ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

یاریی مشك و پشیلە لە پەیوەندییەكانی بەغداو هەولێردا

فەرید ئەسەسەرد

پێدەچێ‌ پەیوەندییەكانی نێوان بەغدا و هەولێر بەرەو قەیرانێكی تر بچن، بەتایبەتی كە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق تینی بۆ سەرەك وەزیران عادل عەبدولمەهدی هێناوە و داوای لێ‌ دەكا فشارێكی زۆرتر لەسەر هەولێر دروست بكا، تاكو پابەند بێ‌ بە رادەستكردنی بڕی 250 هەزار بەرمیل نەوت لە رۆژێكدا بەكۆمپانیای سۆمۆ.

عەبدولمەهدی لە دۆخێكی نالەباردایە و زۆر ئەستەمە بتوانێ‌ بەرگەی فشارەكانی ئەنجومەنی نوێنەران بگرێ‌. هیچ سەرەك وەزیرانێك بەقەد عەبدولمەهدی دۆستی كورد نەبووە و كەسیش بەقەد ئەو لەگەڵ كورد پشوو درێژ نەبووە.

بەڵام ئەو و هەر سەرەك وەزیرانێكی تر ناچارە پابەند بێ‌ بە یاسای بودجەی 2019 كە بەكارهێنانی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی وەك كارتێكی فشار لە دەست بەغدا دەرهێناوە، بەڵام لە بەرامبەردا ئەوەی بەسەر هەرێمدا سەپاندووە كە دەبێ‌ رۆژانە 250 هەزار بەرمیل نەوت رادەستی سۆمۆ بكات.

رزگاربوونی كورد لە هەڕەشەی بڕینی مووچە خۆی لە خۆیدا دەستكەوتێكی گەورەیە و كارێكی جوامێرانەیە كە ئەنجومەنی نوێنەران بڕیاری لێداوە و رەنگدانەوەی هەستكردنە بە لێپرسراوەتی، بەڵام هەولێر تا ئێستا هیچ لێپرسراوەتییەكی سەر شانی خۆی بەرامبەر بە یاسای بودجە جێبەجێ‌ نەكردووە.

ئەمەش بە دڵنیاییەوە تەنگی بە پێگەی عەبدولمەهدی هەڵچنیوە، بە رادەیەك كە ناچار بوو لە دوایین لێدوانیدا دان بەوەدا بنێ‌ كە هەولێر یەك بەرمیل نەوتی رادەستی سۆمۆ نەكردووە.

هەفتەی رابردوو، بۆ یەكەم جار لەوەتەی بە سەرۆكی حكومەت هەڵبژێردراوە، هەندێ‌ ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران مەسەلەی دەست لەكار كێشانەوە یان لەكارخستنی عەبدولمەهدییان وروژاند  لە ناو عەرەب كەس لە عەبدولمەهدی بۆ كورد دڵسۆزتر نییە  بۆیە دەست لەكار كێشانەوەی یان متمانە لێسەندنەوەی، گورزێكی كاریگەر دەبێ‌ لە كورد.

بە دڵنیاییشەوە، ئەوەی كە جێگای دەگرێتەوە، چارەكی ئەو بەرامبەر بە كورد پشوو درێژ نابێ‌. هێشتنەوەی عەبدولمەهدی لەو پۆستە، بۆ كورد مەسەلەیەكی ژیانییە و دەبێ‌ بە هەند وەربگیرێ‌.

عەبدولمەهدی دەزانێ‌ نەیارەكانی لە كەناڵی كوردەوە هێرشی دەكەنە سەر، دەشزانێ‌ هەولێر هێشتا بێباكانە هەڵسوكەوتی لەگەڵ دەكا. ناڕەزایی خۆی لەم دواییەدا بەوە دەربڕی كە بەشداریی لە رێوڕەسمی هەڵبژاردنی سەرۆكی تازەی هەرێمی كوردستان نەكرد. هەرچەند پەیامەكەی گەیشت، بەڵام هێشتا هیچ لە مەسەلەكە نەگۆڕاوە و هەولێر هیچ هەنگاوێكی نەناوە.

كەیسەكەی تر كە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق وروژاندوویەتی، كەیسی پێنج مووچەی هەرێمە كە وەزارەتی دارایی ناردوویەتی و هەولێر تەنها 3 مووچەی لێ‌ داوە. ئەمەش بەم واتایە دێت كە چارەنووسی دوو مووچە دیار نییە.

وەزیری دارایی دكتۆر فوئاد حسێن لێپرسراوەتییەكەی لەسەر خۆی لابردووە و راستگۆیانە نیشانی داوە كە وەزارەتەكەی بە ئاگاداریی ئەنجومەنی وەزیرانی فیدرال مووچەی تەواوی بۆ هەرێم ناردووە، لە كاتێكدا كە وەزیری دارایی حكومەتی هەرێم قڕوقپی لێ كردووە و چارەنووسی دوو مووچە نەدراوەكەی ئاشكرا نەكردووە.

رەنگە یاساكانی عیراق رێ‌ نەدەن وەزیری دارایی هەرێم بۆ ئەنجومەنی نوێنەران بانگهێشت بكرێ‌، بەڵام رێ‌ دەدەن وەزیری درایی فیدرال بانگهێشت بكرێ‌، گوێی لێ‌ بگیرێ‌ و روونكردنەوە بدات. لە راستیشدا ئەنجومەنی نوێنەران بە نیازی كارێكی وایە.

ئەگەر وەڵامەكان جێی خۆیان نەگرت، رەنگە ئەنجومەنی نوێنەران حكومەتی فیدرال ناچار بكات چیتر مامەڵە لەگەڵ وەزارەتی دارایی هەرێم نەكات و مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم راستەوخۆ بۆ پارێزگاكان بنێرێ‌. ئەمەش ئەگەر روویدا، پێشهاتێكی تازەیە كە كەس حیسابی بۆ نەكردووە، جگە لەوەی كە ئەمە خۆی لە خۆیدا سەرەتای قەیرانێكی تازە دەبێ‌.

ئەنجومەنی نوێنەران بیر لە وروژاندنی مەسەلەیەكی تریش دەكاتەوە كە پەیوەندیی بە بودجەوە هەیە. كۆمیسیۆنی دارایی ئەوەی بە بیر هاتۆتەوە كە لەكاتی دانانی بودجەی 2019 دا نرخی یەك بەرمیل نەوت بە 56 دۆلار ئەژمار كراوە، لە كاتێكدا ئێستا نرخی یەك بەرمیل گەیشتۆتە 68 دۆلار. كۆمیسیۆن داواكارە هەولێر جیاوازیی نرخی هەر بەرمیلێك نەوت كە دەكاتە 12 دۆلار، بگێڕێتەوە بۆ كۆمپانیای سۆمۆ.

تا ئێستا هەولێر هیچ تێڕوانینێكی بۆ شێوەی رێكخستنەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ بەغدا دەرنەبڕیوە، بەڵام ئەگەر ئەو خوازیارە بەبێ‌ یەكلاكردنەوەی فایلی نەوت پەیوەندییەكانی لەگەڵ بەغدا رێك بخاتەوە، پێناچێ‌ بەغدا بە هیچ شێوەیەك بەم مەسەلەیە رازی بێ‌ و رەنگە ناچار بێ‌ كۆتایی بە ناردنی بودجە بۆ هەولێر بهێنێ‌ كە لەمەشدا پشت بە یاسای بودجەی ساڵی 2019 دەبەستێ‌.

ئاشكرایە كە بەغدا تا ئێستا هەر سوورە لەسەر ئەوەی كە دەبێ‌ هەولێر رۆژانە 250 هەزار بەرمیل نەوتی رادەست بكات و ئەمەش وەك بژاردەیەكی ستراتیجیی لێهاتووە. كۆمپانیای سۆمۆ لە راپۆرتەكانیدا هەر جەختی لەسەر ئەوە كردۆتەوە كە هەولێر رۆژانە زیاتر لە 500 هەزار بەرمیل نەوت هەناردە دەكات. ئەمەش فاكتەرێكە بەغدا هان دەدا سوور بێ‌ لەسەر داواكەی.

دیار نییە عەبدولمەهدی تا كەی دەتوانێ‌ خۆی لە بەردەم فشارەكانی ئەنجومەنی نوێنەران راگرێ‌. ئەنجومەنی نوێنەران هێشتا زۆر كارتی بۆ تەنگهەڵچنین بە عەبدولمەهەدی هەیە، لەوانە كارتی سكاڵاكەی عیراق دژی توركیا كە مێژووی بۆ ساڵی 2014 دەگەڕێتەوە و دەبووایە عەبدولمەهدی بە دواداچوونی بۆ بكا و ئەنجومەنی نوێنەران لە ئەنجامەكەی ئاگادار بكاتەوە.

سكاڵاكە بە شێوەیەكی راستەوخۆ توركیا دەگرێتەوە و بە شێوەیەكی ناراستەوخۆ هەولێر بەپێی رێككەوتنی ناردنە دەرەوەی نەوتی عیراق لە رێی توركیاوە، ئەنكەرە پابەندە بە مامەڵەكردن لەگەڵ بەغدا نەك لەگەڵ هیچ لایەنێكی تر.

بەغدا لە رێی ئەم سكاڵایەوە دەتوانێ‌ هەم تین بۆ ئەنكەرە بێنێ‌ هەم بۆ هەولێر و بردنەوەی كەیسەكە لە دادگا مسۆگەرە  ئەنجومەنی نوێنەران وای دەبینێ‌ كە عەبدولمەهدی كەمتەرخەمیی لە بەدواداچوونی كەیسەكەدا كردووە و زۆر بە هەندی وەرنەگرتووە، بۆیە دەیەوێ‌ ناچاری بكات كارتەكە بۆ قازانجێكی دیاریكراو بەكار بهێنێ‌ و لەو لاشەوە پێگەی خۆی لە دانوستاندا لەگەڵ هەولێر پێ‌ بەهێز بكات.

هەولێر ناتوانێ‌ تا كۆتایی لەسەر سیاسەتە نەوتییەكەی بەردەوام بێ‌  عەبدولمەهدیش ناتوانێ‌ تا كۆتایی بەرگەی فشارەكان بگرێ‌  بۆ ئەوەی هەردووكیان خۆیان لە كۆتاییەكی شۆكهێنەر رزگار بكەن، دەبێ‌ لەسەر شتێكی گونجاو رێك بكەون.

وتار

كورد كامە بەرە هەڵبژێرێت؟

سالار مەحمود

ململانێی هێزە سیاسیەكانی عیراق لە مانگی ئەیلولەوە پێدەنێتە قۆناغێكی نوێوە. كابینەی عادل عەبدول مەهدی لەبەردەم فشارێكی زۆردایە بەشێكیان پەیوەستە بە داخوازی رەواو بەشێكی تریان پەیوەستە بە خستنی كابینەكە یا بۆ دەنگ كۆكردنەوەیە بۆ هەڵبژاردنی پارێزگاكان. بەشێك لەو ململانێیانە لەناو پەرلەمانی عیراقەوە سەرهەڵدەدەنەوە. كورد لەكام بەرەدا خۆی ببینێتەوە. لە چوار ساڵی رابردوو كە بودجەی كوردستان بڕا حكومەتی عەبادی ئەو بڕینەی لەچیدا خەرجكرد ئایا بو بە خزمەتگوزاری بۆ پارێزگاكانی تری عیراق یان ئەو بودجەیەش بەگەندەڵی بەهەدەر درا؟

لەم ساڵدا كە د عادل لە سەركارە موچەی موچەخۆرانی كوردستان دەدرێ، هەوڵی زیاتر هەیە بۆ بەهێزكردنی پێگەی كوردستان لە عیراقدا. بەشێكی زۆر لە دژەكانی عەبدولمەهدی لەوەوە سەرچاوە دەگرێ كە بۆچی بودجەی كوردستان دەدات یا بۆ پەیوەندیەكان لەگەڵ هەرێم دەباتەوە شوێنی ئاسایی و دەستوریی.

ئایا بەدیلەكان كێن؟ تاقیكراونەتەوە پێشتر؟
لەم روانگەیەوە پێویستە كورد خۆی كۆبكاتەوە. هاوپەیمانی فراكسیۆنە كوردستانیەكان دروست بكات لەناو پەرلەمانی عیراق. پشتگیری لەم حكومەتە بكات بۆ بەردەوام بوون لەسەر نەهجی مسۆگەركردنی بودجەی كوردستان لەداهاتوو رێكەوتن لەسەر چارەسەری پرسە دەستوریەكانی ترو كاراكردنەوەی مادەی ۱٤٠ پشتیوانی بۆ چاكسازیی و دژایەتیكرنی گەندەڵی و گەڕانەوە بۆ خەڵك.

لەم بەرە بەندیەی دروست دەبێ، كوردستان ناتوانێ بێلایەن بێ. لەسەر بنەمای بەرژەوەندی كوردستان و خەڵكەكەی پشتگیری مانەوەی ئەم كابینە بكات و بەدەستهاتوەكان بپارێزێ و داخوازیەكانی تر بەیەك تیمی بباتە پێش.

هەر بۆشایەكی سیاسی و قانونی دەرفەت دەڕەخسێنێ بۆ هاتنەژورەوەی ململانێی ئیران_ئەمریكا بۆ ناو خاكی عیراق و هەرێمی كوردستان.

متمانە سەندنەوە لەم كابینە، عیراق بەرەو بۆشایی دەبات و دواجار بێچوەكانی داعش بەناوی نوێوەو بەهێزی زۆرترەوە دەردەكەونەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ڕەهەندە یاساییەکانی ئازادی، کەیسەکەی ماریا هەورامی و مەلا هەڵۆ بە نمونە

* ڕێبوار محمد صالح

ئەوەی پاڵنەرم بوو بۆ نوسینی ئەم بابەتە ئەو دەنگدانەوە نا سروشتیەبوو کە لەسەر کەیسەکەی خانمە هونەرمەند ماریا هەرامی و مامۆستا مەلا هەڵۆ دروست کرا، بە هەزاران کەس بەشداربوون و دابەش بوون بۆ پشتگیری و دژایەتی هەریەک لە ناوبراوان، ئێمە لەم نوسینەدا هەڵدەدەین بێلایەنانە ئەو باسە بخەینە ژێر شرۆڤەی یاسایی لە ڕوانگەی بنەگشتیە یاساییە نێودەوڵەتی و نیوخۆییەکانەوە، هەر بۆیە هەوڵدەدەین وەڵامی چەند پرسیارێک بدەینەوە ، لەوانە : ئازادی چیە ؟ پەیوەندی نیوان عەقڵ و ئازادی لە چی ئاستێکدایە ؟ هەڵوێستی پەیماننامە نیودەوڵەتییەکان چیە لەسەر ئازادی ؟ دەستوور و یاسا نێوخۆییەکان چی دەڵین ؟ هەر یەک لە کردار و گوفتاری ماریا و مەلا هەڵۆ چۆن هەڵسەنگاندی یاسایی بۆ دەکریت ؟ ئایا کەیسەکە کەیسێکی گشتیە یان تایبەتە بە ناوبراوان ؟ کێ مافی سکاڵای هەیە ؟ داواکاری گشتی ڕۆڵی لەم بارەیەوە چیە؟ ئەو لایەنەی کە سەرپێچی کردووە چی ڕێوشوێنێکی یاسایی پێویست هەیە لەدژی بگیرێتەبەر؟

پێش چوونە ناو بابەتەکەوە بە پێویستی دەزانم ئاماژە بەوە بدەم کە ژیانی کەسەکان دابەش دەبێ بۆ ژیانی تایبەتی و ژیانی گشتی، ئەوەی ژیانی تایبەتیە پەیوەندیدارە بە کاروباری تایبەتی کەسەکان و خێزان و منداڵ و پێویستیە تایبەتیەکانی مرۆڤەوە، ئەم جۆرە لە ژیانی کەسەکان دەبێت پارێزراو بێت لە هەر جۆرە قسەو ڕەخنە و باسکردنێک واتە ناچێتە چوارچێوەی چاودێریەوە، بەڵام ژیانی گشتی بریتیە لە هەر کارو گوتارێک کە پەیوەندی دارە بە بەرژەوەندی گشتیەوە یاخود لە چوارچێوەی کاری گشتیدا ئەنجام دەدرێت ، ئەمەیان جێگەی چاودێری و ڕەخنەلێگرتنە لەکاتی پێویستدا.

لە راستی دا ئازادی وەک مافێکی بنەڕەتی و گشتی پێویستیەکی مرۆڤ بوونە و لەگەڵ دروست بوونی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی دا نوخبەیەک لە کۆمەڵگا داکۆکیان لە ئازادییەکان کردووە و قوربانیان بۆ داوە ، وە لەگەڵ گەشەکردنی عەقڵی مرۆڤایەتی دا خوازیاران و داکۆکیکارانی ئازادییەکان رووی لە زیادبوون کرد .

لە بەرهۆی گرنگی ئازادیی لە ژیانی مرۆڤدا دەتوانین بڵێین هەر مرۆڤێکی عاقڵ دەبێت خوازیار و پارێزەری سنوری ئازادییەکان بێت، وەک عەبدولکەریم سروش دەڵێ (( هەر مرۆڤێک عاقڵ نەبێت ئازادبوون و ئازادنەبوون بۆ ئەو یەکسانە ))، هەر لەمبارەیەوە یەکێک لە فەیلەسوفان دەڵێ(( ئێمە زۆر پێویستمان بە عەقڵ هەیە چونکە بەخستنەکاری چرای عەقڵ دەتوانین ئاگری توڕەیی بکوژێنینەوە و ئازادییەکان لە کۆت و بەند ڕزگاربکەین، ئەمەش ڕوونادات تەنها مەگەر بەکارکردن نەبێت لەسەر بە‌هێزکردنی عەقڵ ))، هەر لەسەر ئەم پرسە مەولەوی شاعیر پێی وایە بۆ ڕزگاربوون لە بەڵای نەفامی پێویستمان بە بەهێز کردنی عەقڵە ئەمەش تەنها بە فەراهەمکردنی ژینگەیەکی ئازاد دێتە دی .

ڕاستە ئازادییە گشتەکان و ئازادی ڕادەربڕین مافێکی سروشتی هەموو مرۆڤێکە بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ڕەها نیە و پێویستە لە چوارچێوەی یاسادا رێکخراو بێت بۆ ئەوەی هەموو کەسێک ماف و پابەندێتی یاسایی خۆی بزانێت بەمەش ئاژاوە و فەوزا لە کۆمەڵگادا دروست نابێت.

لە زۆربەی پەیماننامە نێودەڵەتییەکان بە تەرکیزەوە باس لە ئازادییەگشتیەکان و ئازادی ڕادەربرین کراوە، بۆ نموونە لە بەندی ١ و بەندی ١٩ی جاڕی گەردوونی مافەکانی مرۆڤدا هاتووە کە هەموو کەسێک مافی ئازادی بیروراو ڕادەربڕینی هەیە، وە هەموو مرۆڤەکان ئازاد و یەکسانن لە ماف دا و عەقڵ و ویژدانیان پێبەخشراوە و دەبێت بە ڕۆحێکی برایانە ڕەفتار و هەڵسوکەوت لەگەڵ یەکتردا بکەن .

هەروەها پەیماننامەی مافە مەدەنی و سیاسیەکان گرنگی زۆری بەم مافە داوە، هەروەک لە مادەی ١٩ دا هاتووە کە هەموو مرۆڤێک مافی ئازادی رادەربڕینی هەیە، ئەم مافەش ئەوە دەگرێتەوە کە ئازاد بیت لە پەنابردنە بەر هەرجۆرە زانیاری و بیروباوەڕێک و وەرگرتنیان و گواستنەوەیان بۆ خەڵکانی تر بە ووتار یاخود نوسراو یان بەچاپکراوی یاخود لە قاڵبێکی هونەری دا ، یان بەهەر ڕێگایەکی تر .

دیسان بەهۆی گرنگی مافی ئازادیی ڕادەربڕینەوە دەستووری عیراق بە دەق باسی کردووە هەروەک لەمادەی ٣٨ داهاتووە کە دەوڵەت دەستەبەری مافی ئازادی رادەبڕینی کردووە بۆ هەموو کەس بەهەر شێوازێک بێت .

لە هەرێمی کوردستانیشدا یاسای رۆژنامەگەری ژمارە ٣٥ ی ساڵی ٢٠٠٧ هەیە کە لە مادەی ٢ دا دووپاتی دەکاتەوە کە ئازادی رادەربرین و بڵاوکردنەوە بۆ هەموو هاوڵاتیان دەستەبەرە .

وەک پێشتر وتمان ئازادییە گشتیەکان و ئازادی رادەربڕین بۆ هەمووانە ، بەڵام رەها نیە و کۆت و بەندی لەسەرە ، ئەم کۆت و بەندانەش بە” استپنا‌و” دادەنرێت و لە زانستی یاسادا نابێت “استپنا‌و” فراوانی تێدا بکرێت ( لایجوز توسع فی استپنا‌و) .

ئەو کۆت و بەندانەش بە پێی پەیماننامەی مافە مەدەنی و سیاسیەکان و دەستوری عیراق و یاسای رۆژنامەگەری کوردستان بریتین لە پاراستنی ژیانی تایبەتی کەسەکان و پاراستنی سیستمی گشتی و ئادابی گشتی کۆمەڵکا و پاراستنی مافی خەڵکانی ترو کەرامەتیان ، ئەمەش واتە هەرکاتێک مومارەسەکردنی کارو کردەوەیەک بەناوی ئازادییەوە بوو بەهۆی پێشێل کردنی سیستم و ئادابی گشتی کۆمەڵگا ئەوە سنوری مافی ئازادی بەزاندووە و شیاوی لێپێچینەوەی یاسایی دەبێت ، بە هەمان شێوە ئەگەر ووتار و کردارێک بووە هۆی بریندارکردنی هەست و کەرامەتی کەسێکی تر ئەمەش بە تاوان دادەنرێت چونکە لە سنووری یاسایی ڕیگەپێدراو دەرچووە .

با بگەرێینەوە سەر نموونەکەمان و بزانین لە کوێی ئەو بنەمایانەدا جێگەی دەبێتەوە ، لێرەدا دەبێت هەڵسەنگادنێکی یاسایی ( تکییف القانونی) بۆ کارو ووتەی ناوبراوان بکەین، ئەوەی پەیوەندارە بە کلیپەکەی ماریاوە ئەوە وەک هونەر ڕێگەپیدراوە و کەواتە کردەوەکە بە تاوان دانەنراوە لە یاسادا و مومارەسەکردنی ئازادییەکانە لە قاڵبێکی هونەری دا ، وە هەروەها کۆت و بەندەکانی ئازادی نەبەزاندووە و بە تێگەیشتنی ئێمە سنوورەکانی ئادابی گشتی تێنەپەڕاندووە .

وەهەروەها سەبارەت بە ووتەکانی مەلا هەڵۆ لەسەر خانمی ناوبراو ، دەڵێین وەک ئەصل و لە بنەمادا هەستاوە بە مومارەسەکردنی ئازدی رادەبرین چونکە پشتبەست بەو بنەمایانەی باسمان کرد مامۆستای ئاینیش وەک هەرتاکێکی تر مافی ئازادی ڕادەربڕین و بڵاوکردنەوەی هوشیاری ئاینی و ڕوونکردنەوەی ئاینیی هەیە لەسەر بابەتەکان، بەڵام ووتەکانی ناوبراو سنووری ئازادییەکان و ئازادی رادەربرینی بەزاندووە و واتە پابەندی ئەو کۆت و بەندانە نەبووە کە دانراوە، ئەمە لەلایەک، لەلایەکی ترەوە ووتەی ناوبراو بە تاوانی ( السب ) دائەنرێ بە پیی مادەی ( ٤٣٤) لە یاسای سزادانی عێراقی ژمارە ١١١ ی ساڵی ١٩٦٩ ی هەموار کراو .

سەبارەت بە مافی سکاڵا لەم دۆسیەداو ڕۆڵی داواکاری گشتی تیایدا، دەڵێین کەیسی ناوبراو کەیسێکی تایبەتە لە نێوان دوو کەسدا و کەسی زەرەرمەند مافی بەرزکردنەوەی دوو جۆرسکاڵای هەیە سکاڵای سزایی بە پێی (٤٣٤) لە یاسای سزادان و و داوای قەرەبووی بە پێی مادەی (٢٠٥) لە یاسای شارستانی ژمارە ٤٠ ی ساڵی ١٩٥١ ی بەرکار لە دادگای تایبەتمەند ئەمەش لەبەر ئەوەی مامۆستای ئاینی یاسای ژمارە ٦٥ ی ساڵی ٢٠٠٧ ی بەسەردا جێبەجێ ناکرێ چونکە ئەو یاسایە تایبەتە بە رۆژنامەنوسێک کە لە دەزگایەکی ڕاگەیاندا کاردەکات.

هەرچی پەیوەندی بە داواکاری گشتیەوە هەبێ ئەوا ئەرکی داواکاری گشتی پاراستنی مافی گشتیە و بەرزکرنەوەی سکاڵایە لەو بابەتانەی کە بەرژەوەندی گشتی و مافی گشتی پێشێل دەکات، کەواتە داواکاری گشتی پەیوەندی بە دۆسیەی ناوبراوەوە نیە .

بنیاد لەسەرئەوەی ووتمان دەڵێین مادام ئەو بابەتە کەیسێکی تایبەتە و پەیوەندی بە ماف و بەرژەوەندی گشتیەوە نیە، پێویست ناکات رای گشتی لەسەر دروست بکرێت، بەڵكو یاسا ڕێوشوێنی تایبەتی بۆداناوە و دادگاش دانراوە بۆ لێسەندنەوەی ماف بۆ خاوەنەکەی و جێبەجێکردنی دادپەروەری.

سەرەرای ئەوەی باسکرا، ئەگەر مامۆستای ناوبراو دامەزرابێت لەسەر میلاکی حکومەت ئەوا دەکرێ بە پێی یاسای ڕێککاری فەرمانبەرانی دەوڵەت ژمارە ١٤ ی ساڵی ١٩٩١ ی هەموارکراو لێپرسینەوەی یاسایی لەگەڵدا بکرێت لە رێگەی لیژنەیەکی لێکۆڵینەوەوە بۆ دەرکەوتنی ئەوەی تاچەند سەرپێچیەکەی پەیوەندیداربووە بە ئەرکەکانیەوە، ئەمە سەرەڕای ئەوەی کە یاسای وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئاینی ژمارە ١١ ی ساڵی ٢٠٠٧ باسی ئەرکەکانی مامۆستای ئاینی نەکردووە و ئەمەش پێمان وایە کەموکورتیە لە یاساکەدا و پێویستە لەکاتی هەموارکردندا لە بەرچاو بگیرێ .

 

  • مامۆستای زانکۆ
بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

دوو موسڵمان، دیموكراسیان گڕتێبه‌ردا!

لوقمان غه‌فوور

هه‌ریه‌ك له‌ ئیلهان عومه‌ر ئه‌ندامی كۆنگرێس له‌سه‌ر ویلایه‌تی مینیسۆتا و ره‌شیده‌ تالیب له‌سه‌ر ویلایه‌تی میشیگان، شه‌قێكی توندیان له‌دیموكراسی هه‌ڵدا و دواتریش به‌وه‌وه‌ نه‌وه‌ستان گڕیان تێبه‌ردا!

ئه‌و دۆخه‌ی ئه‌م دوو خانمه‌ موسڵمانه‌ له‌ ئه‌مریكا خوڵقاندیان، وایكرد بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ موسڵمان چانسی ئه‌وه‌ی نه‌بێت پێ بخاته‌وه‌ ناو كۆنگرێس. كه‌ من ئومێدی گه‌وره‌م ئه‌وه‌ بوو له‌دوای ئه‌مانه‌وه‌ ئیتر ئه‌و ده‌رگا ئاڵتونییه‌ به‌رووی هه‌موو موسڵمانێكدا بكرێته‌وه‌ نه‌ك بۆ گۆنگرێس، به‌ڵكو بۆ ئه‌نجومه‌نی پیران و ته‌نانه‌ت جێگری سه‌رۆكی ئه‌مریكا و دوور نه‌ڕۆین بۆ ناو وه‌زاره‌ت و ده‌زگا هه‌واڵگرییه‌ گه‌وره‌كانیش. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ موسڵمان له‌م ئه‌زموونه‌ به‌ شكستی هاته‌ ده‌ره‌وه‌. ره‌نگه‌ من و زۆرێك پێمان ناخۆش بێت، به‌ڵام هه‌قیقه‌تی ئه‌م قۆناغه‌ پێیوتین ئه‌م دوو خانمه‌ ئه‌م ئه‌زموونه‌ گه‌وره‌یان مراند.

ئیلهان عومه‌ر كاتێك ساڵی 1992 به‌ عه‌للاگه‌یه‌ك جله‌وه‌، له‌ ته‌مه‌نی 10 ساڵیدا له‌سۆماڵه‌وه‌ رووده‌كاته‌ ئه‌مریكا، هه‌موو خه‌ون و خه‌یاڵی له‌وه‌دا كۆده‌بێته‌وه‌ كه‌ كارێكی ده‌ستكه‌وێت و ژیانی باشتر بێت له‌و ژیانه‌ی كه‌ هه‌یبوه‌ له‌ سۆماڵ. وێرای ئه‌وه‌ی به‌ئه‌زموونێكی كه‌می سیاسییه‌وه‌ له‌سایه‌ی ئه‌و ده‌رگا ئاڵتوونییه‌ی ئه‌مریكا، به‌داڵانی دیموكراسیدا رۆیشت و كه‌وته‌ ناو جیهانێكه‌وه‌ كه‌ ره‌نگه‌ به‌خه‌ویش له‌ ساڵی 1992 به‌مێشكیدا بهاتایه‌ تووشی شۆكی ده‌روونی ده‌بوو.

سه‌باره‌ت به‌ ره‌شیده‌ تالیب-یش هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و له‌دایكبووی ئه‌مریكایه‌، به‌ڵام به‌هه‌مان عه‌قڵ و دیدگای كه‌سێكه‌وه‌ له‌ ئه‌مریكا و سیاسه‌ته‌كه‌ی ده‌ڕوانێت كه‌ له‌ فه‌له‌ستین نیشته‌جێیه‌.

ئه‌وه‌ی منی تووشی ئه‌ستۆنیش كردووه‌، ئه‌وه‌یه‌ بۆچی من ماوه‌ی چوار ساڵه‌ ده‌ژیم له‌ ئه‌مریكا و نه‌چوومه‌ته‌ ناو هیچ جومگه‌یه‌كی سیاسی، كه‌چی دركم به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ ده‌ستبردن بۆ دژایه‌تی جوله‌كه‌ له‌ئه‌مریكا وه‌ك هێڵی سووره‌ و نابێت به‌ ئه‌نتی-جوو بناسرێیت. كه‌چی ئه‌م دوو خانمه‌ دركیان پێ نه‌كرد؟ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ ئاسانه‌ ئه‌م دوو خانمه‌ هێشتا له‌ناو منداڵدانی بیری شۆڤێنی عه‌ره‌بی و توندڕه‌وی ئیسلامیدا نه‌هاتوونه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ و له‌وه‌ ناچێت دوای ئه‌و هه‌موو هه‌ڵا میدیاییه‌ی له‌ماوه‌ی رابردوودا له‌سه‌ریان دروستكرا بێنه‌ ده‌ره‌وه‌.

دیموكراته‌كانی ئه‌مریكا دۆخێكی خراپیان هه‌یه‌ به‌ده‌ست ئه‌م دوو خانمه‌وه‌. زۆرجار خۆیان ناكه‌ن به‌ خاوه‌نی ڕا و بۆچوونه‌كانیان، زۆرجاریش له‌نێو ته‌نگه‌به‌ری هێرشی میدیایی و جووله‌كه‌كانی ئه‌مریكا ئاوڕ له‌ هۆڵۆكۆست ئه‌ده‌نه‌وه‌ و دڵنه‌واییان ده‌كه‌ن، وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ جوله‌كه‌كانی ئه‌مریكا و دنیا بڵێن ئێمه‌ هه‌ڵه‌مان كرد ته‌نیا ئه‌مجاره‌ له‌م هه‌ڵبژێردراوه‌ خراپه‌مان ببورن.

جالییه‌ی جوله‌كه‌ هێزێكی گه‌وره‌یه‌ له‌ ئه‌مریكا، هه‌ندێكجار بڕوایه‌كم له‌لادروست ئه‌بێت كه‌ ئه‌م جالیه‌ به‌هێزه‌ پاڵپشت به‌ بزنسمانه‌ كریستییانه‌كانی ئه‌مریكا دارێژه‌ری به‌ردی بناغه‌ی سیاسه‌تی ئه‌مریكا و ئابورییه‌كه‌ین، ئه‌وی دیكه‌ ئه‌مێنێته‌وه‌ ئه‌بێت جێگه‌ی خۆیان بكه‌نه‌وه‌ و سیاسه‌تی خۆیانی تێدا داڕێژن به‌قازانجی نه‌ته‌وه‌ و مه‌زهه‌به‌كانیان.
له‌دواهه‌مین هه‌ڵوێستدا كه‌ قورسترین هه‌ڵوێسته‌ بۆ دیموكراته‌كانی ئه‌مریكا و تووشی شڵه‌ژان و ته‌نگه‌تاوی كردوون و بووه‌ هۆی تێكچوونی په‌یوه‌ندی نێوان بنیامین نه‌تانیاهۆ-ی سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیسرائیل و دیموكراته‌كانی ئه‌مریكا، رۆژی 15ی ئۆگه‌ست-ی 2019، وه‌زاره‌تی ناوخۆی ئیسرائیل به‌ره‌سمی رێگه‌ نادا ئه‌و دوو ئه‌ندامه‌ی كۆنگرێس سه‌ردانی ئیسرائیل بكه‌ن. به‌و پێیه‌ی ئه‌وان دژه‌- جوله‌كه‌ن و لێدوانه‌كانی پێشویان بۆنی دژایه‌تی و راسیستی لێدێت.

هه‌روه‌ها ئیسرائیل نایشارێته‌وه‌ كاتێك ئه‌وان داوای سه‌ردانه‌كه‌یان به‌ده‌ستگه‌یشتووه‌ ئه‌وان له‌ داواكه‌یاندا بۆنی ئه‌وه‌ی لێهاتووه‌ كه‌ سه‌ردانه‌كه‌یان بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گه‌شه‌ به‌په‌رتكردن و نكۆڵی له‌ شه‌رعییه‌تدان به‌ ئیسرائیل بكه‌ن.

دیموكراسی تووشی رووداوی سه‌یرمان ده‌كات، كه‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌م دوو خانمه‌ یه‌كێكه‌ له‌و رووداوانه‌. ره‌خنه‌ی من له‌سه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ ئه‌م دوو ژنه‌ له‌ چ مه‌زهه‌ب و نه‌ته‌وه‌یه‌كن، به‌ڵكو ره‌خنه‌ی من په‌لئه‌هاوێت بۆ مه‌ودایه‌كی دوورتری ئاینده‌ی سیاسی ئیسلامیی له‌سایه‌ی دیموكراتی ئه‌مریكا كه‌ كرانه‌وه‌یه‌كی گه‌وره‌ به‌روویدا كرایه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌م دوو بوونه‌وه‌ره‌ ئیسلامییه‌ نه‌یانتوانی له‌یه‌كه‌م ده‌رفه‌تدا گره‌وه‌كه‌ به‌رنه‌وه‌ و وه‌ك هه‌شتپه‌ل بچنه‌ ناو ژیانی سیاسی ئه‌مریكاوه‌.

 

تێبینی: وێنەی ئیلھان عومەر لەگەڵ ئەردۆغان. ماوەیەک لەمەوبەر وەک پەرچەکردار دژی سەرۆک ترەمپ سەردانی ئەردۆگانی کرد  ھەرچەندە پەیوەندی بە بابەتەکەوە نییە، بەڵام ئەمەش بۆ خۆی جێگەی تێبینییە..

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان