ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

ئیتر قسه‌ مه‌كه‌، تكایه‌!

ماوه‌یه‌كه‌ كۆمه‌ڵه‌ هاوڕێیه‌كی خۆشه‌ویست كه‌وتونه‌ته‌ نوسین و بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌ندێك بابه‌ت كه‌ باس له‌ كێشه‌كانی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان ده‌كات. هه‌ڵبه‌ته‌ قسه‌كردن، ره‌خنه‌گرتن، وتنی راستییه‌كان، مافی هه‌ر كه‌سێكه‌.. به‌ڵام ده‌بێ له‌پێشدا ئه‌وه‌ ساغ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئایا بۆ قسه‌ ده‌كه‌ین، به‌ چ مه‌به‌ستێك قسه‌ ده‌كه‌ین؟ لێره‌شه‌وه‌ ئه‌م بۆچونه‌ موته‌وازیعانه‌م‌ ته‌نها ڕوو له‌ یه‌ك هاوڕێی ئازیز ناكه‌ن، كه‌ دڵنیام چه‌ندی خۆشده‌وێم، دڵنیاشه‌ كه‌ چه‌ندم خۆشده‌وێ، به‌ڵكو بۆ هه‌مو هاوڕێ ئازیزه‌كانمه‌ كه‌ كاری سیاسییان كردوه‌ و ده‌كه‌ن، به‌شێك بون له‌ بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان، له‌ پۆست و پایه‌ی به‌رز و كاریگه‌ردا بون. وه‌ك وتمان با له‌پێشدا ئه‌وه‌ ساغ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ به‌ چ مه‌به‌ستێك قسه‌ ده‌كه‌ین. ئایا چۆن ده‌توانین مه‌به‌ستمان له‌ پشت وتنی قسه‌یه‌كه‌وه‌ دیاریی بكه‌ین؟ هه‌ڵبه‌ته‌ ده‌بێ بزانین قسه‌یه‌ك كه‌ی ده‌یكه‌ین؟ له‌كوێی ده‌كه‌ین؟ به‌ چ وه‌سیله‌یه‌ك ده‌یگه‌یه‌نین؟ لێره‌وه‌ لایه‌نێكی دیكه‌ی یه‌كجار گرنگی ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ ده‌خه‌مه‌ڕو، كه‌ باڵاتره‌ له‌ مه‌سه‌له‌ی ناسینی مه‌به‌ست و غه‌ره‌زی پشت قسه‌یه‌ك، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زۆر جار باشترین پێشنیار و پرۆژه‌ سه‌ر ناگرن ، چونكه‌ له‌ كاتی خۆیدا و له‌شوێنی گونجاوی خۆیدا و به‌و وه‌سیله‌یه‌ ناگه‌ینرێن كه‌ ببێته‌ مایه‌ی وه‌رگرتنیان، به‌ڵكو ئامانجێكی پێچه‌وانه‌ش ده‌پێكێ.
له‌و سۆنگه‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌، داوا له‌ هه‌مو ئه‌و هاوڕێ ئازیزانه‌ ده‌كه‌م كه‌ ماوه‌یه‌كه‌ به‌رده‌وامن له‌م نوسینانه‌، دیقه‌ت بفه‌رمون له‌و پرسیارانه‌ی سه‌ره‌وه‌: ئایا بۆ له‌م كاته‌دا ئه‌م قسانه‌ ده‌كه‌ن؟ له‌ چ شوێنێكی ده‌كه‌ن؟ بۆ له‌ میدیا و فه‌یسبوك ده‌یكه‌ن؟ له‌ دواییشدا ده‌تانه‌وێ به‌م كاره‌ چ مه‌به‌ستێك بپێكن؟ هه‌ڵبه‌ته‌ گومان له‌كه‌س ناكه‌م، مافیش به‌خۆم ناده‌م كه‌ بوختان بۆ كه‌س بكه‌م، بڕواشم به‌و فه‌رموده‌یه‌ی حه‌زره‌تی مه‌سیح هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێ : “دوژمنه‌كاینشت خۆشبوێ”. ئه‌مه‌ چ جای ئه‌وه‌ی ئێوه‌ هاوڕێ و برای خۆشه‌ویستمن. هاوكاتیش ئه‌وه‌ی رێگریی ڕه‌هام لێده‌كات ئه‌مجۆره‌ كارانه‌ بكه‌م، تێگه‌یشتن و بڕوای بێ پێچوپه‌نا و مه‌بده‌ئیانه‌ی خۆمه‌ بۆ سیاسه‌ت كه‌ به‌مجۆره‌ی پێناسه‌ ده‌كه‌م و ده‌یان جاریش رامگه‌یاندوه‌ كه‌ “سیاسه‌ت له‌سه‌ر هه‌ردو پایه‌ی ئه‌خلاق و عه‌قڵ وه‌ستاوه‌، هه‌مو سیاسییه‌كیش ده‌بێ هه‌ڵگری هه‌ر سێ خه‌سڵه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی بێت، كه‌ بریتین له‌: راستگۆیی، ئازایه‌تی، خۆشه‌ویستی”. ئه‌م دۆخه‌ی ئێستای بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان، خۆی هۆ نیه‌، به‌ڵكو ده‌ره‌نجامه‌. ده‌ره‌نجامی كه‌ڵه‌كه‌بونی سیاسه‌تی هه‌ڵه‌ و به‌تایبه‌تیش نه‌فه‌سی شه‌عبه‌وییه‌ له‌ گوتار و ره‌فتاردا. لێره‌دا به‌ پێویستی ده‌زانم ئه‌و وته‌یه‌شم وه‌بیرتان بێنمه‌وه‌، كه‌ ده‌مگوت “شه‌عبه‌ویه‌ت له‌ گه‌نده‌ڵی ترسناكتره‌”. كه‌ ئه‌و گوتار و ره‌فتاره‌ شه‌عبه‌وییه‌ سه‌رده‌مانێك شه‌قڵی سه‌ره‌كی زۆر له‌ هاوڕێیان بو، به‌شێك له‌ ئێوه‌ی به‌ڕێزیش، نه‌ك هه‌ر موماره‌سه‌تان ده‌كرد، بگره‌ وه‌ك سیمبولی ئه‌و قۆناغه‌ هه‌مو شتێكیان قۆرخ كردبو. به‌شێك بون له‌ په‌لاماردان و تاوانباركردنی عه‌قلانییه‌ت و به‌مجۆره‌ش بون به‌هۆی داڕشتن و پیاده‌كردنی ده‌یان سیاسه‌ت و بڕیاری هه‌ڵه‌، كه‌ به‌داخه‌وه‌ به‌شێكیان هه‌ڵه‌ی ستراتیژی بون. ئه‌و كاته‌ی پێویست بو قسه‌ بكه‌ن، و ته‌نها له‌ ناو ئۆرگانه‌كانی بزوتنه‌وه‌كه‌دا، یان به‌ دۆستانه‌ و شێوازی حیزبییانه‌ له‌گه‌ڵ هاوڕێكانتاندا قسه‌ بكه‌ن، نه‌ك هه‌ر نه‌تانكرد، به‌ڵكو به‌شێكتان ئه‌و دۆخه‌ی ده‌قۆسته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌و رێگه‌یه‌وه‌ خۆی به‌رێته‌ پێشه‌وه‌. هه‌ندێكتان بون به‌ به‌شێك له‌ پرۆسه‌ی ترسناكی سه‌ركوتكردن و بێده‌نگكردنی ئه‌و ده‌نگانه‌ی ده‌گمه‌نانه‌ی، موماره‌سه‌ی پرۆسه‌ی ره‌خنه‌یه‌كی عه‌قلانی كه‌ به‌شێوازی ئوسوڵی و ئه‌خلاقی حیزبی دور له‌ هه‌ڵڵای شه‌عبه‌ویانه‌ی سه‌ر میدیا و فه‌یسبوكیان ده‌كرد. ئه‌گه‌ر ئه‌و كاته‌ دور له‌ گوتاری شه‌عبه‌وی فه‌یسبوك و به‌ شێوازه‌ حیزبی و ئه‌خلاقییه‌كه‌ی قسه‌تان بكردایه‌، دڵنیا بن كه‌ ئێستا بزوتنه‌وه‌كه‌ به‌م حاڵه‌ نه‌ده‌گیشت و به‌شێكی جه‌ماوه‌ره‌ ئازا و ڕاستگۆ و خۆنه‌ویسته‌كه‌ی زویر نه‌ده‌بو.. به‌ڵام ئه‌و كاته‌ نه‌ك هه‌ر قسه‌تان نه‌كرد، بگره‌ هه‌ندێكتان به‌شی سه‌ره‌كی پرۆسه‌ی به‌ مێگه‌لكردنی گوتار و سیاسه‌تی شه‌عبه‌وی بون، لێره‌شه‌وه‌ ئێوه‌ پشكی سه‌ره‌كیتان به‌رده‌كه‌وێ ئه‌گه‌ر لێپرسینه‌وه‌یه‌كی بابه‌تی و ئه‌خلاقی مومكین بێت.. ئه‌م دۆخه‌ی ئێستا بزوتنه‌وه‌كه‌ و كوردستان و تێكچونی كاره‌ساتاویی بنه‌ما و سروشتی سیاسه‌تیش له‌م نیشتمانه‌دا، ئێوه‌ ڕۆڵی گه‌وره‌تان تێدا هه‌بوه‌.
له‌ دواییشدا به‌ پێویستی ده‌زانم، دوا قسه‌م ئاراسته‌ی خه‌ڵكی كوردستان و به‌تایبه‌تیش جه‌ماوه‌ر و ده‌نگده‌رانی ئازا و دڵسۆز و خۆنه‌ویستی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان بكه‌م: ئازیزان، سه‌رده‌مانێك هه‌ندێك له‌م به‌ڕێزانه‌ به‌شێكی سه‌ره‌كی پرۆسه‌ی چه‌واشه‌كردنتان بون، ئێوه‌ش له‌به‌ر پاكیی و په‌رۆشیی و گه‌وره‌ییتان، بڕواتان پێكردن، هه‌ربۆیه‌ ئێستا كه‌ دۆخه‌كه‌ به‌مه‌ گه‌یشتوه‌، جۆرێك له‌ شۆكتان توش بوه‌، كه‌ ئه‌مه‌ كارێكی باشه‌ ئه‌گه‌ر: ١- ببێته‌ مایه‌ی په‌ندوه‌رگرتن. ٢- نه‌بێته‌ مایه‌ی دوباره‌ شوێنكه‌وتنی هه‌ڵایه‌كی تازه‌ی شه‌عبه‌ویانه‌ كه‌ ده‌یه‌وێ مێگه‌ل ئاسا، وات لێبكات نه‌وێری ته‌نانه‌ت بیر له‌ گوتاره‌كه‌شیان بكه‌یته‌وه‌، ئه‌گینا لیسته‌ ئاماده‌كه‌یان له‌ جنێو و بوختان و ته‌شهیر، وه‌ك جبه‌خانه‌یه‌كی ترسناك له‌سه‌ر پێیه‌ كه‌ وێرانت بكات. ناچارم بێژم، كه‌ به‌شێك له‌م به‌ڕێزانه‌ی ئێستا قسه‌ ده‌كه‌ن له‌ قۆناغی تردا هه‌ڵوێستی خۆنه‌ویستییان به‌ ئێوه‌ فرۆشت و گوتیان: ئێمه‌ له‌ فڵان پۆست و پرۆسه‌ی وه‌ده‌ستهێنانی پۆست ده‌كشێینه‌وه‌. به‌داخه‌وه‌ كه‌ ڕاستییه‌ تاڵه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كاتی خۆی (موقایه‌زه‌) یه‌كیان خرایه‌ پێش، كه‌ ئه‌گه‌ر ئێستا بكشێیته‌وه‌، دواتر فڵانه‌ پۆستت ده‌دینێ، ئه‌مانه‌ش یه‌ك و دوان نین، بگره‌ زۆرن. له‌مه‌ش خراپتر، هه‌ندێك له‌م ئازیزانه‌ ده‌یانه‌وێ دیسانه‌وه‌ چه‌واشه‌تان بكه‌نه‌وه‌، به‌وه‌ی كه پرۆسه‌یه‌كی جیاكاریی دور له‌ راستیی موماره‌سه‌ ده‌كه‌ن، به‌ هه‌وڵدانی پاككردنه‌وه‌ و به‌ فریشته‌ ناساندنی هه‌ندێك ناو و كه‌سی پێشتر له‌ بزوتنه‌وه‌كه‌تاندا بون.. تكایه‌ ئازیزان، رێگه‌یان مه‌ده‌نێ جارێكی تر چه‌واشه‌تان بكه‌نه‌وه‌.. لێره‌دا ئه‌و پێوه‌ره‌شم دوباره‌ وه‌بیر ئه‌و هاوڕێ ئازیزه‌ قسه‌كه‌رانه‌ دێنمه‌وه‌ كه‌ “نائه‌خلاقیترین كاری سیاسییه‌ك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خه‌ڵك چه‌واشه‌ بكات، چونكه‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌‌ متمانه‌ی به‌نرخی خۆی پێ به‌خشیوه‌”. ئازیزان، ئه‌و خه‌ڵكه‌ له‌به‌ر گێلیی نیه‌ متمانه‌ی پێ به‌خشیون و بڕوای پێكردون، به‌ڵكو له‌به‌ر گه‌وره‌یی و راستگۆیی و میهره‌بانییه‌تی.. چۆن دڵتان هات چه‌واشه‌یان بكه‌ن.. داخۆ ئاخر چۆن دڵتان دێ ئێستاش له‌به‌ر به‌رژه‌وه‌ندی شه‌خسی هه‌وڵی چه‌واشه‌كردنه‌وه‌ی بده‌نه‌وه‌؟ ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌ سه‌ر پرسیاره‌كانم سه‌باره‌ت به‌ مه‌به‌ستی قسه‌‌كردن و ده‌ڵێم: ئازیزان، ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستتان چاككردنی كێشه‌ و گرفت و رێگرتن له‌م دۆخه‌ بوایه‌، ئه‌و كاته‌ قسه‌تان ده‌كرد كه‌ پێویست بیكه‌ن، به‌ شێوازی ئوسوڵی حیزبی و له‌ ناو ئۆرگانه‌كاندا قسه‌تان ده‌كرد، روبه‌ڕو و دۆستانه‌ قسه‌تان ده‌كرد، نه‌ك له‌سه‌ر فه‌یسبوك.. به‌ڵام كه‌ ئێستا پاش گه‌یشتنی بزوتنه‌وه‌كه‌تان به‌م دۆخه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن، دور له‌ ئوسوڵی حیزبی قسه‌ ده‌كه‌ن، له‌سه‌ر میدیا و فه‌یسبوك قسه‌ ده‌كه‌ن، هه‌ڵبه‌ته‌ ده‌كرێ هه‌ر مه‌به‌ستێكی دیكه‌تان هه‌بێ جگه‌ له‌ چاكسازیی.. ئه‌م قسه‌كردنه‌ی ئێستاتان، هێنده‌ی ئه‌و بێده‌نگیی و ته‌نانه‌ت بێده‌نگكردنه‌ی‌ جارانتان، خراپ و ترسناكه‌. لێره‌وه‌ به‌وپه‌ڕی په‌رۆشییم بۆ نیشتمان و هاونیشتمانانی سه‌ربه‌رزی وڵاته‌كه‌مان، زۆر دۆستانه‌ به‌ یه‌ك به‌ یه‌كتان ده‌ڵێم: هاوڕێی ئازیزم، ئیتر قسه‌ مه‌كه‌، تكایه‌!

وتار

كورد كامە بەرە هەڵبژێرێت؟

سالار مەحمود

ململانێی هێزە سیاسیەكانی عیراق لە مانگی ئەیلولەوە پێدەنێتە قۆناغێكی نوێوە. كابینەی عادل عەبدول مەهدی لەبەردەم فشارێكی زۆردایە بەشێكیان پەیوەستە بە داخوازی رەواو بەشێكی تریان پەیوەستە بە خستنی كابینەكە یا بۆ دەنگ كۆكردنەوەیە بۆ هەڵبژاردنی پارێزگاكان. بەشێك لەو ململانێیانە لەناو پەرلەمانی عیراقەوە سەرهەڵدەدەنەوە. كورد لەكام بەرەدا خۆی ببینێتەوە. لە چوار ساڵی رابردوو كە بودجەی كوردستان بڕا حكومەتی عەبادی ئەو بڕینەی لەچیدا خەرجكرد ئایا بو بە خزمەتگوزاری بۆ پارێزگاكانی تری عیراق یان ئەو بودجەیەش بەگەندەڵی بەهەدەر درا؟

لەم ساڵدا كە د عادل لە سەركارە موچەی موچەخۆرانی كوردستان دەدرێ، هەوڵی زیاتر هەیە بۆ بەهێزكردنی پێگەی كوردستان لە عیراقدا. بەشێكی زۆر لە دژەكانی عەبدولمەهدی لەوەوە سەرچاوە دەگرێ كە بۆچی بودجەی كوردستان دەدات یا بۆ پەیوەندیەكان لەگەڵ هەرێم دەباتەوە شوێنی ئاسایی و دەستوریی.

ئایا بەدیلەكان كێن؟ تاقیكراونەتەوە پێشتر؟
لەم روانگەیەوە پێویستە كورد خۆی كۆبكاتەوە. هاوپەیمانی فراكسیۆنە كوردستانیەكان دروست بكات لەناو پەرلەمانی عیراق. پشتگیری لەم حكومەتە بكات بۆ بەردەوام بوون لەسەر نەهجی مسۆگەركردنی بودجەی كوردستان لەداهاتوو رێكەوتن لەسەر چارەسەری پرسە دەستوریەكانی ترو كاراكردنەوەی مادەی ۱٤٠ پشتیوانی بۆ چاكسازیی و دژایەتیكرنی گەندەڵی و گەڕانەوە بۆ خەڵك.

لەم بەرە بەندیەی دروست دەبێ، كوردستان ناتوانێ بێلایەن بێ. لەسەر بنەمای بەرژەوەندی كوردستان و خەڵكەكەی پشتگیری مانەوەی ئەم كابینە بكات و بەدەستهاتوەكان بپارێزێ و داخوازیەكانی تر بەیەك تیمی بباتە پێش.

هەر بۆشایەكی سیاسی و قانونی دەرفەت دەڕەخسێنێ بۆ هاتنەژورەوەی ململانێی ئیران_ئەمریكا بۆ ناو خاكی عیراق و هەرێمی كوردستان.

متمانە سەندنەوە لەم كابینە، عیراق بەرەو بۆشایی دەبات و دواجار بێچوەكانی داعش بەناوی نوێوەو بەهێزی زۆرترەوە دەردەكەونەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ڕەهەندە یاساییەکانی ئازادی، کەیسەکەی ماریا هەورامی و مەلا هەڵۆ بە نمونە

* ڕێبوار محمد صالح

ئەوەی پاڵنەرم بوو بۆ نوسینی ئەم بابەتە ئەو دەنگدانەوە نا سروشتیەبوو کە لەسەر کەیسەکەی خانمە هونەرمەند ماریا هەرامی و مامۆستا مەلا هەڵۆ دروست کرا، بە هەزاران کەس بەشداربوون و دابەش بوون بۆ پشتگیری و دژایەتی هەریەک لە ناوبراوان، ئێمە لەم نوسینەدا هەڵدەدەین بێلایەنانە ئەو باسە بخەینە ژێر شرۆڤەی یاسایی لە ڕوانگەی بنەگشتیە یاساییە نێودەوڵەتی و نیوخۆییەکانەوە، هەر بۆیە هەوڵدەدەین وەڵامی چەند پرسیارێک بدەینەوە ، لەوانە : ئازادی چیە ؟ پەیوەندی نیوان عەقڵ و ئازادی لە چی ئاستێکدایە ؟ هەڵوێستی پەیماننامە نیودەوڵەتییەکان چیە لەسەر ئازادی ؟ دەستوور و یاسا نێوخۆییەکان چی دەڵین ؟ هەر یەک لە کردار و گوفتاری ماریا و مەلا هەڵۆ چۆن هەڵسەنگاندی یاسایی بۆ دەکریت ؟ ئایا کەیسەکە کەیسێکی گشتیە یان تایبەتە بە ناوبراوان ؟ کێ مافی سکاڵای هەیە ؟ داواکاری گشتی ڕۆڵی لەم بارەیەوە چیە؟ ئەو لایەنەی کە سەرپێچی کردووە چی ڕێوشوێنێکی یاسایی پێویست هەیە لەدژی بگیرێتەبەر؟

پێش چوونە ناو بابەتەکەوە بە پێویستی دەزانم ئاماژە بەوە بدەم کە ژیانی کەسەکان دابەش دەبێ بۆ ژیانی تایبەتی و ژیانی گشتی، ئەوەی ژیانی تایبەتیە پەیوەندیدارە بە کاروباری تایبەتی کەسەکان و خێزان و منداڵ و پێویستیە تایبەتیەکانی مرۆڤەوە، ئەم جۆرە لە ژیانی کەسەکان دەبێت پارێزراو بێت لە هەر جۆرە قسەو ڕەخنە و باسکردنێک واتە ناچێتە چوارچێوەی چاودێریەوە، بەڵام ژیانی گشتی بریتیە لە هەر کارو گوتارێک کە پەیوەندی دارە بە بەرژەوەندی گشتیەوە یاخود لە چوارچێوەی کاری گشتیدا ئەنجام دەدرێت ، ئەمەیان جێگەی چاودێری و ڕەخنەلێگرتنە لەکاتی پێویستدا.

لە راستی دا ئازادی وەک مافێکی بنەڕەتی و گشتی پێویستیەکی مرۆڤ بوونە و لەگەڵ دروست بوونی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی دا نوخبەیەک لە کۆمەڵگا داکۆکیان لە ئازادییەکان کردووە و قوربانیان بۆ داوە ، وە لەگەڵ گەشەکردنی عەقڵی مرۆڤایەتی دا خوازیاران و داکۆکیکارانی ئازادییەکان رووی لە زیادبوون کرد .

لە بەرهۆی گرنگی ئازادیی لە ژیانی مرۆڤدا دەتوانین بڵێین هەر مرۆڤێکی عاقڵ دەبێت خوازیار و پارێزەری سنوری ئازادییەکان بێت، وەک عەبدولکەریم سروش دەڵێ (( هەر مرۆڤێک عاقڵ نەبێت ئازادبوون و ئازادنەبوون بۆ ئەو یەکسانە ))، هەر لەمبارەیەوە یەکێک لە فەیلەسوفان دەڵێ(( ئێمە زۆر پێویستمان بە عەقڵ هەیە چونکە بەخستنەکاری چرای عەقڵ دەتوانین ئاگری توڕەیی بکوژێنینەوە و ئازادییەکان لە کۆت و بەند ڕزگاربکەین، ئەمەش ڕوونادات تەنها مەگەر بەکارکردن نەبێت لەسەر بە‌هێزکردنی عەقڵ ))، هەر لەسەر ئەم پرسە مەولەوی شاعیر پێی وایە بۆ ڕزگاربوون لە بەڵای نەفامی پێویستمان بە بەهێز کردنی عەقڵە ئەمەش تەنها بە فەراهەمکردنی ژینگەیەکی ئازاد دێتە دی .

ڕاستە ئازادییە گشتەکان و ئازادی ڕادەربڕین مافێکی سروشتی هەموو مرۆڤێکە بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ڕەها نیە و پێویستە لە چوارچێوەی یاسادا رێکخراو بێت بۆ ئەوەی هەموو کەسێک ماف و پابەندێتی یاسایی خۆی بزانێت بەمەش ئاژاوە و فەوزا لە کۆمەڵگادا دروست نابێت.

لە زۆربەی پەیماننامە نێودەڵەتییەکان بە تەرکیزەوە باس لە ئازادییەگشتیەکان و ئازادی ڕادەربرین کراوە، بۆ نموونە لە بەندی ١ و بەندی ١٩ی جاڕی گەردوونی مافەکانی مرۆڤدا هاتووە کە هەموو کەسێک مافی ئازادی بیروراو ڕادەربڕینی هەیە، وە هەموو مرۆڤەکان ئازاد و یەکسانن لە ماف دا و عەقڵ و ویژدانیان پێبەخشراوە و دەبێت بە ڕۆحێکی برایانە ڕەفتار و هەڵسوکەوت لەگەڵ یەکتردا بکەن .

هەروەها پەیماننامەی مافە مەدەنی و سیاسیەکان گرنگی زۆری بەم مافە داوە، هەروەک لە مادەی ١٩ دا هاتووە کە هەموو مرۆڤێک مافی ئازادی رادەربڕینی هەیە، ئەم مافەش ئەوە دەگرێتەوە کە ئازاد بیت لە پەنابردنە بەر هەرجۆرە زانیاری و بیروباوەڕێک و وەرگرتنیان و گواستنەوەیان بۆ خەڵکانی تر بە ووتار یاخود نوسراو یان بەچاپکراوی یاخود لە قاڵبێکی هونەری دا ، یان بەهەر ڕێگایەکی تر .

دیسان بەهۆی گرنگی مافی ئازادیی ڕادەربڕینەوە دەستووری عیراق بە دەق باسی کردووە هەروەک لەمادەی ٣٨ داهاتووە کە دەوڵەت دەستەبەری مافی ئازادی رادەبڕینی کردووە بۆ هەموو کەس بەهەر شێوازێک بێت .

لە هەرێمی کوردستانیشدا یاسای رۆژنامەگەری ژمارە ٣٥ ی ساڵی ٢٠٠٧ هەیە کە لە مادەی ٢ دا دووپاتی دەکاتەوە کە ئازادی رادەربرین و بڵاوکردنەوە بۆ هەموو هاوڵاتیان دەستەبەرە .

وەک پێشتر وتمان ئازادییە گشتیەکان و ئازادی رادەربڕین بۆ هەمووانە ، بەڵام رەها نیە و کۆت و بەندی لەسەرە ، ئەم کۆت و بەندانەش بە” استپنا‌و” دادەنرێت و لە زانستی یاسادا نابێت “استپنا‌و” فراوانی تێدا بکرێت ( لایجوز توسع فی استپنا‌و) .

ئەو کۆت و بەندانەش بە پێی پەیماننامەی مافە مەدەنی و سیاسیەکان و دەستوری عیراق و یاسای رۆژنامەگەری کوردستان بریتین لە پاراستنی ژیانی تایبەتی کەسەکان و پاراستنی سیستمی گشتی و ئادابی گشتی کۆمەڵکا و پاراستنی مافی خەڵکانی ترو کەرامەتیان ، ئەمەش واتە هەرکاتێک مومارەسەکردنی کارو کردەوەیەک بەناوی ئازادییەوە بوو بەهۆی پێشێل کردنی سیستم و ئادابی گشتی کۆمەڵگا ئەوە سنوری مافی ئازادی بەزاندووە و شیاوی لێپێچینەوەی یاسایی دەبێت ، بە هەمان شێوە ئەگەر ووتار و کردارێک بووە هۆی بریندارکردنی هەست و کەرامەتی کەسێکی تر ئەمەش بە تاوان دادەنرێت چونکە لە سنووری یاسایی ڕیگەپێدراو دەرچووە .

با بگەرێینەوە سەر نموونەکەمان و بزانین لە کوێی ئەو بنەمایانەدا جێگەی دەبێتەوە ، لێرەدا دەبێت هەڵسەنگادنێکی یاسایی ( تکییف القانونی) بۆ کارو ووتەی ناوبراوان بکەین، ئەوەی پەیوەندارە بە کلیپەکەی ماریاوە ئەوە وەک هونەر ڕێگەپیدراوە و کەواتە کردەوەکە بە تاوان دانەنراوە لە یاسادا و مومارەسەکردنی ئازادییەکانە لە قاڵبێکی هونەری دا ، وە هەروەها کۆت و بەندەکانی ئازادی نەبەزاندووە و بە تێگەیشتنی ئێمە سنوورەکانی ئادابی گشتی تێنەپەڕاندووە .

وەهەروەها سەبارەت بە ووتەکانی مەلا هەڵۆ لەسەر خانمی ناوبراو ، دەڵێین وەک ئەصل و لە بنەمادا هەستاوە بە مومارەسەکردنی ئازدی رادەبرین چونکە پشتبەست بەو بنەمایانەی باسمان کرد مامۆستای ئاینیش وەک هەرتاکێکی تر مافی ئازادی ڕادەربڕین و بڵاوکردنەوەی هوشیاری ئاینی و ڕوونکردنەوەی ئاینیی هەیە لەسەر بابەتەکان، بەڵام ووتەکانی ناوبراو سنووری ئازادییەکان و ئازادی رادەربرینی بەزاندووە و واتە پابەندی ئەو کۆت و بەندانە نەبووە کە دانراوە، ئەمە لەلایەک، لەلایەکی ترەوە ووتەی ناوبراو بە تاوانی ( السب ) دائەنرێ بە پیی مادەی ( ٤٣٤) لە یاسای سزادانی عێراقی ژمارە ١١١ ی ساڵی ١٩٦٩ ی هەموار کراو .

سەبارەت بە مافی سکاڵا لەم دۆسیەداو ڕۆڵی داواکاری گشتی تیایدا، دەڵێین کەیسی ناوبراو کەیسێکی تایبەتە لە نێوان دوو کەسدا و کەسی زەرەرمەند مافی بەرزکردنەوەی دوو جۆرسکاڵای هەیە سکاڵای سزایی بە پێی (٤٣٤) لە یاسای سزادان و و داوای قەرەبووی بە پێی مادەی (٢٠٥) لە یاسای شارستانی ژمارە ٤٠ ی ساڵی ١٩٥١ ی بەرکار لە دادگای تایبەتمەند ئەمەش لەبەر ئەوەی مامۆستای ئاینی یاسای ژمارە ٦٥ ی ساڵی ٢٠٠٧ ی بەسەردا جێبەجێ ناکرێ چونکە ئەو یاسایە تایبەتە بە رۆژنامەنوسێک کە لە دەزگایەکی ڕاگەیاندا کاردەکات.

هەرچی پەیوەندی بە داواکاری گشتیەوە هەبێ ئەوا ئەرکی داواکاری گشتی پاراستنی مافی گشتیە و بەرزکرنەوەی سکاڵایە لەو بابەتانەی کە بەرژەوەندی گشتی و مافی گشتی پێشێل دەکات، کەواتە داواکاری گشتی پەیوەندی بە دۆسیەی ناوبراوەوە نیە .

بنیاد لەسەرئەوەی ووتمان دەڵێین مادام ئەو بابەتە کەیسێکی تایبەتە و پەیوەندی بە ماف و بەرژەوەندی گشتیەوە نیە، پێویست ناکات رای گشتی لەسەر دروست بکرێت، بەڵكو یاسا ڕێوشوێنی تایبەتی بۆداناوە و دادگاش دانراوە بۆ لێسەندنەوەی ماف بۆ خاوەنەکەی و جێبەجێکردنی دادپەروەری.

سەرەرای ئەوەی باسکرا، ئەگەر مامۆستای ناوبراو دامەزرابێت لەسەر میلاکی حکومەت ئەوا دەکرێ بە پێی یاسای ڕێککاری فەرمانبەرانی دەوڵەت ژمارە ١٤ ی ساڵی ١٩٩١ ی هەموارکراو لێپرسینەوەی یاسایی لەگەڵدا بکرێت لە رێگەی لیژنەیەکی لێکۆڵینەوەوە بۆ دەرکەوتنی ئەوەی تاچەند سەرپێچیەکەی پەیوەندیداربووە بە ئەرکەکانیەوە، ئەمە سەرەڕای ئەوەی کە یاسای وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئاینی ژمارە ١١ ی ساڵی ٢٠٠٧ باسی ئەرکەکانی مامۆستای ئاینی نەکردووە و ئەمەش پێمان وایە کەموکورتیە لە یاساکەدا و پێویستە لەکاتی هەموارکردندا لە بەرچاو بگیرێ .

 

  • مامۆستای زانکۆ
بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

دوو موسڵمان، دیموكراسیان گڕتێبه‌ردا!

لوقمان غه‌فوور

هه‌ریه‌ك له‌ ئیلهان عومه‌ر ئه‌ندامی كۆنگرێس له‌سه‌ر ویلایه‌تی مینیسۆتا و ره‌شیده‌ تالیب له‌سه‌ر ویلایه‌تی میشیگان، شه‌قێكی توندیان له‌دیموكراسی هه‌ڵدا و دواتریش به‌وه‌وه‌ نه‌وه‌ستان گڕیان تێبه‌ردا!

ئه‌و دۆخه‌ی ئه‌م دوو خانمه‌ موسڵمانه‌ له‌ ئه‌مریكا خوڵقاندیان، وایكرد بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ موسڵمان چانسی ئه‌وه‌ی نه‌بێت پێ بخاته‌وه‌ ناو كۆنگرێس. كه‌ من ئومێدی گه‌وره‌م ئه‌وه‌ بوو له‌دوای ئه‌مانه‌وه‌ ئیتر ئه‌و ده‌رگا ئاڵتونییه‌ به‌رووی هه‌موو موسڵمانێكدا بكرێته‌وه‌ نه‌ك بۆ گۆنگرێس، به‌ڵكو بۆ ئه‌نجومه‌نی پیران و ته‌نانه‌ت جێگری سه‌رۆكی ئه‌مریكا و دوور نه‌ڕۆین بۆ ناو وه‌زاره‌ت و ده‌زگا هه‌واڵگرییه‌ گه‌وره‌كانیش. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ موسڵمان له‌م ئه‌زموونه‌ به‌ شكستی هاته‌ ده‌ره‌وه‌. ره‌نگه‌ من و زۆرێك پێمان ناخۆش بێت، به‌ڵام هه‌قیقه‌تی ئه‌م قۆناغه‌ پێیوتین ئه‌م دوو خانمه‌ ئه‌م ئه‌زموونه‌ گه‌وره‌یان مراند.

ئیلهان عومه‌ر كاتێك ساڵی 1992 به‌ عه‌للاگه‌یه‌ك جله‌وه‌، له‌ ته‌مه‌نی 10 ساڵیدا له‌سۆماڵه‌وه‌ رووده‌كاته‌ ئه‌مریكا، هه‌موو خه‌ون و خه‌یاڵی له‌وه‌دا كۆده‌بێته‌وه‌ كه‌ كارێكی ده‌ستكه‌وێت و ژیانی باشتر بێت له‌و ژیانه‌ی كه‌ هه‌یبوه‌ له‌ سۆماڵ. وێرای ئه‌وه‌ی به‌ئه‌زموونێكی كه‌می سیاسییه‌وه‌ له‌سایه‌ی ئه‌و ده‌رگا ئاڵتوونییه‌ی ئه‌مریكا، به‌داڵانی دیموكراسیدا رۆیشت و كه‌وته‌ ناو جیهانێكه‌وه‌ كه‌ ره‌نگه‌ به‌خه‌ویش له‌ ساڵی 1992 به‌مێشكیدا بهاتایه‌ تووشی شۆكی ده‌روونی ده‌بوو.

سه‌باره‌ت به‌ ره‌شیده‌ تالیب-یش هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و له‌دایكبووی ئه‌مریكایه‌، به‌ڵام به‌هه‌مان عه‌قڵ و دیدگای كه‌سێكه‌وه‌ له‌ ئه‌مریكا و سیاسه‌ته‌كه‌ی ده‌ڕوانێت كه‌ له‌ فه‌له‌ستین نیشته‌جێیه‌.

ئه‌وه‌ی منی تووشی ئه‌ستۆنیش كردووه‌، ئه‌وه‌یه‌ بۆچی من ماوه‌ی چوار ساڵه‌ ده‌ژیم له‌ ئه‌مریكا و نه‌چوومه‌ته‌ ناو هیچ جومگه‌یه‌كی سیاسی، كه‌چی دركم به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ ده‌ستبردن بۆ دژایه‌تی جوله‌كه‌ له‌ئه‌مریكا وه‌ك هێڵی سووره‌ و نابێت به‌ ئه‌نتی-جوو بناسرێیت. كه‌چی ئه‌م دوو خانمه‌ دركیان پێ نه‌كرد؟ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ ئاسانه‌ ئه‌م دوو خانمه‌ هێشتا له‌ناو منداڵدانی بیری شۆڤێنی عه‌ره‌بی و توندڕه‌وی ئیسلامیدا نه‌هاتوونه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ و له‌وه‌ ناچێت دوای ئه‌و هه‌موو هه‌ڵا میدیاییه‌ی له‌ماوه‌ی رابردوودا له‌سه‌ریان دروستكرا بێنه‌ ده‌ره‌وه‌.

دیموكراته‌كانی ئه‌مریكا دۆخێكی خراپیان هه‌یه‌ به‌ده‌ست ئه‌م دوو خانمه‌وه‌. زۆرجار خۆیان ناكه‌ن به‌ خاوه‌نی ڕا و بۆچوونه‌كانیان، زۆرجاریش له‌نێو ته‌نگه‌به‌ری هێرشی میدیایی و جووله‌كه‌كانی ئه‌مریكا ئاوڕ له‌ هۆڵۆكۆست ئه‌ده‌نه‌وه‌ و دڵنه‌واییان ده‌كه‌ن، وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ جوله‌كه‌كانی ئه‌مریكا و دنیا بڵێن ئێمه‌ هه‌ڵه‌مان كرد ته‌نیا ئه‌مجاره‌ له‌م هه‌ڵبژێردراوه‌ خراپه‌مان ببورن.

جالییه‌ی جوله‌كه‌ هێزێكی گه‌وره‌یه‌ له‌ ئه‌مریكا، هه‌ندێكجار بڕوایه‌كم له‌لادروست ئه‌بێت كه‌ ئه‌م جالیه‌ به‌هێزه‌ پاڵپشت به‌ بزنسمانه‌ كریستییانه‌كانی ئه‌مریكا دارێژه‌ری به‌ردی بناغه‌ی سیاسه‌تی ئه‌مریكا و ئابورییه‌كه‌ین، ئه‌وی دیكه‌ ئه‌مێنێته‌وه‌ ئه‌بێت جێگه‌ی خۆیان بكه‌نه‌وه‌ و سیاسه‌تی خۆیانی تێدا داڕێژن به‌قازانجی نه‌ته‌وه‌ و مه‌زهه‌به‌كانیان.
له‌دواهه‌مین هه‌ڵوێستدا كه‌ قورسترین هه‌ڵوێسته‌ بۆ دیموكراته‌كانی ئه‌مریكا و تووشی شڵه‌ژان و ته‌نگه‌تاوی كردوون و بووه‌ هۆی تێكچوونی په‌یوه‌ندی نێوان بنیامین نه‌تانیاهۆ-ی سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیسرائیل و دیموكراته‌كانی ئه‌مریكا، رۆژی 15ی ئۆگه‌ست-ی 2019، وه‌زاره‌تی ناوخۆی ئیسرائیل به‌ره‌سمی رێگه‌ نادا ئه‌و دوو ئه‌ندامه‌ی كۆنگرێس سه‌ردانی ئیسرائیل بكه‌ن. به‌و پێیه‌ی ئه‌وان دژه‌- جوله‌كه‌ن و لێدوانه‌كانی پێشویان بۆنی دژایه‌تی و راسیستی لێدێت.

هه‌روه‌ها ئیسرائیل نایشارێته‌وه‌ كاتێك ئه‌وان داوای سه‌ردانه‌كه‌یان به‌ده‌ستگه‌یشتووه‌ ئه‌وان له‌ داواكه‌یاندا بۆنی ئه‌وه‌ی لێهاتووه‌ كه‌ سه‌ردانه‌كه‌یان بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گه‌شه‌ به‌په‌رتكردن و نكۆڵی له‌ شه‌رعییه‌تدان به‌ ئیسرائیل بكه‌ن.

دیموكراسی تووشی رووداوی سه‌یرمان ده‌كات، كه‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌م دوو خانمه‌ یه‌كێكه‌ له‌و رووداوانه‌. ره‌خنه‌ی من له‌سه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ ئه‌م دوو ژنه‌ له‌ چ مه‌زهه‌ب و نه‌ته‌وه‌یه‌كن، به‌ڵكو ره‌خنه‌ی من په‌لئه‌هاوێت بۆ مه‌ودایه‌كی دوورتری ئاینده‌ی سیاسی ئیسلامیی له‌سایه‌ی دیموكراتی ئه‌مریكا كه‌ كرانه‌وه‌یه‌كی گه‌وره‌ به‌روویدا كرایه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌م دوو بوونه‌وه‌ره‌ ئیسلامییه‌ نه‌یانتوانی له‌یه‌كه‌م ده‌رفه‌تدا گره‌وه‌كه‌ به‌رنه‌وه‌ و وه‌ك هه‌شتپه‌ل بچنه‌ ناو ژیانی سیاسی ئه‌مریكاوه‌.

 

تێبینی: وێنەی ئیلھان عومەر لەگەڵ ئەردۆغان. ماوەیەک لەمەوبەر وەک پەرچەکردار دژی سەرۆک ترەمپ سەردانی ئەردۆگانی کرد  ھەرچەندە پەیوەندی بە بابەتەکەوە نییە، بەڵام ئەمەش بۆ خۆی جێگەی تێبینییە..

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان