ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

“لە خوێندنی تایبەتدا نابێت لایەنی بازرگانی بەسەر كوالێتی زاڵ بێت”

خەڵك- بەشی هەواڵ

وەزیری خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی ڕایگەیاند، زانكۆی سلێمانی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی پێگەی بەرچاوی هەیە، بەجۆرێك لەڕیزبەندی وێبۆمێتریكس لە ئاستی هەرێم یەكەمە و لەسەر ئاستی جیهانیش بەرەو ڕیزبەندی (٤٠٠٠) هەنگاوی ناوە، ئەمەش مانای وایە زانكۆكانی ئێمە توانایان هەیە بچنە سەر نەخشەی ئەكادیمیای جیهانی.

د. ئارام محەمەد قادر، وەزیری خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی ئەمڕۆ یەك شەممە (٤/٨/٢٠١٩) لەمیانی بەشداریكردنی لە كۆبوونەوەی ئەنجوومەنی زانكۆی سلێمانی، كە تیایدا هەریەك لە سەرۆكی زانكۆ و ڕاوێژكار و بەڕێوەبەرانی گشتی وەزارەت و ڕاگری كۆلێژەكان ئامادەبوون ڕایگەیاند، هەردوو ڕەوانشاد مام جەلال و نەوشیروان مستەفا لە پێشەنگەكانی خزمەتكردن بوون بە زانكۆی سلێمانی.

زانكۆی سلێمانی: بە پشتگیری وەزارەت، دەتوانین زیاتر لەڕووی زانستی پێشبكەوین
د. ڕەزا حەسەن، سەرۆكی زانكۆی سلێمانی وتی، “زانكۆی سلێمانی یەكێكە لە زانكۆ گەورەكان، بۆیە پێویستمان بە هاوكاری و هەماهەنگی زیاتری وەزارەت هەیە، بۆ ئەوەی بتوانین پڕۆژە و كارەكانی زانكۆ چوارچێوەیەكی فراوانتر وەربگرێت”.

وتیشی، “لە ئامادەكاریداین بۆ پێشوازیكردن لە ساڵی نوێی خوێندن، بۆ ئەمەش لەكۆبوونەوەمان لەگەڵ ڕاگرەكان بۆچون و تێبینی خۆمان بۆ ساڵی نوێی خوێندن خستۆتەڕوو”.

“زانكۆی سلێمانی جگە لەبەرزی ئاستی زانستی، لەڕووی نەتەوایەتیشەوە پێشەنگ بووە”
لەلایەن خۆشیەوە د. ئارام محەمەد قادر، وەزیری خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی لە وتەیەكدا خۆشحاڵی خۆی نیشاندا بەبەشداری لە كۆبوونەوەی ئەنجوومەنی زانكۆ و وتی، “زانكۆی سلێمانی لە قۆناخە جیاجیاكاندا خاوەنی مێژوویەكی سەربەرز و قوربانی دان بووە، بۆیە شانازییە ئەگەر بتوانین لەم كاروانەدا ئێمەش خزمەتێكی ئەم زانكۆیە بكەین، كە بەدرێژایی مێژوو ناوەندێكی گرنگی مەعرفی و ئەكادیمی و ڕۆشنگەری بووە.

وتیشی، “لە شۆڕشەكانی كوردستاندا زانكۆی سلێمانی ڕەمزی مقاوەمەت و قوتابخانەی كوردایەتی بووە، بۆیە ئەگەر شاری سلێمانی بەهەق نازناوی شاری هەڵمەت و قوربانی بەدەستهێنانبێت، ئەوا هەڵگری ئەم مەشخەڵە مامۆستایان و دەرچووانی زانكۆ بەشێكی گرنگ و دیار بوون لە بەدەستهێنانی ئەم نازناوە، هەر ئەمەش وایكرد ببێتە چقڵی چاوی دوژمنان، بۆیەش ڕژێمی بەعس كاتێك زانكۆی سلێمانی بۆ دەستەمۆ نەكرا، بڕیاری ڕاگواستنی زانكۆكەی دا، پێی وابوو بەدورخستنەوەی زانكۆی سلێمانی مەشخەڵی كوردایەتی دەكوژێنێتەوە.

ڕاشیگەیاند، زیندوویی ئەم زانكۆیە جگە لە بەرزی ئاستی زانستی لە ڕووە نەتەوەیی و شۆڕشگێڕیەكەشەوە پێشەنگی قوتابخانەی كوردایەتی پێشكەوتنخواز و هاوچەرخ بووە.

“هەردوو ڕەوانشاد جەنابی مام جەلال و كاك نەوشیروان مستەفا لە پێشەنگەكانی خزمەتكردن بوون بە زانكۆی سلێمانی”
وەزیری خوێندنی باڵاو توێژینەوەی زانستی هەر لە وتەكەیدا لەبەردەم سەرۆك و ڕاگری كۆلێژەكانی زانكۆی سلێمانی ڕایگەیاند، لە دوای دامەزراندنەوەی لە ساڵی ١٩٩٢ بەدواوە ئەم زانكۆیە دووبارە گەشەی كرد و وەك ناوەندێكی زانستی و ئەكادیمی و ڕۆشنبیری هاتەوە مەیدان، بۆیە جێگەی خۆیەتی سوپاسی هەموو ئەو كەسانە بكەین، كە لە بنیادنان و دامەزراندنەوەی بەشدار بوون، بەتایبەتی هەردوو ڕەوانشاد جەنابی سەرۆك مام جەلال و كاك نەوشیروان مستەفا لە پێشەنگەكانی ئەم زانكۆیەن.

وتیشی، “سوپاسی هەموو ئەو سەرۆك زانكۆیانەش دەكەم، كە ژیانی خۆیان بۆ خزمەتكردنی ئەم زانكۆیە تەرخان كرد، بەتایبەتیش سوپاس و پێزانینی تایبەت ئاراستەی (خوالێخۆشبوو د. كەمال خەیات و د. جەلال شەفیق و خوالێخۆشبوو د. كەمال خۆشناو و د. عەلی سەعید و د. سەڵاحەدین سەعید) و هەموو ئەو كارمەند و فەرمانبەر و مامۆستایانە دەكەم و درود و سڵاویان بۆ دەنێرم، ئەوان بونە هۆی ئەوەی زانكۆی سلێمانی بگاتە ئەو ئاستەی ئێستا و پێشكەوتن بەدەستبهێنن. ئومێدەوارم ئێوەش درێژە پێدەری ئەو كار و پڕۆژە باشانە بن و پەرەی زیاتری پێبدەین، چونكە زانكۆی سلێمانی ئەمانەتێكە لەگەردەنی هەموولایەكماندایە”.

“لە ڕیزبەندی جیهانیدا زانكۆی سلێمانی لە ٤ هەزارەوە بگەیەنین بە ڕیزبەندی ژێر ٢ هەزار”
د. ئارام محەمەد وتیشی، “زانكۆی سلێمانی جگە لەوەی شانازی بە میژوویەكی پڕ شكۆ و دەستكەوتی زانستی مەزن دەكات، لە هەمانكاتدا خاوەنی كامپێكی مۆدێرن و ناوازەیە لەسەر ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوەراست، بۆیە بەهیمەتی ئێوە و مامۆستیانی زانكۆ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و لە ڕیزبەندی جیهانیدا پێگەی بەرچاوتان هەیە، لەو چوارچێوەیەشدا خۆشحاڵبووم، كە هەفتەی ڕابردوو بینیم لە ڕیزبەندی وێبۆمێتریكس زانكۆی سلێمانی لەسەر ئاستی هەرێم یەكەمە و لە سەر ئاستی جیهانیش بەرەو ڕیزبەندی (٤٠٠٠) هەنگاوی ناوە. هەروەها لە گوگڵ سكۆڵەر سایتەیشن بەهەمان شێوە لەسەر ئاستی هەرێم لەپلەی یەكەمدایە، ئەمەش مانای وایە زانكۆكانی ئێمەش توانایان هەیە بچنە سەر نەخشەی ئەكادیمیای جیهانی و بەشداری ڕەسەن بكەن لە بەرهەمهێنانی توێژینەوەی زانستی ئاست بەرز.

وەزیری خوێندنی باڵا داوای لە ئەنجوومەنی زانكۆی سلێمانی كرد لێژنەیەك پێكبهێنن بۆ ئەوەی هەوڵ بدەن ئاستی زانكۆی سلێمانی لە ڕیزبەندی ٤ هەزارەوە بگەیەنن بە ڕیزبەندی ژێر ٢ هەزار، بۆ ئەم مەبەستە وتی، “ئێمە لە وەزارەت هاوكارتان دەبین”.

“لە چوار ساڵی ئایندە كار بۆ پەرەپێدانی كوالێتی و بەدەستهێنانی متمانەی نێودەوڵەتی دەكەین”
لە بەشێكی دیكەی وتەكەیدا وەزیری خوێندنی باڵا داوای لە ئەنجوومەنی زانكۆی سلێمانی كرد هاوكاربن بۆ ئامادەكردنی پلانی چوار ساڵی ستراتیژی سێكتەری خوێندنی باڵا، بۆ ئەوەی بەلەبەرچاوگرتنی بارودۆخی هەرێمی كوردستان و توانای مادی و مرۆیی، بتوانین ئەم پڕۆژانە پەرەی زیاتریان پێبدەین، بەتایبەتیش دەمانەوێت لەم چوار ساڵەی ئایندە كاری زیاتر بكەین، لە بوارەكانی پەرەپێدانی كوالێتی خوێندن و بەدەستهێنانی متمانەی نێودەوڵەتی.

د. ئارام محەمەد ڕاشیگەیاند، داوامان لە زانكۆ و كۆمەڵگای ئەكادیمی كوردستان كردووە، كە بە بیر و بۆچوون و تێڕوانینەكانیان پلانەكان دەوڵەمەندتر بكەن، بۆیە داواكارین لەئەنجوومەنی زانكۆ پلانی چوار ساڵی ئایندەتان دابڕێژن بۆ ئەوەی ببێتە بنەمایەك بە پلانی ستراتیژی چوار ساڵی وەزارەتەكەمان.

“لە خوێندنی تایبەتدا نابێت لایەنی بازرگانی بەسەر كوالێتی زاڵ بێت”
لە بەشێكی دیكەی كۆبوونەوەی ئەنجومەنی زانكۆی سلێمانی وەزیری خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی ڕایگەیاند، لە كارنامەی چوار ساڵی كاركردنی وەزارەت دەمانەوێت پێداچونەوە بە كوالێتی خوێندن و ئاستی زانستی زانكۆ و پەیمانگە تایبەتەكان بكەین و ئاستیان بەرەو پێش ببەین، بەشێوەیەك لەگەڵ پێوەرە زانستیە نێودەوڵەتیەكان بگونجێت و نابیت لایەنی بازرگانی بەهیچ شێوەیەك بەسەر كوالێتی خوێندن و ستانداردەكانی خوێندن زاڵ بكریت.

لەبەشێكی دیكەی كۆبونەوەكەدا هەریەك لە ڕاوێژكارو بەڕێوەبەرانی گشتی وەزارەت و سەرجەم ڕاگرەكانی زانكۆی سلێمانی، پێشنیاز و بۆچونی خۆیان لەبارەی كاروبارەكانی پەیوەست بە زانكۆ و پلانی چوار ساڵی كاركردنیان خستەڕوو.

راپۆرت

پڕۆژەیەك دەدرێتە وەزیری پەروەردە
كەمی دەوامی باخچەكانی ساوایان گرفت بۆ فەرمانبەران دروست دەكات

خەڵك- بەشی هەواڵ
مامۆستایان و فەرمانبەران نیگەرانن لە كەمی كاتی دەوامی باخچەكانی ساوایانی حكومی لەكاتێكدا دەوامی فەرمانبەران زیادكراوە و ڕۆژنامەنووسێكیش لەو بارەیەوە پڕۆژەیەك دەداتە وەزیری پەروەردە و دەڵێت: “بەڵێنی پێدام لە ئەنجوومەنی وەزیران قسەی لەسەر بكات”.

ئیحسان مەلا فوئاد، ڕۆژنامەنووس بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، حكومەت ڕایگەیاندووە، كە یەك ملیۆن و 300 هەزار مووچەخۆری هەیە، بۆیە ئەگەر لەو ژمارەیە 900 هەزاری فەرمانبەر بێ و لەو 900 هەزارە 700 هەزاری منداڵی هەبێت، ئەوا دەكاتە 700 هەزار منداڵ.

ئاماژەی بەوەشكردووە، فەرمانبەران تا 2:30 دەوام بكەن و لەولاوە باخچە حكومییەكان تا 11:40ی بەیانی دەوام دەكەن، باشە ئەو 700 هەزار فەرمانبەرە منداڵەكانیان بۆ كوێ ببەن؟

ڕوونیشی كردۆتەوە، ئەگەر ئەو 700 هەزار منداڵە ببرێنە باخچە ناحكومییەكان و بۆ هەر یەكێكیان 150 هەزار دینار وەربگیرێت، ئەوا دەبێت مانگانە (105 ملیار) دینار بدەینە باخچەكان ئایا ئەو هەموو خەرجیە بە فەرمانبەران دەكرێت؟

دەشڵێت: “دوو جار قسەم لەگەڵ مامۆستا ئالان، وەزیری پەروەردە كردووە، بۆیە بەڵێنی پێ‌ دام لەگەڵ ئەنجوومەنی وەزیران قسە بكات لەو بارەیەوە و پڕۆژەیەكم پێشكەش كرد، كە ئەگەر بۆ هەر منداڵێكی فەرمانبەران مانگانە 40 هەزار دیناری لێوەربگرن، بەڵام دەوامی ئێواران بۆ باخچە حكومییەكان زیاد بكەن، ئەوا بەو 40 هەزار دینارە دەتوانرێت دەیان هەزار كەس بە گرێبەست دابمەزرێنیت، ئەمەش دەستكەوتێك دەبێت بۆ حكومەت”.

ئەمە لەكاتێكدایە، كە ژمارەیەكی زۆری مامۆستایان و فەرمانبەران و تەنانەت كارمەندانی كەرتی تایبەتیش بەهۆی كەمی كاتی دەوامی باخچە حكومییەكانەوە تووشی گرفت بوون بەو پێیەی منداڵەكانیان زوو دەوامیان تەواو دەبێت.

(خەڵك) لەو بارەیەوە ژمارەیەك فەرمانبەری دواند و لای خۆیانەوە ڕایانگەیاند، كە بەهۆی ئەوەی باخچە حكومیەكان لە 11:30 تا 12 دەوامیان تەواو دەبێت بۆیە منداڵەكانیان كێشەی هاتووچۆ و گەڕانەوە بۆ ماڵەوەیان بۆ دروست دەبێت، چونكە دەوامی خۆیان تا كاتژمێر 2:30ی دوانیوەڕۆیە.

ئاماژەیان بەوەشكرد، ترسی ئەوەمان هەیە منداڵەكانمان تووشی ڕووداوی نەخوازراو ببن لە ماڵەوە یان لە كۆڵان، چونكە كە ئەوان دەڕۆنەوە ماڵەوە چۆڵە و زۆربەی دایك و باوكان لەسەر كار و وەزیفەن و بەوەش زۆر مەترسی لەسەر ژیانیان هەیە.

دەشڵێن: “هیوادارین دەوامی باخچەكانیش وەك فەرمانگەكانی لێ‌ بكرێت بۆ ئەوەی كە خۆمان ڕۆیشتینەوە منداڵەكانیشمان لەو كاتەیا بگەڕێنەوە ماڵەوە و هەروەها داواكارین لە هاوینیشدا هاوشێوەی فەرمانگەكان باخچەكان هەبن، چونكە فەرمانبەران پشووی هاوینیان نییە”.

بۆ بەدواداچوونی زیاتر (خەڵك) چەند جارێك پەیوەندی كرد بە ئالان فەرەیدون، وەزیری پەروەردەی حكومەتی هەرێمەوە، بەڵام وەڵامی پەیوەندییەكەی نەدایەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

بێبەرامبەر پشكنینی شێرپەنجە بۆ ژنان دەكرێت

خەڵك – نزار جەزا

لقی سلێمانی ڕێكخراوی زاد لەپێناو پاراستنی خانمان و بەخشینی ژیانێكی تەندروست، بێبەرامبەر پشكنینی پێشوەختەی شێرپەنجەی مەمك بۆ ژنان دەكات.

پزیشكانی پسپۆڕ، ژنان دڵنیادەكەنەوە لەوەی، لەكاتی دەركەوتنی گرێ یان هەبوونی ئازارو ناڕەحەتی لەمەمكدا نابێت ببێتە هۆكارێك بۆ دودڵی و دڵەڕاوكێ‌، لەبەرئەوەی زۆربەی حاڵەتەكان لەجۆری شێرپەنجەی پاكن و (ناكوشندە) یە، بەڵام لە حاڵەتی شێرپەنجەی (كوشندە) شدا دەتوانرێت چارەسەر بكرێت ئەویش ئەگەر بێت و زوو دەستنیشانی حاڵەتەكە بكرێت .

ڕێكخراوی زاد وەك ڕێكخراوێكی خێرخوازیی قازانجنەویست كاردەكات، و دەیەوێت هاوكاری نەخۆش بكات لەنەشتەرگەری و وەرگرتنی چارەسەری پێویست، هاوكات كار لەسەر بڵاوكردنەوەی هۆشیاری تەندروستیش دەكەن، بۆئەوەی هاوڵاتیان خۆیان لەنەخۆشی بپارێزن.

لەو چوارچێوەیەدا ئەو ڕێكخراوە ڕۆژانی سێ شەممە پشكنینی پێشوەختەی شێرپەنجەی مەمكی خانمان دەكەن، و لەوبارەیەوە لوقمان عەبدوڵا بەرپرسی هۆشیاری تەندروستی لەڕێكخراوی زاد بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، لەم هەنگاوەدا پشكنینی شێرپەنجەی مەمك دەكەن و هۆشیاری بە خانمان دەدەن كە چۆن لەماڵەوە خۆیان پشكنین بۆخۆیان بكەن و نامیلەكەیەكیان لەسەر خۆپارێزی بەخانمان دەدەن.

ئاماژەی بەئەوەشدا، ئەم پشكنینە بۆ هەموو خانمێكە، كە هەست بەحاڵەتێكی نائاسایی دەكات یاخود تەنانەت حاڵەتی نائاساییشی نەبێت پێویستە سەردانی ڕێكخراوەكەیان بكەن، بۆئەوەی بەشداربێت لەوەی چۆن خۆی دەستنیشانی هەر حاڵەتێكی نائاسایی مەمكی لەماڵەوە بكات و پشكنینی پێشوەختە بكات و ڕێنمایی لەسەر چۆنیەتی خۆپاراستن لەشێرپەنجەی مەمك وەربگرێت.

باسی لەئەوەشكرد، ئامانج لەم هەوڵە كەمكردنەوەی شێرپەنجەی مەمكە لەناو خانماندا و زوو چارەسەركردنی ئەو خانمانەی كە توشبوون.

وتیشی:” هەموو ڕۆژانێكی سێ شەممە كاتژمێر 2:30ی پاش نیوەڕۆ تاكو5:30ی ئێوارە لەبنكەی سەرەكی ڕێكخراوی زاد، لە سلێمانی خوار هۆتێل پاڵاس ـ نهۆمی دووی تەلاری چوارباخ ـ شوقەی ژمارە 304 پشكنینەكە ئەنجامدەدەن”.

 

ئەم نیشانانەی خوارەوە بەئاگاهێنەرەوەی شێرپەنجەی مەمكن، بەڵام ئەمانە هیچ جێگەی خەم نین، چونكە لەقۆناغەكانی سەرەتادا چارەسەری پێویست بۆ نەخۆش دەكرێت، ئەگەر سەردانی پزیشكی پسپۆڕبكات:

1. دروستبوونی گرێ، زۆرترین حاڵەتەكانی شێرپەنجە بەم نیشانەیە دەردەكەوێت یاخود بەهۆی ئەستووربوونی نائاسایی بەشێكی پێستی مەمك.
2. چاڵ بوونی پێست لەو شوێنەی كە خەریكە شێرپەنجەكەی تووش دەبێت.
3. گۆڕانی ڕەنگی مەمك یاخود سووربوونەوە و برین.
4. گۆڕانكاری لە گۆی مەمكدا وەك بەناودا چوونی و گۆڕانی ڕەنگەكەی.
5. دەرچوون و لێهاتنی شلەی نائاسایی یان شلەی خوێناوی لەگۆی مەمكەوە.
6. دروستبوونی گرێ‌ لەبن باڵ.
7. بوونی ئازاری مەمك.

 

كۆمەڵێك هۆكار بۆ زیادبوونی ئەگەری تووشبوون بە بەشێرپەنجەی مەمك هەن، كە بریتین لەئەمانەی خوارەوە:

* جگەرە كێشان و وەرزش نەكردن.
* تێپەڕینی تەمەن لەسەرووی 55 ساڵی و كێشی زیاد.
* تووشبوونی پێشتر بەو جۆرە نەخۆشیە.
* ئەو خانمانەی یەكەم منداڵیان لەدوای تەمەنی 30 ساڵیەوە بووە.
* هۆكاری جیناتی بەرێژەی لە 5% بۆ 10% ئەگەری تووشبوون بە شێرپەنجەی مەمك زیاد دەكات.
* هۆكاری بۆماوەیی و تووشبوونی یەكێك لەئەندامانی نزیكی خێزان بەو نەخۆشیە وەك دایك، خوشك .
* بەركەوتنی تیشك لەناوچەی دەم و چاو یاخود سنگ پێش گەیشتنە تەمەنی 30 ساڵی.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ساڵوەگەڕی هەژدەهەمینی هێرشەكانی یازدەی سێپتەمبەری ئەمریكایە

خەڵك –بەشی هەواڵ

ئەمریكا ١٨هەمین ساڵیادی هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول دەكاتەوە كە بووە هۆی گیانلەدەستدانی نزیكەی سێ هەزار كەس و بە گەورەترین هێرشی تیرۆریستی دادەنرێت لە مێژووی ئەو وڵاتەدا.

سەرەڕای تێپەڕبوونی ١٨ ساڵ بەسەر هێرشەكانی ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١دا كە ئاراستەی جیهانی گۆڕی، بەڵام هێشتا كاریگەرییەكانی بەردەوامە.

دوای هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول، ئەمریكا لەژێر ناوی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆردا، فەراهەمكردنی دیموكراسی و ئازادیی، ئەفغانستان و عێراقی داگیر كرد.‌ ئەوەش لەو وڵاتانەدا ناسەقامگیری زۆر، پشێوی، شەڕی مەزهەبی، كوژرانی سەدان هەزار هاووڵاتی مەدەنی، هاتنە ئارای رێكخراوی تیرۆریستیی نوێ و خەرجكردنی ملیۆنەها دۆلاری لێكەوتەوە كە هەموو ئەوانە وەك رەخنەیەك رووبەڕووی ئەمریكا دەكرێنەوە.

سەرۆكی ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپ ناو بە ناو باس لەوە دەكات كە داگیركردنی ئەفغانستان و عێراق هەڵەیەكی گەورە‌ بووە.

لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١دا چی روویدا؟
نیویۆرك كە دڵی سیستمی دارایی ئەمریكایە، بەیانی رۆژی ١١ی ئەیلوول بە هێرشی تیرۆریستیی سەر دوو تاوەرەكە بەخەبەرهات.

دوای ئەوەی چوار فڕۆكەی نەفەرهەڵگر رفێندران كە لە نیوارد، بۆستن و واشنتۆنەوە فڕیبوون و بەرەو سان فرانسیسكۆ و لۆس ئانجلس دەچوون، ئەو فڕۆكەیەی بەرەو لۆس ئانجلس دەچوو كە سەربە هێڵی ئاسمانیی ئەمریكان ئێرلاین بوو دوای رفاندنی كاتژمێر 8.46 بەكاتی ناوخۆی ئەو وڵاتە‌ خۆی كێشا بە بینای باكووری دوو تاوەرەكەدا.

لە كاتێكدا تاوەری باكوور بلێسەی ئاگری گرتبوو، فڕۆكە رفێندراوەكەی دیكە كە سەر بە هێڵی ئاسمانیی یونایتد ئێرلاین بوو، ١٧ خولەك دوای هێرشی یەكەم لە پەخشی راستەوخۆدا خۆی كێشا بە تاوەری باشووردا.

دوای ئەوەی ئەمریكا و هەموو جیهان لە پەخشی راستەوخۆدا تەماشای هێرشی سەر دوو تاوەرەكەیان دەكرد، هەردوو تاوەرەكە لە ماوەی چەند خولەكێكدا تەختی زەوی بوون و دوورگەی مانهاتان بە دووكەڵ داپۆشرا.

دوا بە دوای هێرشی سەر دوو تاوەرەكە فڕۆكەیەكی دیكەی رفێندراو خۆی كێشا بە بینای وەزارەتی بەرگری ئەمریكا (پنتاگۆن)دا.

هەروەها دوایین فڕۆكەی رفێندراو لە ویلایەتی پێنسیلڤانیا لە لایەن فڕۆكەی جەنگی جۆری F-16وە خرایە خوارەوە.

جگە لە ١٩ ئەنجامدەری هێرشەكە كە فڕۆكەكا‌نیان رفاندبوو لە ئەنجامی هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول لە نیویۆرك، واشنتۆن و پێنسیلڤانیا تێكڕا دوو هەزار و ٩٧٧ كەس گیانیان لەدەستدا.

سەركردەی رێكخراوی تیرۆریستیی ئەلقاعیدە، ئوسامە بن لادن بەرپرسیارێتی هێرشەكانی گرتەئەستۆ.

هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول، رێڕەوی مێژووی گۆڕی
یەكەم وەڵامدانەوەی ئەمریكا بۆ هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول، چوونە ناوەوەی بوو بۆ ئەفغانستان.

بەهۆی رەتكردنەوەی رادەستنەكردنەوەی رێبەری ئەلقاعیدە، ئوسامە بن لادن لە لایەن تاڵیبانەوە، سەرۆكی ئەو كاتەی ئەمریكا، جۆرج دەبلیو بوش لە حەوتی تشرینی یەكەمی ٢٠٠١دا ئەفغانستانی داگیر كرد و رژێمی تاڵیبانی رووخاند، پاشان دەسەڵاتی ئەو وڵاتە چووە دەست حامید كارازای كە زیاتر لە خۆرئاواوە نزیك بوو.

دوای ١٨ ساڵ لە دەستپێكی ئۆپەراسیۆنەكان بۆ بەرگرتن لەوەی ئەفغانستان ببێتە بنكەی تیرۆریستان، لەم ساڵانی رابردوودا ئەو وڵاتە دەستی كرد بە لەخۆگرتنی چەكدارانی داعش و بووە بەندەرێكی ئارام بۆ تیرۆریستان.

لەو رۆژەی ئەمریكا ئەفغانستانی داگیركردووە تا ئێستا لەو وڵاتەدا زیاتر لە ٥٠ هەزار هاووڵاتی مەدەنی و نزیكەی دوو هەزار و ٤٠٠ سەربازیی ئەمریكی كوژراون.

لەگەڵ ئەوەی ئەركی جەنگی هێزەكانی ناتۆ لە ئەفغانستان بە رێبەرایەتی ئەمریكا لە ٢٤ی كانوونی یەكەمی ٢٠١٤دا لە رێوڕەسمێكدا لە كابول بە فەڕمی كۆتایی پێ هات، بەڵام ئەمریكا هێشتا بە بیانووی ”بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر” و ”سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی وڵات” بەردەوامە لەسەر مانەوەی لەو وڵاتە لە رووی سەربازییەوە و لەئێستادا، نزیكەی ١٤ هەزار سەربازی لەو وڵاتە هەیە.

داگیركردنی عێراق
لە 2003 ئەمریكا عیراقی داگیركرد و بە هۆی ئەو جەنگە مەزهەبیەی كە لە دوای داگیركردنی عێراق لە لایەن ئەمریكاوە سەریهەڵدا، سەدان هەزار كەس لەو وڵاتە كوژراون.

لە كاتێكدا حكوومەتی داگیركەر سەرلەنوێ وڵاتی بنیاتدەنایەوە، بۆچوونی جیاوازی قووڵی ‌نێوان گرووپە كوردیەكان لە باكوور و حكوومەتی ناوەند گرژیی نەژادی زیاتر كرد.

لە ساڵی ٢٠٠٥دا لە عێراق داننرا بە حكوومەتی هەرێمی كوردستاندا

هەروەها لە دوای داگیركردنی لە لایەن ئەمریكاوە، عێراق بووە پڕ كێشەترین وڵاتی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست.

ئەو ئۆپەراسیۆنەی بەڵێنی بەدیهێنانی ”سەقامگیری و دیموكراسی” بۆ عێراق دابوو ناوی لێنرا ”ئۆپەراسیۆنی ئازادكردنی عێراق”، بەڵام لە ئەنجامی دەستوەردانی سەربازیی سەدان هەزار هاووڵاتی مەدەنی كوژراون.

داگیركردنی عێراق كە كوژرانی سەدان هەزار هاووڵاتی مەدەنی و خەرجكردنی ملیۆنەها دۆلاری لێكەوتەوە و لە هەمان كاتدا زەمینەی ساز كرد بۆ سەرهەڵدانی رێكخراوی تیرۆریستیی داعش.

لەگەڵ دەركەوتنی رێكخراوی تیرۆریستیی داعش، گەلی عێراق رووبەڕووی تاوانی جەنگ بووەوە وەك كۆمەڵكوژیی.

سیستمی نوێی جیهانیی
سیستمی نوێی جیهانی كە دوای هێرشە تیرۆریستییەكانی ١١ی ئەیلوول دەستیپێكرد، ستراتیجییەتی ئەمنیی نوێی لەگەڵ خۆیدا هێنا لە رووی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر.

لەگەڵ هێرشەكاندا دیدی ئاسایشی نیشتمانی نەك تەنها لە ئەمریكا بەڵكو لە تەواوی وڵاتانی جیهاندا گۆڕا و دەوڵەتان ناچاربوون پارەی زیاتر بۆ ئاسایشی نیشتمانی تەرخان بكەن.

ئیدی نەك تەنها چەكی كیمیایی یان چەكی ئاسایی، بەڵكو هەموو ئۆتۆمبێلێك، كەس یان پاكەتێكی گوماناوی وەك هەڕەشەی تیرۆر دەبینرێت. لەو رووەشەوە لە شوێنە كراوەكاندا بە رووی خەڵكدا بەتایبەتی فڕۆكەخانەكان رێوشوێنی ئەمنیی زیاتر گیرانەبەر، بەو شێوەیەش تێگەیشتنێكی ئەمنیی نوێ هاتە ئاراوە.

ئیسلامفۆبیا و ١١ی ئەیلوول
هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول بوونە هۆی زیادبوونی بەرچاوی تاوانی نەفرین دژبە موسڵمانان لە خۆرئاوادا بەتایبەتی لە ئەمریكا و ئیسلامفۆبیا تا دێت قووڵتر دەبێتەوە، میدیاش ناو بە ناو دەستیكرد بە بەكارهێنانی دەستەواژەی ”تیرۆری ئیسلامی” و ”ئیسلامی رادیكاڵ”.

توێژینەوەكان دەریانخستووە كە میدیا زیاتر ئەو هێرشە تیرۆریستیانە باس دەكەن كە ناوی موسڵمانانیان تێوەگلاوە بەراورد ئەو هێرشانەی لە لایەن كەسانی سەربە ئایین و گرووپەكانی دیكەوە ئەنجام دەدرێن.

بە هۆی ئەوەی حكوومەتەكەی بوش بە گشتیی سیاسەتی لایەنگری جەنگی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست پەیڕەو دەكرد ناو بە ناو لە ئەمریكا و وڵاتانی دیكەشدا رووبەڕووی رەخنە دەبێتەوە. لەبەرئەوە كاتێك ئەفغانستانی داگیر كرد پشتیوانی زۆر وڵاتی هەبوو، بەڵام هەمان پشتیوانی لە داگیركردنی عێراقدا لێنەكرا.

باراك ئۆباما كە دوای بوش سەرۆكایەتی ئەمریكای وەرگرت، وەك ”رێبەری نەیاری جەنگ” دەركەوت و لە سەردەمی سەرۆكایەتیدا بەشی زۆری سەربازانی ئەمریكی لە ئەفغانستان و عێراق كشاندەوە.

لە سەردەمی خولی یەكەمی سەرۆكایەتی ئۆبامادا سەركردەی ئەلقاعیدە، ئوسامە بن لادن كوژرا.

سەرۆكی ئێستای ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپ كە بە لێدوانە رەگەزپەرستی و دژ بە موسڵمانان دەركەوتووە و ناسراوە، چ لەكاتی كەمپینەكانی هەڵبژاردندا چ لە ساڵی ٢٠١٧ەوە لەوەتەی دەسەڵاتی گرتووەتە دەست بە بیانووی ١١ی ئەیلوولەوە هەندێك هەنگاوی ئیسلامفۆبیای ناوە وەك دانانی قەدەغەكردنی گەشتكردن بۆ ئەمریكا لەسەر هاووڵاتییانی ژمارەیەك وڵاتی موسڵمان.

حكوومەتەكەی ترەمپ كە رەخنە لە دەستوەردانی سەربازیی ئەمریكا دەگرێت لە ئەفغانستان و بە هەڵەیەكی گەورەی دادەنێت، ماوەیەكە دانوستانی ئاشتیی لەگەڵ تاڵیبان بەڕێوەدەبرد، بەڵام دوای كوژرانی دوو سەربازی ناتۆ كە یەكێكیان ئەمریكی بوو لە ئەنجامی هێرشەكانی تاڵیباندا گفتوگۆكانی هەڵپەسارد. ترەمپ پلانی وایە ئەگەر لەگەڵ تاڵیبانیش بگەن بە‌ رێككەوتن بەشێك لە سەربازانی وڵاتەكەی لە ئەفغانستان بكشێنێتەوە و هەشت هەزار و ٦٠٠ سەربازی بهێڵێتەوە.‌
سەرچاوە/ئەنادۆڵۆ

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان