ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

ئیتر قسه‌ مه‌كه‌، تكایه‌!

ماوه‌یه‌كه‌ كۆمه‌ڵه‌ هاوڕێیه‌كی خۆشه‌ویست كه‌وتونه‌ته‌ نوسین و بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌ندێك بابه‌ت كه‌ باس له‌ كێشه‌كانی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان ده‌كات. هه‌ڵبه‌ته‌ قسه‌كردن، ره‌خنه‌گرتن، وتنی راستییه‌كان، مافی هه‌ر كه‌سێكه‌.. به‌ڵام ده‌بێ له‌پێشدا ئه‌وه‌ ساغ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئایا بۆ قسه‌ ده‌كه‌ین، به‌ چ مه‌به‌ستێك قسه‌ ده‌كه‌ین؟ لێره‌شه‌وه‌ ئه‌م بۆچونه‌ موته‌وازیعانه‌م‌ ته‌نها ڕوو له‌ یه‌ك هاوڕێی ئازیز ناكه‌ن، كه‌ دڵنیام چه‌ندی خۆشده‌وێم، دڵنیاشه‌ كه‌ چه‌ندم خۆشده‌وێ، به‌ڵكو بۆ هه‌مو هاوڕێ ئازیزه‌كانمه‌ كه‌ كاری سیاسییان كردوه‌ و ده‌كه‌ن، به‌شێك بون له‌ بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان، له‌ پۆست و پایه‌ی به‌رز و كاریگه‌ردا بون. وه‌ك وتمان با له‌پێشدا ئه‌وه‌ ساغ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ به‌ چ مه‌به‌ستێك قسه‌ ده‌كه‌ین. ئایا چۆن ده‌توانین مه‌به‌ستمان له‌ پشت وتنی قسه‌یه‌كه‌وه‌ دیاریی بكه‌ین؟ هه‌ڵبه‌ته‌ ده‌بێ بزانین قسه‌یه‌ك كه‌ی ده‌یكه‌ین؟ له‌كوێی ده‌كه‌ین؟ به‌ چ وه‌سیله‌یه‌ك ده‌یگه‌یه‌نین؟ لێره‌وه‌ لایه‌نێكی دیكه‌ی یه‌كجار گرنگی ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ ده‌خه‌مه‌ڕو، كه‌ باڵاتره‌ له‌ مه‌سه‌له‌ی ناسینی مه‌به‌ست و غه‌ره‌زی پشت قسه‌یه‌ك، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زۆر جار باشترین پێشنیار و پرۆژه‌ سه‌ر ناگرن ، چونكه‌ له‌ كاتی خۆیدا و له‌شوێنی گونجاوی خۆیدا و به‌و وه‌سیله‌یه‌ ناگه‌ینرێن كه‌ ببێته‌ مایه‌ی وه‌رگرتنیان، به‌ڵكو ئامانجێكی پێچه‌وانه‌ش ده‌پێكێ.
له‌و سۆنگه‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌، داوا له‌ هه‌مو ئه‌و هاوڕێ ئازیزانه‌ ده‌كه‌م كه‌ ماوه‌یه‌كه‌ به‌رده‌وامن له‌م نوسینانه‌، دیقه‌ت بفه‌رمون له‌و پرسیارانه‌ی سه‌ره‌وه‌: ئایا بۆ له‌م كاته‌دا ئه‌م قسانه‌ ده‌كه‌ن؟ له‌ چ شوێنێكی ده‌كه‌ن؟ بۆ له‌ میدیا و فه‌یسبوك ده‌یكه‌ن؟ له‌ دواییشدا ده‌تانه‌وێ به‌م كاره‌ چ مه‌به‌ستێك بپێكن؟ هه‌ڵبه‌ته‌ گومان له‌كه‌س ناكه‌م، مافیش به‌خۆم ناده‌م كه‌ بوختان بۆ كه‌س بكه‌م، بڕواشم به‌و فه‌رموده‌یه‌ی حه‌زره‌تی مه‌سیح هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێ : “دوژمنه‌كاینشت خۆشبوێ”. ئه‌مه‌ چ جای ئه‌وه‌ی ئێوه‌ هاوڕێ و برای خۆشه‌ویستمن. هاوكاتیش ئه‌وه‌ی رێگریی ڕه‌هام لێده‌كات ئه‌مجۆره‌ كارانه‌ بكه‌م، تێگه‌یشتن و بڕوای بێ پێچوپه‌نا و مه‌بده‌ئیانه‌ی خۆمه‌ بۆ سیاسه‌ت كه‌ به‌مجۆره‌ی پێناسه‌ ده‌كه‌م و ده‌یان جاریش رامگه‌یاندوه‌ كه‌ “سیاسه‌ت له‌سه‌ر هه‌ردو پایه‌ی ئه‌خلاق و عه‌قڵ وه‌ستاوه‌، هه‌مو سیاسییه‌كیش ده‌بێ هه‌ڵگری هه‌ر سێ خه‌سڵه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی بێت، كه‌ بریتین له‌: راستگۆیی، ئازایه‌تی، خۆشه‌ویستی”. ئه‌م دۆخه‌ی ئێستای بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان، خۆی هۆ نیه‌، به‌ڵكو ده‌ره‌نجامه‌. ده‌ره‌نجامی كه‌ڵه‌كه‌بونی سیاسه‌تی هه‌ڵه‌ و به‌تایبه‌تیش نه‌فه‌سی شه‌عبه‌وییه‌ له‌ گوتار و ره‌فتاردا. لێره‌دا به‌ پێویستی ده‌زانم ئه‌و وته‌یه‌شم وه‌بیرتان بێنمه‌وه‌، كه‌ ده‌مگوت “شه‌عبه‌ویه‌ت له‌ گه‌نده‌ڵی ترسناكتره‌”. كه‌ ئه‌و گوتار و ره‌فتاره‌ شه‌عبه‌وییه‌ سه‌رده‌مانێك شه‌قڵی سه‌ره‌كی زۆر له‌ هاوڕێیان بو، به‌شێك له‌ ئێوه‌ی به‌ڕێزیش، نه‌ك هه‌ر موماره‌سه‌تان ده‌كرد، بگره‌ وه‌ك سیمبولی ئه‌و قۆناغه‌ هه‌مو شتێكیان قۆرخ كردبو. به‌شێك بون له‌ په‌لاماردان و تاوانباركردنی عه‌قلانییه‌ت و به‌مجۆره‌ش بون به‌هۆی داڕشتن و پیاده‌كردنی ده‌یان سیاسه‌ت و بڕیاری هه‌ڵه‌، كه‌ به‌داخه‌وه‌ به‌شێكیان هه‌ڵه‌ی ستراتیژی بون. ئه‌و كاته‌ی پێویست بو قسه‌ بكه‌ن، و ته‌نها له‌ ناو ئۆرگانه‌كانی بزوتنه‌وه‌كه‌دا، یان به‌ دۆستانه‌ و شێوازی حیزبییانه‌ له‌گه‌ڵ هاوڕێكانتاندا قسه‌ بكه‌ن، نه‌ك هه‌ر نه‌تانكرد، به‌ڵكو به‌شێكتان ئه‌و دۆخه‌ی ده‌قۆسته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌و رێگه‌یه‌وه‌ خۆی به‌رێته‌ پێشه‌وه‌. هه‌ندێكتان بون به‌ به‌شێك له‌ پرۆسه‌ی ترسناكی سه‌ركوتكردن و بێده‌نگكردنی ئه‌و ده‌نگانه‌ی ده‌گمه‌نانه‌ی، موماره‌سه‌ی پرۆسه‌ی ره‌خنه‌یه‌كی عه‌قلانی كه‌ به‌شێوازی ئوسوڵی و ئه‌خلاقی حیزبی دور له‌ هه‌ڵڵای شه‌عبه‌ویانه‌ی سه‌ر میدیا و فه‌یسبوكیان ده‌كرد. ئه‌گه‌ر ئه‌و كاته‌ دور له‌ گوتاری شه‌عبه‌وی فه‌یسبوك و به‌ شێوازه‌ حیزبی و ئه‌خلاقییه‌كه‌ی قسه‌تان بكردایه‌، دڵنیا بن كه‌ ئێستا بزوتنه‌وه‌كه‌ به‌م حاڵه‌ نه‌ده‌گیشت و به‌شێكی جه‌ماوه‌ره‌ ئازا و ڕاستگۆ و خۆنه‌ویسته‌كه‌ی زویر نه‌ده‌بو.. به‌ڵام ئه‌و كاته‌ نه‌ك هه‌ر قسه‌تان نه‌كرد، بگره‌ هه‌ندێكتان به‌شی سه‌ره‌كی پرۆسه‌ی به‌ مێگه‌لكردنی گوتار و سیاسه‌تی شه‌عبه‌وی بون، لێره‌شه‌وه‌ ئێوه‌ پشكی سه‌ره‌كیتان به‌رده‌كه‌وێ ئه‌گه‌ر لێپرسینه‌وه‌یه‌كی بابه‌تی و ئه‌خلاقی مومكین بێت.. ئه‌م دۆخه‌ی ئێستا بزوتنه‌وه‌كه‌ و كوردستان و تێكچونی كاره‌ساتاویی بنه‌ما و سروشتی سیاسه‌تیش له‌م نیشتمانه‌دا، ئێوه‌ ڕۆڵی گه‌وره‌تان تێدا هه‌بوه‌.
له‌ دواییشدا به‌ پێویستی ده‌زانم، دوا قسه‌م ئاراسته‌ی خه‌ڵكی كوردستان و به‌تایبه‌تیش جه‌ماوه‌ر و ده‌نگده‌رانی ئازا و دڵسۆز و خۆنه‌ویستی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان بكه‌م: ئازیزان، سه‌رده‌مانێك هه‌ندێك له‌م به‌ڕێزانه‌ به‌شێكی سه‌ره‌كی پرۆسه‌ی چه‌واشه‌كردنتان بون، ئێوه‌ش له‌به‌ر پاكیی و په‌رۆشیی و گه‌وره‌ییتان، بڕواتان پێكردن، هه‌ربۆیه‌ ئێستا كه‌ دۆخه‌كه‌ به‌مه‌ گه‌یشتوه‌، جۆرێك له‌ شۆكتان توش بوه‌، كه‌ ئه‌مه‌ كارێكی باشه‌ ئه‌گه‌ر: ١- ببێته‌ مایه‌ی په‌ندوه‌رگرتن. ٢- نه‌بێته‌ مایه‌ی دوباره‌ شوێنكه‌وتنی هه‌ڵایه‌كی تازه‌ی شه‌عبه‌ویانه‌ كه‌ ده‌یه‌وێ مێگه‌ل ئاسا، وات لێبكات نه‌وێری ته‌نانه‌ت بیر له‌ گوتاره‌كه‌شیان بكه‌یته‌وه‌، ئه‌گینا لیسته‌ ئاماده‌كه‌یان له‌ جنێو و بوختان و ته‌شهیر، وه‌ك جبه‌خانه‌یه‌كی ترسناك له‌سه‌ر پێیه‌ كه‌ وێرانت بكات. ناچارم بێژم، كه‌ به‌شێك له‌م به‌ڕێزانه‌ی ئێستا قسه‌ ده‌كه‌ن له‌ قۆناغی تردا هه‌ڵوێستی خۆنه‌ویستییان به‌ ئێوه‌ فرۆشت و گوتیان: ئێمه‌ له‌ فڵان پۆست و پرۆسه‌ی وه‌ده‌ستهێنانی پۆست ده‌كشێینه‌وه‌. به‌داخه‌وه‌ كه‌ ڕاستییه‌ تاڵه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كاتی خۆی (موقایه‌زه‌) یه‌كیان خرایه‌ پێش، كه‌ ئه‌گه‌ر ئێستا بكشێیته‌وه‌، دواتر فڵانه‌ پۆستت ده‌دینێ، ئه‌مانه‌ش یه‌ك و دوان نین، بگره‌ زۆرن. له‌مه‌ش خراپتر، هه‌ندێك له‌م ئازیزانه‌ ده‌یانه‌وێ دیسانه‌وه‌ چه‌واشه‌تان بكه‌نه‌وه‌، به‌وه‌ی كه پرۆسه‌یه‌كی جیاكاریی دور له‌ راستیی موماره‌سه‌ ده‌كه‌ن، به‌ هه‌وڵدانی پاككردنه‌وه‌ و به‌ فریشته‌ ناساندنی هه‌ندێك ناو و كه‌سی پێشتر له‌ بزوتنه‌وه‌كه‌تاندا بون.. تكایه‌ ئازیزان، رێگه‌یان مه‌ده‌نێ جارێكی تر چه‌واشه‌تان بكه‌نه‌وه‌.. لێره‌دا ئه‌و پێوه‌ره‌شم دوباره‌ وه‌بیر ئه‌و هاوڕێ ئازیزه‌ قسه‌كه‌رانه‌ دێنمه‌وه‌ كه‌ “نائه‌خلاقیترین كاری سیاسییه‌ك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خه‌ڵك چه‌واشه‌ بكات، چونكه‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌‌ متمانه‌ی به‌نرخی خۆی پێ به‌خشیوه‌”. ئازیزان، ئه‌و خه‌ڵكه‌ له‌به‌ر گێلیی نیه‌ متمانه‌ی پێ به‌خشیون و بڕوای پێكردون، به‌ڵكو له‌به‌ر گه‌وره‌یی و راستگۆیی و میهره‌بانییه‌تی.. چۆن دڵتان هات چه‌واشه‌یان بكه‌ن.. داخۆ ئاخر چۆن دڵتان دێ ئێستاش له‌به‌ر به‌رژه‌وه‌ندی شه‌خسی هه‌وڵی چه‌واشه‌كردنه‌وه‌ی بده‌نه‌وه‌؟ ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌ سه‌ر پرسیاره‌كانم سه‌باره‌ت به‌ مه‌به‌ستی قسه‌‌كردن و ده‌ڵێم: ئازیزان، ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستتان چاككردنی كێشه‌ و گرفت و رێگرتن له‌م دۆخه‌ بوایه‌، ئه‌و كاته‌ قسه‌تان ده‌كرد كه‌ پێویست بیكه‌ن، به‌ شێوازی ئوسوڵی حیزبی و له‌ ناو ئۆرگانه‌كاندا قسه‌تان ده‌كرد، روبه‌ڕو و دۆستانه‌ قسه‌تان ده‌كرد، نه‌ك له‌سه‌ر فه‌یسبوك.. به‌ڵام كه‌ ئێستا پاش گه‌یشتنی بزوتنه‌وه‌كه‌تان به‌م دۆخه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن، دور له‌ ئوسوڵی حیزبی قسه‌ ده‌كه‌ن، له‌سه‌ر میدیا و فه‌یسبوك قسه‌ ده‌كه‌ن، هه‌ڵبه‌ته‌ ده‌كرێ هه‌ر مه‌به‌ستێكی دیكه‌تان هه‌بێ جگه‌ له‌ چاكسازیی.. ئه‌م قسه‌كردنه‌ی ئێستاتان، هێنده‌ی ئه‌و بێده‌نگیی و ته‌نانه‌ت بێده‌نگكردنه‌ی‌ جارانتان، خراپ و ترسناكه‌. لێره‌وه‌ به‌وپه‌ڕی په‌رۆشییم بۆ نیشتمان و هاونیشتمانانی سه‌ربه‌رزی وڵاته‌كه‌مان، زۆر دۆستانه‌ به‌ یه‌ك به‌ یه‌كتان ده‌ڵێم: هاوڕێی ئازیزم، ئیتر قسه‌ مه‌كه‌، تكایه‌!
ریکلام

وتار

کەرتی پیشەسازی لە عێراق

ئاشنا هەڤاڵ

سەڕەڕای ئەوەی عێراق سنوری لەگەڵ ئێران داخست بەهۆی کۆڕۆناوە بەمەش ئاڵوگۆڕی بازرگانی لەگەڵیدا وەستێنرا بەم هۆیەوە ڕێژەی هەناردەکردن لە ئێران بۆ عێراق بە ڕێژەی %30 کەم بوەوە بۆ 9 ملیار دۆلار بەبەراود لەگەڵ ساڵی 2019 سەرەڕای ئەوەی ئێران لەهەوڵی ئەوە دابوو کەبڕی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان هەردوو وڵات بگەیەنێتە 20 ملیار دۆلار.
و لە پێنج مانگی سەرەتای ئەم ساڵ 5 ملیۆن تەن لەکاڵا هاوردەکراوە لەئێران کە بەهاکەی 1.45 ملیار دۆلارە

و سەبارەت بەئاڵوگۆڕی بازرگانی لەگەڵ تورکیا کە وڵاتی پلە دووە کە عێراق هاوردەی کاڵای لێدەکات، ئەوا هەناردەکردنی تورکیا بۆ عێراق لەساڵی ڕابردوو 2019 بە ڕێژەی %7.8 زیادی کردووە بە بەراورد لەگەڵ ساڵی 2018 و گەشتۆتە 9 ملیار دۆلار
وهەروەها بڕی ئاڵوگۆڕکردنی بازرگانی لەنێوان هەردوو وڵات لە 13 ملیار دۆلار لە 2018 بەرز بوەوە بۆ 15 ملیار دۆلار لە 2019
هەروەها لە 2020 بڕی ئاڵگۆڕکردن لەنێوان هەردوو وڵات گەشتۆتە 15 ملیار و 800 ملیۆن دۆلار.

هەروەها سەبارەت بە بەرهەمی چینی کە بازاڕی پڕکردووە،ئەوا قەبارەی بازرگانی کردن لەنێوان ئەم دوو وڵاتە بەپێی ووتەکانی باڵیۆزی چینی ساڵانە دەگاتە زیاتر لە 30 ملیار دۆلار ، تەنها لە 2018 گەیشتۆتە زیاتر لە 21 ملیار دۆلار، هەروەها ڕێژەی وەبەرهێنانی چینی لەعێراق 20 ملیار دۆلاری تێپەڕاندووە.

لێرە تەنها بەم نموونانە دەتوانرێ درک بکرێ کە تەنها لەڕێی هاوردەکردنەوە برێکی چەند گەورەی سامانی عێراق بۆ وڵاتان دەڕوات بەتایبەت وڵاتانی دراوسێ کە تەنها لەڕێی هەناردەکردنی کاڵاو بەرهەمەکانیان بڕێکی گەورەی داهات بەدەست دەهێنن لەعێراق و وڵاتانی دراوسێ دژبەعێراقن تەنها لەڕێی هاوردەکردنی ئەم بەرهەمانە چەندین خەڵک توشی نەخۆشی هەمەجۆر بونە کە دیارترینیش نەخۆشی شێرپەنجەیە ، ئەمەش هەڵبەتە بەشێکی زۆری بازرگانان ڕۆڵی تیادەگێڕن بەهێنانە ناوەوەی کاڵا و بەرهەمی کوالێتی نزم

حکومەتی کوردستان و عێراق دەتوانن ڕێ لەمە بگرن ئەمیش بەچەند ڕێگایەک کە لەخوارەوا ئاماژەی پێدەکەم لەنێوانیشیاندا دووبارە بەگەرخستنەوەی ئەو کارگە پیشەسازیانەی کە لەدوای 2003 داخران و دانانی پلانی تۆکمە بۆ پێشخستنی ئەم کەرتە ئەویش بە هێنانی کەسانی پسۆر و شارەزا لەم بوارە لەناوەوە و دەرەوەی وڵات و سەبارەت بە کارگەکانی بەرهەمهێنانی بەروبومی سەوزە و میوە و بەروبومی ئاژەڵی پێویستە گرنگی بەکەرتی کشتوکاڵی بدرێ و پشتگیری تەواوی جوتیاران بکرێ بەهەموو ئەو پێداویستیانەیکە بەکاری دەهێنن ، بەلایەنی کەم بۆ ئەم چەن ساڵەی داهاتوو گەر هەناردە نەکات بەلایەنی کەم ڕێژەی هاوردەکردن کەم بکرێتەوە و پێداویستی ناوخۆ تێربکرێ، هەروەها بەرزکردنەوەی باج لەسەر کاڵای هاوردەکراو و دانانی چاودێری تۆکمە لەسەر بەرهەمە هاوردەکراوەکان و دانانی ڕێکار و کۆت و بەندی زۆر چڕ لەسەری.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

دەستەڵاتی چوارەم و درز بردنی پایەکانی

د.شوان ئادەم ئەیڤەس

سنورداریی مافی دەستگەیشتن بە سەرچاوەكانی زانیاری؛ هۆكارێكی لەمێژینەی سەوزنەبوونی ژینگەی كاركردنی رۆژنامەگەریی بنكۆڵكاریی و لاوازیی رۆڵی چاودێریی میدیای كوردییە. ئەوەش دەرئەنجامی «سیستمێكی سیاسی»یە كە بەدرێژایی سێ دەیەی رابردوو؛ ئەزموونی فەرمانڕەوایی كوردیی بەرگریی لێکردووەو بەبەرنامە نەیویستووە قۆناغەكانی دیكتاتۆرییەتی خۆرهەڵاتیی بۆ دیموكراسییەتی خۆرئاوایی تێپەڕێنێت!

لەزۆرینەی وڵاتە دیموكراتییەكاندا؛ دەستەڵاتە دەستورییەکان بەسەر یاسادانان (legislature)، راپەڕاندن (executive) و دادوەریی (judiciary)دا بەشکراون. دەستەڵاتی گریمانەیی میدیا وەك بەشێكی گرنگی كۆمەڵگە رۆڵێكی ناڕاستەوخۆ، بەڵام سەرەكیی لە کاریگەریی دانان لەسەر سیستمی سیاسيی هەیە.

دەستەڵاتی چوارەم وەک چەمک، بۆ یەکەمجار لەساڵی 1787داو لەوتووێژێكی پەرلەمانییدا لەبارەی ئاوەڵاكردنی راپۆرتە رۆژنامەوانییەكانی ئەنجومەنی گشتیی بەریتانیای مەزن؛ لەلایەن ئیدمۆند بێرک بەكارھێنرا. ئامانج لێی؛ رۆڵی چاودێریی میدیایە کە بەیەکێک لەئەرکە گرنگەکانی دیموکراسیی دادەنرێت. لەرۆژگاری ئەمڕۆدا، ئەم چەمكە زۆرتر وەك ناوێكی کۆکراوە بۆ هەموو رۆژنامەوانان بەكاردێت، ھەروەک ئۆسكار وایڵد دەڵێت؛ رۆژنامەگەریی بوەتە دەستەڵاتی یەكەم و سێ دەستەڵاتەكەی دیكەی قووتداوە. دەستەڵاتی چوارەم؛ ئێستاش وەك ئامرازێكی هەواڵیی پەسەندكراو سەیردەكرێت كە لەهەناویدا كۆمەڵە رۆژنامەوانێكی پەروەردەكراوی پیشەگەر لەخۆدەگرێت. ئەمەش هەندێجار وەك دەستەڵاتی پێنجەم دەبینرێت كە بە رۆژنامەگەریی هاووڵاتی (Citizen Journalism) دەناسرێت و هەموو كەسێك دەتوانێت بیرۆكەكانی یاخود تێڕوانینەکانی لەسەر تۆڕی ئینتەرنێت و لە رێگەی بلۆگەكەی یاخود ماڵپەرەكانی وەك یوتیوب دابەزێنێت (Cooke, 2019).

ئامرازەكانی بەكۆگەیاندن (mass media) زۆرتر وەها دەبینرێن كە رۆڵێكی زیندووی گرنگ لەپیادەکردنی دەستەڵاتی چوارەم، پاسەوانییكردنی دیموكراسیی و بەرگریكردنی بەرژەوەندی گشتییدا دەگێڕن. بەبڕوای تیۆرییزەکارانی لیبراڵی، هەبوونی رۆژنامەگەریی ئازاد و سەربەخۆ لەهەر دەوڵەتێك یاخود سیستمێكی سیاسییدا؛ پێشمەرجێكی بنچینەییە لەپرۆسەی وەرچەرخان بەرەو دیموكراسییبوون و بەشدارییكردن لەبەدەستهێنانی مافی ئازادیی دەربڕین و بیر و ویژدان، پتەوكردنی وەڵامدانەوەی حكومەتەكان و بەرپرسیاركردنییان لەبەرامبەر هەموو هاووڵاتیان و سەرپێخستنی فەرمانڕەواییەكی پێگەیشتوو و گەشەپێدانی مرۆییدا. ئامانجیش لەسەپاندنی دەستەڵاتی چوارەم؛ بنیاتنانی كۆمەڵگەیەكی نمونەیی ئازاد و تەندروست و گونجاوە بۆ بەهێزكردنی دیموكراسییەتێكی راستەقینە کە گرنگترین ئەركەكانی بریتیین لەمانەی خوارەوە (Amodu, Usaini, Ige., 2014):

1. زانیاری: لەبارەی ئەو شتانەی كە لەرووی ئابوری، سیاسی، كۆمەڵایەتیی و نێودەوڵەتییەوە روودەدەن؛ دەبێت میدیا زانیاریی ورد بەهاووڵاتیان بدات کە ئەوەش رەگەزێكی گرنگیی دیموكراسییەو وا لەهاووڵاتیان دەكات بڕیاری دروست بدەن.

2. كۆمەڵایەتییبوون: میدیا دەبێت یارمەتی گروپە ئیتنیكییە جیاوازەکانی كۆمەڵگە بدات و هەماهەنگیی نێوانیان پەرەپێبدات. بەتایبەت لەپرسە نیشتمانییەكاندا كە ئەمەش گرەنتی بەیەكگرتوویی مانەوەی وڵات دەكات.

3. هاندان: میدیا رۆڵێکی سەرەکیی دەبینێت؛ ئەگەرھاتوو لەبارەی رۆژەڤێكی سنورداری دیاریكراوەوە زانیاریی بۆ هاندان و ورەبەخشینی جەماوەر بڵاوبکاتەوە. بۆنموونە، بڵاوکردنەوەی زانیاریی لەبارەی هەڵمەتی بەرەنگاربوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا.

4. وتووێژ و گفتوگۆكان: لەئاڵوگۆڕكردنی بیروبۆچوونی ئەندامانی كۆمەڵگەدا لەرێی پرۆگرامە شۆئامێزە تەلەڤزیۆنییەكان و دۆكیومێنتاری و ئەوانیدیکەوە؛ میدیا هەلی دەربڕینی بۆچوونەکانی ھاووڵاتیان لەبارەی دۆخی دیموكراسیی و سیاسیی وڵات دەڕەخسێنێت. ئەمانەش یارمەتی سیاسییەكان دەدەن؛ دیدوبۆچوونی هاووڵاتیان بزانن و ئەوەندەی لەتوانایاندا بێت دۆخەكە باشتربكەن.

5. پەروەردە: باشترین سەرمایە لەمڕۆدا؛ پەروەردەیە. بەتایبەت كە زانین (knowledge) بووەتە دراوێكی نوێ و میدیا دەتوانێت یارمەتی گەشەپێدانی هزریی هاووڵاتیان بدات و دواتر ئەوانیش رۆڵێكی ئەرێنیی لەكۆمەڵگەدا بگێڕن.

6. برەودانی كولتوری: لەرێگەی ئەو پرۆگرامانەی كولتوری نەوەكانی پێشوو دەگێڕنەوە؛ میدیا یارمەتی برەودان بەكەلەپوری كولتوریی كۆمەڵگە دەدات.

7. خۆشباری: گەنجان زیاتر گوێ لەمیوزیك دەگرن وەك لەهەواڵەكان، ھەربۆیە پێویستە بڕگەو بابەتەکانی خۆشباری (entertainment) لە لیستی سەرەكیی گرنگییپێدانی میدیاكاندا بێت، چونكە وەك يارى تۆپێن هاووڵاتیان لەدەوری یەكتری كۆدەكاتەوە. گۆرانییوتن و سەیركردنی فلم؛ ھەستی پێكەوەبوون بەهاووڵاتیان دەبەخشێت و وایان لێدەکات كاراتر بەشداریی بكەن.

ئەگەرچی لەراییکردنی ئەو ئەرکانەدا، میدیا وەك دەستەڵاتی چوارەم زیاتر گرنگیی و گەورەیی خۆی و پەیامەکانی دەردەکەوێت، بەڵام ئەوەش بەبێ لەبەرچاوگرتنی تیۆری بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەتی؛ بەدیھاتنی ئەستەم دەبێت. ھەربۆیە پێویستە میدیا هەوڵی راگرتنی هاوسەنگیی بدات لەنێوان ئازادیی کارکردنی خۆی و ئازادیی هاووڵاتیان لەدەستگەیشتنیان بەزانیارییەکان و مافی دەوڵەت لەئاسایشی نیشتمانییدا (Moemeka, 2000, p.15).

بەکورتیی و بە کوردی؛ میدیا لەھەرێمی کوردستاندا ھێشتا نەیتوانیوە ببێتە دەستەڵاتی چوارەم. ئەویش لەلایەک بەھۆی سنورداریی رۆڵی چاودێریی میدیا بەسەر سێ دەستەڵاتەکەی دیکە و نەبوونی سەربەخۆیی پیشەیی و نیشتمانیی ھەریەکێکیان. لەلایەکی دیکەشەوە، بەھۆی دەڵەمەیی سیستمی سیاسیی و درزبردنی پایەکانی دیموکراسیی لەوانە؛ ئازادییەکانی دەربڕین و رۆژنامەگەریی و مافی زانین!

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

فرۆشتنی دۆلار لەبازاڕی کراوەدا

سەرکۆ یونس*

یەکێک لەبڕیارە باشەکانی وەزارەتی دارایی و ئابوری حکومەتی هەرێم فرۆشتنی دۆلارە لەبازاڕی کراوەدا بەشێوەی ئاشکرا، ئەم بڕیارە هەرچەندە دەبووایە زووتر دەربکرایە بەڵام ئێستاش درەنگ نەبووە.

بازاڕی کراوە یەكێکە لەئامڕازەکانی دارایی و نەختینەیی بانکی ناوەندی لەزۆرێک وڵاتاندا کاری پێ دەکرێت و حکومەت لەم ڕێگەیەوە دەتوانێت ئامانجە دارایی و نەختینەییەکانی بەدی بهێنێت بەمەرجێک شەفافیەتی تێدا بێت و خستنەڕووی دراوەکان و چۆنیەتی فرۆشتن و ژمارە و ناوونیشانی هەموو ئەو بانک و کۆمپانیاو دەستانەی کە لەبازاڕەکەدا مامەڵە دەکەن بەیاسایی تۆمارکرا بن و مۆڵەتی فەرمیان هەبێت.

بڕیاری فرۆشتنی دۆلاری وەزارەتی دارایی پێویستە دۆلاری نەوتیش بگرێتەوە چونکە لەلایەک بڕەکەی گەورەترە و لەلایەکی ترەوە هەنگاوێکە بۆ شەفاف بوونی ئەم بوارە و پێمان وایە سەرکەوتنێکە بەسەر تۆڕی گەندەڵکاران و قۆرخکاراندا کەچەندین ساڵە لەم بوارەدا قازانجی باشیان کردوە و زەرەریان لە دارایی گشتی داوە کە بەدەیان ملیار دینار دەخەمڵێنرێت.

گریمان وەزارەتی دارایی مانگانە بری (300- 350)ملیۆن دۆلار بفرۆشێت ئەوا بەنرخی ڕۆژی دۆلار بەشێوازی ئاشکرا و کێبڕکێ ی لایەنەکان نزیکەی (10)ملیار دینار مانگانە بۆ داهاتی گشتی دەگەڕێتەوە.

ئەم بڕیارە لەپێناو نەهێشتنی قۆرخکاری و دەست بەسەردانەگرتن و ڕەخساندنی کێبڕکێ ی کۆمپانیاو بانکەبازرگانییەکان و سەرئەنجام زیادکردنی داهاتی گشتی گرنگە و جێگای ئومێدە لەکاتێکدا دارایی هەرێم بەدەست نەبوونی داهاتەوە دەناڵێنێت و لەئێستادا تەنانەت پارەی بەردەست نی یە بۆ مووچەی مانگی چواری مووچەخۆران و بەپێ ی ڕاگەیەندراوێک تەنها (100)ملیار دینار بەردەستە لەکاتێکدا کۆی مووچەی مانگانەی مووچەخۆران بە لێبڕینی (21%)وە نزیکەی (700) ملیار دینارە.

یەکێکی تر لە باشیەکانی ئەم شێوازی فرۆشتنە جێگیربوون وسەقامگیربوونی نرخی دۆلارە لەبازارەکاندا و ئەمەش کاریگەری هەیە لەسەر مامەڵەی بازرگانی ڕۆژانە.

هەروەها خستنەڕووی دۆلار جێگیر دەبێت و نرخی ئاڵوگۆر جێگیر دەبێت و تاڕادەیەک کاریگەری هەیە لەسەرهەڵاوسانی بازاڕ. گرنگە گۆڕینەوەی دۆلارەکانی حکومەت بەشێوەی ئەلیکترۆنی ئەنجام بدرێت بۆئەوەی لەمەترسی دیارنەمان بپارێزرێت جێگای وەبیرهێنانەوەیە لەماوەی پێشوودا بڕی (2) ملیار دینار بەنایاسایی مامەڵەی گۆڕینەوەی پێ کرا.

بەو هیوایەیی ئەم پرۆسەیە ئاستەنگ و بەربەستی بۆ دروست نەکرێت و پاشان وەزارەتی دارایی مانگانە ڕاپۆرتی تایبەت بڵاوبکاتەوە تا خەڵک و لایەنەکان ئاگادار بن.

*ئابوریناس

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان