ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

لە ساڵی 1927وە تائێستا هەشت جار ئەنجامدراوە
وەزارەتی پلاندانان: سەرژمێری لە عیراق دوو ملیار دۆلاری تێدەچێت

خەڵك- بەشی هەواڵ
بەڕێِوەبەری كارگێڕی سەرژمێری دانیشتوان لە وەزارەتی پلاندانانی حكومەتی فیدراڵ ڕایدەگەیەنێت، وەزارەتەكەیان میكانزیمێك پەیڕەو دەكات بۆ ئەنجامدانی سەرژمێری دانیشتوان لە كۆتایی ساڵی داهاتوو، ئاماژە بە قەدەغەكردنی هاتووچۆش دەكات لە تەواوی ناوچەكانی وڵات لە ڕۆژی ڕاگەیاندنی ئەنجامی سەرژمێرییەكە.

ئەمڕۆ پێنج شەممە، سەمیر خزەیر بەڕێِوەبەری كارگێڕی سەرژمێری دانیشتوان لە وەزارەتی پلاندانانی حكومەتی فیدراڵ لە لێدوانێكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند”ئامادەكارییە لۆجستی و تەكنیكییەكان بۆ ئەنجامدانی سەرژمێری گشتی دانیشتوان بەردەوامن كە بڕیارە لە كۆتایی مانگی كانوونی یەكەمی ساڵی 2020 ئەنجام بدرێت”، ئاماژەی بە پێویستی دابینكردنی دوو ملیار دۆلاریش كرد بۆ دابینكردنی تێچووی سێ‌ قۆناغی سەرژمێرییەكە.

تائێستا لە عیراقدا هەشت جار پرۆسەی سەرژمێری ئەنجامدراوە و یەكەم پرۆسە لە ساڵی 1927 و دوایین پرۆسەش لە ساڵی 1997دا بووە.

بە وتەی خزەیر”وەزارەتەكەیان پشت بە سیستمی ئەلیكترۆنی دەبەستێت لە بری سیستمی دەستی لە سەرژمێری گشتی دانیشتوان، ئەمەش پێویستی بە كڕینی ئامێرە ئەلیكترۆنییەكانی (تابلیت) و كەرەستە خزمەتگوزارییەكان و نەخشە و وێنەگرتن، و مەشقی كادرە تەكنیكی و ئەندازیاریی و توێژەرەكانە”، ئاماژەی بە پێویستی بەگەڕخستنی زیاتر لە 30 هەزار فەرمانبەریش كرد لە تەكنیكی و توێژەر و مەیدانییەكان و بەڕێوەبەرانی ناوچەكان و سەرۆك تیمەكان، جەختیشی لەسەر پێویستی سەرژمێركردنی ژمارەی دانیشتوان و خانووەكان و شەقامەكان و كۆگا و كۆڵانەكانیش كردەوە.

ئەو بەرپرسەی وەزارەتی پلاندانی عیراق دەڵێت”لە ڕۆژی سەرژمێری گشتی دانیشتوان، فۆرمی ئەلیكترۆنی تایبەت بە سەرژمێری پڕدەكرێتەوە، تەئكیدی لەسەر ڕاگەیاندنی قەدەغەكردنی هاتووچۆش كردەوە لەكۆتایی مانگی تشرینی یەكەمی ساڵی داهاتوو، تا بە وتەی ئەو “پرۆسەكە بەشێوەیەكی ورد و بە بەشداریی هەموو عیراقییەكان بەڕێوەبچێت”.

تائێستا لە عیراقدا هەشت جار پرۆسەی سەرژمێری گشتی دانیشتوان ئەنجامدراوە كە لەم ساڵانەدابوون” 1927-1934-1947-1957-1965-1977-1987-1997)”.

دوایین سەرژمێر لە عیراق لەلایەن دەزگای ناوەندی سەرژمێریی لە 16ی تشرینی یەكەمی 1997 ئەنجامدرا، و تێیدا زانیاریی سەرژمێری لە تەنیا پانزە پارێزگەی عیراقدا كۆكرایەوە (جگە لە هەرێمی كوردستان)، ژمارەی دانیشتوانی عیراقیش لەو سەرژمێرییەدا گەیشتە نۆزدە ملیۆن و 184 هەزار و 543 كەس.

راپۆرت

ناوی كاندیدان بۆ سەرۆك وەزیرانی نوێی عیراق ئاشكراكران

خەڵك- بەشی هەواڵ
پەڕلەمانتارێكی هاوپەیمانیەكەی موقتەدا سەدر ئاشكرای دەكات، لە چەند ڕۆژی داهاتوودا كاندیدی سەرۆك وەزیران یەكلایی دەبێتەوە و بە وتەی سەرچاوەكانیش، “دوو كەس بۆ پۆستەكە كاندیدن” و پەڕلەمانتارێكی هاوپەیمانیەكەی عەبادی جەختدەكاتەوە، كە عەبدولمەهدی چانسی دووبارە كاندیدبوونەوەی نەماوە.

سەرچاوەیەكی ئاگادار بە (ئیندپێندێنت)ی بەریتانی ڕاگەیاندووە، ڕێككەوتنی هادی عامری، سەرۆكی هاوپەیمانی فەتح لەگەڵ مقتەدا سەدر، سەرۆكی هاوپەیمانی سائیرون بۆ تێپەڕاندنی كێشەی ناونانی گەورەترین كوتلەی پەڕلەمانی، كە لەدوای دەستلەكاركێشانەوەی عادل عەبدولمەهدییەوە دروست بووە دەبێتە هۆی بەرهەمداركردنی گفتوگۆكانی نوێنەرانی كوتلە سیاسیەكان و بەهۆیەوە چەند ناوێك دیاری دەكرێن و دەخرێنە بەردەم كوتلەكانی پەڕلەمان بە سوننە و كوردیشەوە بۆ دیاری كردنی كەسایەتییەك بۆ سەۆك وەزیران و پێدانی بە سەرۆك كۆمار بۆ ڕاسپاردنی.

ڕاشیگەیاندووە، هەرچەندە تا ئێستا ناوەكان بەتەواوی ئاشكرا نەكراون، بەڵام ئەوەی باس دەكرێت ئەوەیە، كە هاوپەیمانی فەتح بەنیازە چەند ناوێك بخاتە بەردەم كوتلە پەڕلەمانیەكان، كە بریتین لە عەلی شوكری، ڕاوێژكاری سەرۆك كۆمار و محەمەد تۆفیق عەللاوی، وەزیری پێشووی پەیوەندییەكان.

جەختیشی كردۆتەوە، ئەگەر ڕێككەوتنی تەواوەتی بكرێت لەسەر ناوێكی دیاری كراو، ئەوا دەست دەكرێت بە دیاری كردنی هەڵبژاردنی پێشوەختە و دانانی بەرنامەی حكومەتی كاتی.

هاوكات، نەدا شاكر جەودەت، پەڕلەمانتاری هاوپەیمانی نەسر بۆ (خەڵك) ئاماژەی بەوەكرد، هێوربوونەوەی دۆخی سیاسی دەربارەی هەڵبژاردن و دیاری كردنی كەسایەتییەك بۆ سەرۆك وەزیران بەهۆی گفتوگۆی لایەنە سیاسیەكانەوە بەتایبەتیش دوای كوژرانی ئەبو مەهدی موهەندیس و پێشێل كردنی سەروەری عیراق.

ڕاشیگەیاند، كوشتنی موهەندیس بووە هۆی یەكخستنی ناوماڵی شیعە لەناو پەڕلەمان.

ئاماژەی بەوەشكرد، بەهۆی نزیكبوونەوەی لایەنە سیاسییەكان لەیەكتری دیاری كردنی كەسێك بۆ سەرۆك وەزیران بەخێرایی ئەنجام دەدرێت و لە چەند ڕۆژی داهاتوودا دیاری دەكرێت.

دەربارەی كاندید كردنی عەبدولمەهدی بۆ سەرۆك وەزیران، نەدا شاكر جەودەت وتی، “ئەوە كارێكی نەگونجاوە و شتی لەوجۆرە ڕوونادات، چونكە خۆپیشاندەران حكومەتی ئێستایان ڕەتكردەوە”.

لای خۆشیەوە، ڕیاز مەسعودی، پەڕلەمانتاری هاوپەیمانی سائیرون وتویەتی، “هێزە سیاسییە شیعیەكان گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی، كە پێویستە كەسایەتی گونجاو دیاری بكرێت بۆ قۆناغەكە بەدەر لە خواستی حزبە سیاسیەكان تاوەكو قۆناغی چەقبەستوویی سیاسی تێپەڕێت بەرەو جوڵەیەكی كرداری بۆ دیاری كردنی سەرۆك وەزیران”.

ئەوەشی دووپات كردۆتەوە، كە لە چەند ڕۆژی داهاتوودا كێشەی دیاری كردنی سەرۆك وەزیرانی داهاتوو چارەسەر دەبێت بەپێی ئەو تایبەتمەندیانەی گەل و مەرجەعیەتی ئایینی دەیانەوێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

كچێك: خاوەنكارەكەم كاتی بۆ چوونە تەوالێت دانابوو

خەڵك- نزار جەزا

ئاڵا لەتەوالێتی شوێنكارەكەی هاتە دەرەوە و بەڕێوەبەرەكەی بەمۆڕەوە لەبەردەم دەرگاكە وەستاوە و پێی وت:”بۆچی ئەوەندەت پێچوو!”، ئەمە دۆخی بەشێك لەكارمەندانی تایبەتە كە فشارێكی زۆریان لەسەرە و بەموچەیەكی كەم زۆرترین كاریان پێدەكرێت.

ئاڵا ناوی خوازراوی كچێكی تازە دەرچووی پەیمانگایە، كە لەیەكێك لەمۆڵەكانی سلێمانی ڕۆژانە ماوەی هەشت كاتژمێر كاری دەكرد، ئەو بە(خەڵك)ی وت:”ماوەی چەند مانگێك لەو مۆڵە ناچاربووم كاربكەم، بۆ دابینكردنی بژێوی ژیانی خۆم و خێزانەكەم، بەڵام ئەو چەند مانگە وەك كۆیلە وابووم، نەدەبوو دابنیشین، بەڵكو دەبوو بەپێوە لەناو ڕاڕەوی ماركێتەكە بوەستین”.

ناوبراو زیاتر باسی دۆخی خۆی كرد و وتی:”سەرپەرشتیارەكەمان زۆر مامەڵەی خراپبوو بەجۆرێك كاتی چونە تەوالێتی بۆ دیاریكردبووین، ئەوكاتانەی دەستبەتاڵیشبووین نەیدەهێشت دابنیشین، ئەیوت نەوەك كڕیارێك بێت و بەدانیشتنەوە بتانبینن”.

چرا یەكێكی دیكەیە لەو كچانەی كە سیڤییەكی بەهێزی هەیە و ماوەی شەش ساڵە خەریكی فێربوونی زمانی بیانی و خولی جۆراوجۆرە، بەڵام كاتێك دەچێتە هەر شوێنكارێك بۆ كاركردن، بەهۆی مەرجە زۆرەكانیانەوە ناتوانێت كاریان لەگەڵ بكات.

ئەو كچە وتی:” كاتێك سیڤی بۆ شوێنێك دەنێرم دەڵێن سیڤیەكەت باشە، بەڵام وێنەیەكی خۆتمان بۆ بنێرە، منیش كچێكی لەچك بەسەرم، بۆیە بەهۆی ئەوەوە زۆرجار كارم دەستنەكەوتووە، هەندێكجاریش كەدەچمە شوێنكارەكە بەموچەیەكی زۆر كەم و دەوامێكی زۆر و كارێكی زۆرم بۆ دادەنێن، بۆیە خۆم كارەكەم ڕەتكردۆتەوە”.

محەمەد گەنجێكی تەمەن 27 ساڵە، كە لەچێشتخانەیەك ماوەی مانگێك كاری كرد، بەڵام خاوەن كارەكە بە بەڵێنی خۆیەوە پابەند نەبوو و نیوەی كرێی ڕۆژانەی پێدا، ئەو گەنجە وتی:”خاوەن كارەكان بەئارەزووی ویست و گیرفانی خۆیان پارە دەدەن، كەی بیانەوێت دەرتدەكەن، منێكی گەنجێش هەندێك شت هەیە ناچارم بەرگەی بگرم، تەنها لەبەر بژێوی ژیانم”.

لەدوای وەستانی دامەزراندن لەكەرتی حكومی، كەرتی تایبەت بوو بەجێگرەوەیەكی سەرەكی بۆ خەڵك، بەڵام لەم كەرتەدا هیچ ماف و ئیمتیازێك بۆ كارمەندانی كەرتی تایبەت دابیناكرێت، بۆیە ئەم كەرتە نەیتوانیوە ببێتە جێگرەوەیەكی باشی كەرتی حكومی.

لەم چەند ڕۆژەدا لەپەڕلەمانی كوردستان خانەنشینی پلە باڵاكان و فەرمانبەرانی حكومی زۆرترین گفتوگۆی لەسەركرا، بەڵام كارمەندانی كەرتی تایبەت هیچ باسێكیان لەسەر نییە، لەكاتێكدا ئەركێكی زۆر لەسەر شانی كارمەندانی كەرتی تایبەتە، هەروەك ئەبوبەكر هەڵەدنی ئەندامی پەڕلەمانی كوردستان بە (خەڵك)ی وت”لە وەرزی نوێی بەهارە دەمانەوێت پڕۆژە یاسایەك بۆ ئەو مەبەستە بدەینە دەستەی سەرۆكایەتی، چونكە لە كۆبوونەوەكانی چەند ڕۆژی ڕابردوو مەجالی ئەوە نەبووە باسی كەرتی تایبەت بكەیت”.

هاوكات محەمەد سەعدەدین ئەندامی پەڕلەمانی كوردستان بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، پەڕلەمان و حكومەتیش تەئكید لە پێویستی بوونی یاسایەكی خانەنشینی یەكگرتوو دەكەنەوە بۆ كەرتی تایبەت و بۆ كەرتی حكومەتیش، چونكە تاكو ئێستا زیاتر لە 10 یاسای خانەنشینی لە هەرێم هەیە، لەبەرئەوە پێویستە خانەنشینی ڕێكبخرێت و داوای پڕۆژەیەكیشمان كردووە كە هەموو فەرمانبەران بگرێتەوە و بەپێی یاساكەش دەكرێت جێگای كەرتی تایبەتیش بكرێتەوە.

بەپێی یاسای دەستەبەری كۆمەڵایەتی هەر كرێكارێك مانگانە لەسەدا 17 موچەكەی لێدەبڕدرێت بۆئەوەی لەدوای 20 ساڵ خزمەت بتوانێت خۆی خانەنشین بكات، كە لەسەدا 12 خاوەن كارەكە دەیدات و لەسەدا 5 كرێكارەكە دەیدات، بەڵام ئەم یاسایە كەموكوڕی زۆری تێدایە.

لەوبارەیەوە چالاك ڕەئوف سەرۆكی لقی سلێمانی یەكێتی سەندیكاكانی كرێكاران بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، یاسای دەستەبەری كۆمەڵایەتی لەساڵی 1971 لەپەڕلەمانی عیراق دەرچووە، و لەساڵی 2012 لەپەڕلەمانی كوردستان هەمواركرایەوە، كرێكاران بەپێ ئەم یاسایە مامەڵەیان لەگەڵدەكرێت، بەڵام ئەم یاسایە وەك پێویست كاری پێناكرێت و كەموكوڕی هەیە و حكومەتی هەرێم بەدواداچوونی جدی نییە لەسەر جێبەجێكردنی ئەم یاسایە.

زیاتر ڕوونیكردەوە، ئەو یاسایە زۆرێك لە مافی كرێكاران و خاوەن كارەكان دەفەوتێت، چونكە ئەو یاسایە جێبەجێناكرێت، بۆ نمونە كرێكارێك 20 ساڵ بیمەی بەحكومەت داوە، بەڵام كە وازی لەو كارە هێناوە پاش پێنج ساڵ چووە بۆ گواستنەوەی ڕاژەكەی، بەڵام بەهۆی ئەوەی دەبوو لەماوەی ساڵی یەكەمدا بچێت، بەڵام نە پارەكەی بۆ دەگەڕێندرێتەوە نە خانەنشین دەكرێت و نە ئەو خزمەتەی بۆ دەگوازرێتەوە.

ئەوەشی خستەڕوو، ڕۆژانە سكاڵای كرێكاران دێتە لایان و هەوڵدەدەن بۆیان چارەسەربكەن و دوو پارێزەری خۆبەخشیان هەیە، كە كێشەكانی كرێكاران چارەسەردەكەن.

كرێكارانی كەرتی تایبەت موچەكانیان دوادەكەوێت، خاوەن كار بەویستی خۆی لەكارەكەیان دەریاندەكات یان كاری زیادەیان پێدەكات، بێڕێزییان بەرامبەر دەكرێت، موچەیان كەمدەكرێتەوە و دەیان پێشێلكارییان بەرامبەر دەكرێت، بەڵام بەهۆی بژێوی ژیان و كەمی هەلی كارەوە كرێكاران ناچارن لەسەر كارەكانیان بمێننەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

كوژرانی قاسم سولەیمانی دووجار ڕێكخراوی داعشی خۆشحاڵ كرد

خەڵك-بەشی هەواڵ

ڕێكخراوی داعش پێشوازی لە كوشتنی قاسم سولەیمانی فەرماندەی سوپای قودس دەكات و لە ڕاگەیەنراوێكدا كە بەو بۆنەوە بڵاویان كردەوە هیچ ئاماژەیەكیان بە ئەمریكا نەكردووە.

بڕیاری كوشتنی قاسم سولەیمانی لەلایەن دۆناڵد تڕەمپەوە چەندین پەیامی جۆراوجۆری بەدوای خۆیدا هێنا و یەكێك لە پەیامەكانیشی پەیوەندی بە شەڕی ناتەواوی هێزە چەكدارەكانەوە هەیە.

دوای ئەم هەنگاوە هێزەكانی هاوپەیمانان بە سەرۆكایەتی ئەمریكا كە دژی داعش دەجەنگن ئۆپەراسیۆنەكانی خۆیان لە عیراق هەڵدەپەسێرن، چونكە ئەو هێزانە ئاشكرایانكرد، لە ئێستادا تەنها بەرگری لە خۆیان دەكەن، چونكە لە لایەنی سەربازییەوە بە دوور دەزانرێت كە بۆچوونێكی دیكەیان هەبێت.


ئێران و هاوپەیمانەكانی لە عیراق سوێندیان خواردووە كە تۆڵەی كوشتنی قاسمی سولەیمانی و هاوڕێكانی كە لە موشەكبارانكردنەكەی ئەمریكا لە نزیك فڕۆكەخانەی بەغدا كوژران بكەنەوە، لەبەر ئەوە هێزەكانی ئەمریكا و سەرجەم هاوپەیمانە ڕۆژئاواییەكانی لە عیراق ڕووبەڕووی ئامانجی ئەو هێزە چەكدارانەی عیراق دەبنەوە.

لەلایەكی دیكەوە ئەمە ڕووداوێكی زۆر باشە بۆ داعش و هاوكاری ئەم ڕێكخراوە دەكات تاكو ئەو گورزەی بەر خەلافەتەكەیان كەوت قەرەبوو بكەنەوە.
هەروەها بڕیاری دەركردنی هێزە بیانییەكان لەلایەن پەڕلەمانی عیراقەوە جارێكی دیكە هەواڵێكی خۆشە بۆ چەكدارانی داعش.

ڕێكخراوی داعش لەم ساڵانەی كۆتاییدا ئەوەی دەرخستووە كە گروپێكی گیانفیدان، ئەوان لە ڕاستیدا لە گروپەكانی پێشووی خۆیان وەكو قاعیدە لە عیراق دەچن و لەوانەوە لەدایك بوون.
زۆرێك لە چەكدارەكای داعش یان كوژراون یاخود لە زیندانەكاندان، بەڵام ئەم گروپە هێشتا لە حاڵەتی خۆڕێكخستنەوەدایە لە هەمان ئەو ناوچانەی پێشتر لە عیراق و سوریا لەژێر دەستیدا بوو سەرقاڵی چالاكییەكانییانن و زۆرجار كەمینەكانیان دادەنێن و هاوڵاتییانیش دەكەنە قوربانی.


دەوڵەتی عیراق هێزی سەربازی دەگمەنی هەیە كە لەژێر دەستی هێزەكانی ئەمریكایی و ئەوروپایی ڕاهێنانیان پێكراوە، بەڵام ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی جگە لە ئەڵمانیا و دانیمارك دوای كوشتنی سولەیمانی سەرجەم ڕاهێنانەكانیان لە عیراق ڕاگرتووە، هاوكات ئەڵمانیاش دەیەوێت ڕاهێنەرانی بەرەو ئەردەن و كوێت بگوازێتەوە.

چەكدارانی داعش هۆكارێكی دیكەیان هەیە بۆ خۆشحاڵ بوونیان، ئەویش بڕیارەكەی سەرۆك كۆماری ئەمریكا بۆ كوشتنی سولەیمانی، واتە كوشتنی یەكێك لە دوژمنەكانیان بە دەستی دوژمنێكی دەیكەیان، ئەمەش نمایشێكی دڵخۆشكەر بوو بۆ داعشەكان.
هێرشەكانی داعش لە ساڵی 2014 دەستی پێكرد و توانییان بەشێكی زۆر لە زەوییەكانی عیراق و بەتایبەت موسڵی گەورە شاری عیراق كۆنتڕۆڵ بكەن.

دواتر بە بڕیارێكی عەلی سیستانی گەورە مەرجعی باڵای شیعەكان گەنجان بۆ ڕووبەڕووبونەوەی داعش ئامادە كران (حەشدی شەعبی) و قاسم سولەیمانی و سوپای قودیش ڕۆڵێكی گەورەیان بینی لە دروستكردن و دامەزراندن و پڕچەككردنی ئەم گروپە شیعەیە و ئێستاش حەشدی شەعبی بە هێزێكی ئەمنی كاریگەری عیراق ناوی دەهێنرێت و بەرپرسەكانیش بۆ تۆڵەكردنەوە لە سولەیمانی بەردەوام لێدوانی توند بڵاودەكەنەوە.
لە ساڵەكانی دوای 2014 هێزەكانی حەشی شەعبی و هێزەكانی ئەمریكا هاوپەیمان بوون دژی داعش، بەڵام ئێستا وادەبینرێت كە چەكدارەكانی شیعە بەهیچ شێوەیەك ناگەڕێنەوە بۆ سەرەتا و دەیانەوێ ڕووبەڕووی هێزەكانی ئەمریكا لە عیراق ببنەوە.


هێزەكانی حەشدی شەعبی پێش كوشتنی قاسمی سولەیمانیش دەستیان بە هێرشەكانیان بۆسەر بنكە و بارەگاكانی ئەمریكا دەست پێكرد، دواتر ئەمریكا وەڵامی دانەوە و بەهۆی بۆردومانی فڕۆكەكانی ئەمریكا زیاتر لە 25 چەكداری حەشدی شەعبی لە كەتیبەكانی حزبوڵڵا كوژران.

سەرچاوە:BBC

س.ع

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان