرکات بیەوێ دەرکەوتەی سەرسامکەری دەبێت!.
دەروێشایەتی ئەگەر دلسۆزی و سۆزداریەكی بێمەرج بێت، .بەومانایە بەهایەك بێت مرۆڤ بۆ خۆی و وەک هەستێکی خۆشەویستی و دۆستی لەپێناویدا بونیادی نابێ، ئەوا هەر گیز لەپێناو بەرژەوەندیەكدا ناچەمێت .
دواجار دەروێشایەتی راستەقینە هەستێکی دۆستایەتی تایبەتە بۆ سەرچاوەیەکی مەعنەوی (کەلای دەرویشەکانی ئیمە –خودا-یە) کە ئارامبەخشی دڵ و سوکنادەری ئازارو مەینەتەکانیانە، دەکرێ لەدەرەوەى دەروێشیشەوە ئەم هەستەهەر کەس بە ئاراستەیەكی دیایكراو جڵەوی بکات بۆ بابەتێك هەیبێ و ببێتە خاوەنی، وەك ئەوەی مرۆڤێك دۆستی و وەلائی بۆ نیشتمان یان بۆ نەتەوە، یان بۆ تاقمو پێڕێكی دیاریكراو یان بۆ كەسێك یان دامەزراوەیەك یان پرۆژەیەكی دیاریكراو یان پیشەیە یان بیرو ئایدیایەك. بۆیە تاکی کوردی دەکرێت دەروێشی راستەقینە بێت و عەوداڵی دۆزینەوەی حەقیقەت بێت، وابەستەی نەریـتێکی دیاریکراو نەبێت، وەلائی بۆ بنەما مرۆییەکان بێت و چوارچێوە ئینتیماییەکانی کۆت و دیلی نەکەن، ئازادی و شکۆو مرۆییەکەی نەیبەستنەوە بە بتی ئایدیۆلۆژیاو پارت ورەنگ و تاقم و بنەماڵەو بەرژەوەندی کەسی و هتد یەوە.
بۆیە کورد دەکرێت دەروێشی راستەقینە بێت بۆ ئەوەی ئەو روخسارگەرایی و موزەییەف و درۆو دەلەسەیەی ئەمرۆی بۆ خولقاندوە کەناتوانێت تام لەو بەهەشتە پرخەیرو جوانەی کوردستان بکات رزگاری بکات و دووری بخاتەوە لەکۆیلایەتی حیزب و دەستەو تاقمی بەرژەوەندی خوازی تەنها بۆخۆوە. دواجار کورد لەوجۆرە دەروێشایەتیە موزەیەفە دەبێ رزگاری بێ کە دەبێتەوە کۆیلە بۆ وەسیت و ئەوانەی ئاین و رێچکە دەکەنە خزمەت خۆیان و ئەوانی دەروێشیش مەقاش.!!

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان