ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

عەممار حەكیم.. پێیەك لەدەسەڵات و پێكەیتر لە ئۆپۆزسیۆن

 یاسین تەها

رەنگە لەناو  سەركردەكانی ئێستا کە  لە كایەی سیاسیی عێڕاقدا دەستبەكارن كەمیان هێندەی عەممار حەكیم خواپێداو بن وەكو تاك، چونكە بەمنداڵی عێڕاقی بەجێهێشت و بەسەركردەیی گەڕایەوە. هێشتا تەمەنیشی نەگەیشتبوە 40 ساڵ كە رێبەرایەتیی مەجلیسی ئەعلای ئیسلامیی لەسەر سینییەكی زێڕین پێسپێردرا لە جێگەی عەبدولعەزیزی باوكی لەكاتێكدا كە یەكێك بوو لە رێكخراوترین و دەستەڵاتدارترین هێزە سیاسییە حوكمڕانەكانی شیعەی عێراق كە هەموو پاڵپشتییەكی ئێرانی هەبوو، بەڵام لە یۆلۆی 2017 پاش ئەوەی عەممار حەكیم هەستیكرد بەكەڵكی پرۆژە نوێیەكەی ئەو نایەت بۆ گرنگیدان بە گەنجان و ژنان و هاتنە دەرەوە لە قاوغە تەقلیدییەكانی حیزبی شیعی، لە مەجلیس جیا بوویەوە و “ڕەوتی حیكمەی نیشتمانی” راگەیاند كە سەرباری ئەوەی بانگەشەی نوێگەری و نیشتمانی بوون دەكات، بەڵام هێما بۆ بنەماڵەی حەكیم طباطبائی دەكات كە نزیكەی چوار سەدەیە وەكو بنەماڵەیەكی ئاینیی لە شاری نەجەف نیشتەجێن و هەمیشە بەشێكیان لە حەوزەی ئاینیی و مەرجەعیەت و بەشەكەیتریان لە ناو كایەی سیاسیدا كاریان كردووە.

پێشینەی بنەماڵەیی و باكگراوەندی عەممار حەكیم
عەممار حەكیم كوڕە گەورەی عەبدولعەزیز حەكیمی سەرۆكی پێشوی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامییە، دایكشی لە بنەماڵەی سەدرە كە یەكێكن لە دیارترین و دەركەوتوترین بنەماڵە ئاینییەكانی شیعە. هەروەها زاوای محەمەد باقر حەكیمی مامیەتی كە جاران دەمڕاستی بنەماڵەی حەكیم و شوێن-پێ-هەڵگری سید محسن الحكیم ـ ی باوكی بوو كە تا كۆچی دواییكردنی (1970) مەرجەعی باڵای بێ ڕكابەری تایفەی شیعە بو لە عێڕاق و جیهان. باپیرە گەورەی ئەم بنەماڵەیە ناوی عەلی حەكیمە، پزیشك و حەكیمی تایبەتی شا عەباسی سەفەوی بوە، لە ساڵی 1624 ز لەگەڵ شای سەفەوییەكان هاتوەتە نەجەف و لەوێ بڕیاری مانەوەی داوە بۆ خزمەتكردنی گڵكۆی ئیمام عەلی، دواتر منداڵ و نەوەكانی عەلی حەكیم لە حەوزەی ئاینیی نەجەف خوێندویانە تا چەندین پیاوی ئاینیی و شەرعزانی شیعەی ناوداریان تێدا هەڵكەوتوە.
سەروەریی گەورەی بنەماڵەی حەكیم دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئایەتوڵڵا “محسن الحكیم” كە لەدوای خۆی 10 كوڕی ناودار و 4 كچی بەجێهێشتوە، كە دیارترینیان محه‌مه‌د باقر الحكیم و عەبدولعەزیزن كە دوو ناوی دیاری سەردەمی كار و چالاكیی ئۆپۆزسیۆنی عێراق بوون. عەبدولعەزیز بچوكترینی كوڕەكانی بو، بە مردنیشی هیچ كورێكی محسن الحكیم لە ژیاندا نەمان، كە ئەمەش پایەی عەمماری وەكو گەورەی وەچەی سێیەمی محسن الحكیم بەرزتر كردەوە.

عەممار حەكیم تەمەنی 9 ساڵان بوە كە لەگەڵ باوكیدا هەڵهاتوە بۆ ئێرانی ژێر سایەی رژێمی خومەینی (1980)، لەپاش گەیشتنیشی بەو وڵاتە لە قوتابخانەی تایبەت لە تاران خوێندویەتی. دواتر كۆلێژی یاسای لە شاری قوم تەواوكردوە. كاتێكیش لەدوای 2003 گەڕایەوە عێڕاق جیاواز لە زۆربەی هەرە زۆری گەنج و منداڵی بەرپرس و پیاوە ئاینییەكانی شیعەی تاراوگە، توانایەكی زۆری پیشاندا لە ئاخاوتن و وتاردان بە زمانێكی عەڕەبیی پاراو و ڕەوان  لە كاتێكدا خۆی بە زمانی فارسی خوێندویەتی، هەر ئەمەش وایكرد زیاتر وەكو رێبەرێكی عێراقی و یەكێك لە وەچەكانی ساداتی حەكیم ناوی بدرەوشێتەوە. لە بەهرەی وتاردانیشدا عەممار زیاتر دەچێتەوە سەر مامی تا عەبدولعەزیزی باوكی كە سەرباری ناوبانگی زۆری لە كاری حزبیی و سیاسییدا، هەمیشە وتەو وتارەكانی ئاڵۆزو ڕەكیك بوون، ئالودەبونیشی بە جگەرە و توتن هەناسەكانی كورت كردبوو، ئەمە جگە لەوەی ئاوازی فارسیی بەسەر عەرەبییەكەیدا زاڵ بو.

سەركردایەتی و رێبەرایەتی عەممار حەكیم
عەممار حەكیم تەنها لە وتارداندا ناچێتەوە سەر مامی، بەڵكو دەركەوتنی لەسەر شانۆی سیاسیی لە نوێنەرایەتیكردنی مامیەوە (محه‌مه‌د باقر الحكیم) لە كۆڕ و كۆبونەوەكاندا دەستی پێكردوە. تەنانەت چەندجارێك باسی لەوە كردوە كاتێك لە تەمەنی 8 ساڵیدا بوە لە شاری نەجەف وەكو نامەبەری نهێنیی نێوان  محه‌مه‌د باقر الحكیم ـ ی مامی و محه‌مه‌د باقر الصدر (دامەزرێنەری حیزبی دەعوە) كاریكردوە بۆ بەهەڵەدابردنی سیخوڕەكانی بەعس. مامی عەممار (محه‌مه‌د باقر الحكیم) جگە لەوەی سەرۆكی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی بو یەكێك بوو لە ناسراوترین هەڵسوڕاوە ئاینیی و سیاسییەكانی شیعەی عێڕاق لە ساڵانی هەشتاكان و نەوەدەكانی سەدەی رابردوو. جگە لەوەش جێگەی متمانە و رێزی زۆری رژێمی خومەینیی بوو، چونكە لەلای خۆیەوە كاری بۆ ئەوە دەكرد ئەزمونی كۆماری ئیسلامیی ئێران بگوازێتەوە بۆ عێراق. هەروەها دەیویست خۆیشی ببێتە خومەینییەكی بچوك لە عێڕاقدا. لەدوای روخانی بەعس (2003) محه‌مه‌د باقر الحكیم وردە وردە لە كاری حیزبیی دوركەوتەوە بۆ ئەوەی وەكو مەرجەعێكی ئاینیی كاربكات و وەجاغی ئایەتوڵڵا محسن الحكیم ـ ی باوكی روناك بكاتەوە، لەم میانەیەشدا جێگەی خۆی لە سەركردایەتی ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ئیسلامیی چۆڵكرد بۆ عەبدولعەزیز حەكیمی برای، بەمەش بەردی بناغەی میراتگریی بنەماڵەیی لە سەركردایەتیی ئەم پێكهاتە سیاسییە شیعییەدا دانرا كە لە سەرەتای دامەزراندنیدا (1982) و بەر لەوەی ببێتە حزبی بنەماڵەی حەكیم و ناوی “شۆڕش” ی لێبكرێتەوە حیزب نەبوو، بەڵكو چەترێك و بەرەیەك بو بۆ كۆكردنەوەی كۆمەڵێك حیزب و كۆمەڵ و یەكەی چەكداریی بەرهەڵستكاری رژێمی بەعس بە سەرپەرشتیی و كۆمەكیی ئێران كە لەناویاندا حیزبی دەعوەی ئیسلامیی و حیزبوڵڵای كورد بە سەرۆكایەتیی شێخ محەمەد خالید بارزانی هەبوون.

لە كۆتاییەكانی ئابی 2003، محەمەد باقر حەكیم كە پلەی ئایەتوڵڵای هەبوو پاش تەواوكردنی پێشكەشكردنی وتاری هەینی لەناو رەوزەی حەیدەریی ئیمام عەلی و لەكاتی هاتنە دەرەوەیدا بە هۆی ئوتومبیلی بۆمب-رێژكراوەوە تیرۆر كرا، لەدوای ئەم روداوەشەوە ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی رێكخراوێكی خێرخوازیی و بانگخوازیی شیعیی دروستكرد بەناوی “شهید المحراب” و عەممار حەكیمی كردە سەرۆكی ئەو رێكخراوە، لەمە بە دواش عەممار حەكیم بوو بە نوێنەر و وتەبێژی خۆی لە قۆزاخەی مامی و باوكی هاتە دەرەوە. كاری عەممار حەكیم لە رێكخراوی “شهید المحراب” زۆری نەخایاند و باوكی توشی نەخۆشی شێرپەنجەی سییەكان هات، ئەمەش زیاتر دەرفەتی بۆ رۆڵ بینینی عەممار حەكیمی كردەوە وەكو جێگرەوەی باوكی، كاتێكیش لە مانگی ئابی 2009 باوكی كۆچی دوایی كرد هەمو سەركردەكانی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی رازییبون عەممار جێگەی بگرێتەوە لە كاتێكدا گوتار و ئەدەبیاتی خۆیان و حزبەكەشیان پڕە لە باسی دیموكراسی و دەستاودەستی دەسەڵات.

بە گواستنەوەی دەسەڵاتەكەی عەبدولعەزیز حەكیم بۆ عەمماری كوڕی بە تەواوی خاوەندارێتیی ئەنجومەنی باڵا یەكلایی بوویەوە بۆ بنەماڵەی حەكیم، بەڵام لەماوەی هەشت ساڵ كاركردندا كێشە و بەریەككەوتنی زۆر لە نێوان پاسەوانە كۆنەكانی مەجلیس و عەممار حەكیمدا سەریهەڵدا بەتایبەت كە زۆر باس لەوە دەكرا، دەبوو عەممار بەر لە رێبەرایەتی سیاسی ماوەیەك تەرخان بكات بۆ خوێندنی ئاینیی تا لە شەقامی شیعییدا لێوەشاوەیی ئەوە پەیدا بكات كە ببێتە ڕاگری ئالی حەكیم كە مەرجەعی باڵای تایفەكە بوون و سەرەنجام جیابونەوەی ڕەوتی حیكمەی لێكەوتەوە كە ئێستا دەوروبەری 20 كورسییان هەیە لە ئەنجومەنی نوێنەران بەرامبەر 2_3 كورسی ئەنجومەنی باڵا كە زیاتر هی كۆتای ژنانە و لەناو هاوپەیمانێتیدا بەدەستیانهێنا.

عەممار حەكیم و هاوكێشەی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن
ئێستا عەممار حەكیم بەفەرمی سەرۆكی ڕەوتی حیكمەیە، بەڵام پێگەی سیاسیی لە گۆڕەپانی سیاسیی عێڕاقدا زۆر زیاترە لە هی سەرۆكی حیزبێك، جار جار بە نوێنەرایەتیی هەمو شیعە دێتە كوردستان بۆ نزیككردنەوەی هەولێر و بەغداد، حزبەكەشی جاران لە دۆستە هەرە نزیكەكانی كورد بوو، بەڵام لەپاش ریفراندۆمەوە (2017) وەكو جاران نەماوە و ماوەیەكیش گرژی تێكەوت، چونكە حەكیم وتبووی جگە لە ئیسرائیل كەس پشتیوانی دەوڵەتی كوردی ناكات، ئەوەی لەنێوان كورد و عەممار حەكیمدا هەمیشە ئامادەیە زیاتر فەتوا بەناوبانگەكەی ئایەتوڵڵا محسن الحكیم ـ ی باپیریەتی بۆ حەرامكردنی كوشتنی كورد لە سەردەمی شۆڕشی ئەیلولدا.
كاتێك عادل عەبدولمەهدی بۆ سەرۆكایەتی وەزیران كاندیدكرا، سەید عەممار سەرباری ئەوەی سەرۆكی هاوپەیمانێتی ئۆپۆزسیۆن “الإصلاح” بوو، پشتیوانی زۆری لێدەكرد بەوپێیەی پێشتر لەناو مەجلیسی ئەعلا هاوخەبات و هاوڕێی یەكتر بوون، بەڵام ساڵ تێپەڕی نەكرد بەسەر حومكڕانیەكەی عەبدولمەهدی، نێوانی هەردوولا گرژی تێكەوت، چونكە حەكیم بەرەی ئۆپۆزسیۆنی حكومەتی هەڵبژارد لەكاتێكدا چاوی لەسەر ئەمیندارێتی گشتیی بەغدایە و لیستێك ناویشی داوە بۆ پڕكردنەوەی باڵیۆز و پلە تایبەتەكان، جگە لەوەش ماوەیەك بەر لەئێستا ڕەوتەكەی حەكیم هەوڵیدا خۆپیشاندانی ناڕەزایی “ملیۆنی” لە 14 پارێزگا رێكبخات و ئەمەش وای لە عەبدولمەهدی كرد نامەیەكی درێژ بۆ حەكیم بنێرێت و مەترسی ئەم هەنگاوەی بۆ ڕوون بكاتەوە، ئەویش هەینی ڕابردوو بەنامەیەكی وەڵامئامێز سووربوونی لەسەر ئۆپۆزسیۆن بوون ڕاگەیاند و بەرگری لە هەڵوێستی خۆی كردووە ئەمەش مایەی مشتومڕێكی قووڵی دەستەبژێری سیاسی شیعە و عێراقە چونكە لەپاش 2005 ئەوە یەكەمجارە هێزێكی سیاسی شیعی شەریك باسی ئۆپۆزسیۆن بوون بكات بەتایبەت كە ئەو هێزە نوێنەر و میراتگری ئالی حەكیمە كە لەناو بنەماڵەكەیاندا زیاتر لە 60 قوربانیی دەستی رژێمی بەعس هەیە، نزیكەی 10 لەو قوربانییانەش كەسایەتیی دیار و پلەداری حەوزەی ئاینیی نەجەف بون، جگە لەوەش لەبەرئەوەی ئەم بنەماڵەیە لە ساداتی شیعەن، خاوەن پێگەیەكی كۆمەڵایەتیی تایبەتن و هەمو تاكەكانیان هەڵگری نازناوی “سەماحەتی سەید” ن لە ئێستاشدا یەكێك لە چوار مەرجەعە سەرەكییەكەی عێڕاق هەر لە بنەماڵەی ئەوانە بەناوی محه‌مه‌د سعید الحكیم كە زۆرجار بە پیاوی ئاینیی دووەمی شیعەی عێڕاق لەپاش سیستانییەوە ئاماژەی بۆ دەكرێت.

لە ساڵانی هەشتاكاندا ئێران كاری زۆری كردوە بۆ ئەوەی بنەماڵەی حەكیم ببنە دەمڕاستی سیاسیی هەموو شیعەی عێڕاق، بەو پێیەی لە ڕای محسن الحكیم ـ ی باپیری كۆچكردوویان لایاندا لەبارەی ویلایەتی شەرعزانان و چونە بەرەی لایەنگرانی رژێمی “ولایة الفقیه” كە حوكمڕانیی ئێران و شیعە لایەنگر و هەوادارەكانی دەكات، بەڵام ئێستا ساردو سڕییەكی زۆر لە پەیوەندییەكانی عەممار حەكیم و بەرەی ئێراندا هەیە و زۆرجار بە عەڕابی پرۆژەی ئەمەریكی و كوێتی و سعودی تۆمەتبار دەكرێت و لەم شەڕە نەرمەشدا كە زۆرجار لەسەر سۆشیاڵ میدیا بەڕێوەدەچێت باس لەوە دەكرێت ئالی حەكیم باشترین كۆشك و خانوەكانی قەراغی دیجلەیان بۆ خۆیان گرتووە و  لەشارەكانی عێراقدا تۆڕێك بەرژەوەندی دارایی و عەقاراتیان هەیە  كەچی باسی ئۆپۆزسیۆن بوون و چاكسازی دەكەن.

جگە لەوەش سەید عەممار بەختی هەبو لەوەی لەگەڵ راگەیاندنی ڕەوتە نوێیەكەیدا “ڕەوتی حیكمە” زۆربەی ستافەكەی ئەنجومەنی باڵای لەگەڵ خۆیدا هێنا لەهەموویان گرنگتر كەناڵی “الفرات” لەگەڵ ماڵە كۆنەكەی تاریق عەزیزی لە چادرییە و كۆمەڵێك بینایە و دامەزراوە و باڵەخانەیتر كە بوونە هەوێنی ناكۆكییەكی زۆر لەگەڵ ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی و ئێستاش بوونەتە بەشێك لەو كێشمەكێشەی بەناوی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆنەوە بەڕێوە دەچێت بەو پێیەی مەجلیسی ئەعلای ئیسلامی پشتیوانی لە عەبدولمەهدی دەكەن و ڕەوتەكەی عەممار حەكیمیش خۆی بە ئۆپۆزسیۆنی كابینەكەی عەبدولمەهدی دەزانێت.

وتار

كورد كامە بەرە هەڵبژێرێت؟

سالار مەحمود

ململانێی هێزە سیاسیەكانی عیراق لە مانگی ئەیلولەوە پێدەنێتە قۆناغێكی نوێوە. كابینەی عادل عەبدول مەهدی لەبەردەم فشارێكی زۆردایە بەشێكیان پەیوەستە بە داخوازی رەواو بەشێكی تریان پەیوەستە بە خستنی كابینەكە یا بۆ دەنگ كۆكردنەوەیە بۆ هەڵبژاردنی پارێزگاكان. بەشێك لەو ململانێیانە لەناو پەرلەمانی عیراقەوە سەرهەڵدەدەنەوە. كورد لەكام بەرەدا خۆی ببینێتەوە. لە چوار ساڵی رابردوو كە بودجەی كوردستان بڕا حكومەتی عەبادی ئەو بڕینەی لەچیدا خەرجكرد ئایا بو بە خزمەتگوزاری بۆ پارێزگاكانی تری عیراق یان ئەو بودجەیەش بەگەندەڵی بەهەدەر درا؟

لەم ساڵدا كە د عادل لە سەركارە موچەی موچەخۆرانی كوردستان دەدرێ، هەوڵی زیاتر هەیە بۆ بەهێزكردنی پێگەی كوردستان لە عیراقدا. بەشێكی زۆر لە دژەكانی عەبدولمەهدی لەوەوە سەرچاوە دەگرێ كە بۆچی بودجەی كوردستان دەدات یا بۆ پەیوەندیەكان لەگەڵ هەرێم دەباتەوە شوێنی ئاسایی و دەستوریی.

ئایا بەدیلەكان كێن؟ تاقیكراونەتەوە پێشتر؟
لەم روانگەیەوە پێویستە كورد خۆی كۆبكاتەوە. هاوپەیمانی فراكسیۆنە كوردستانیەكان دروست بكات لەناو پەرلەمانی عیراق. پشتگیری لەم حكومەتە بكات بۆ بەردەوام بوون لەسەر نەهجی مسۆگەركردنی بودجەی كوردستان لەداهاتوو رێكەوتن لەسەر چارەسەری پرسە دەستوریەكانی ترو كاراكردنەوەی مادەی ۱٤٠ پشتیوانی بۆ چاكسازیی و دژایەتیكرنی گەندەڵی و گەڕانەوە بۆ خەڵك.

لەم بەرە بەندیەی دروست دەبێ، كوردستان ناتوانێ بێلایەن بێ. لەسەر بنەمای بەرژەوەندی كوردستان و خەڵكەكەی پشتگیری مانەوەی ئەم كابینە بكات و بەدەستهاتوەكان بپارێزێ و داخوازیەكانی تر بەیەك تیمی بباتە پێش.

هەر بۆشایەكی سیاسی و قانونی دەرفەت دەڕەخسێنێ بۆ هاتنەژورەوەی ململانێی ئیران_ئەمریكا بۆ ناو خاكی عیراق و هەرێمی كوردستان.

متمانە سەندنەوە لەم كابینە، عیراق بەرەو بۆشایی دەبات و دواجار بێچوەكانی داعش بەناوی نوێوەو بەهێزی زۆرترەوە دەردەكەونەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ڕەهەندە یاساییەکانی ئازادی، کەیسەکەی ماریا هەورامی و مەلا هەڵۆ بە نمونە

* ڕێبوار محمد صالح

ئەوەی پاڵنەرم بوو بۆ نوسینی ئەم بابەتە ئەو دەنگدانەوە نا سروشتیەبوو کە لەسەر کەیسەکەی خانمە هونەرمەند ماریا هەرامی و مامۆستا مەلا هەڵۆ دروست کرا، بە هەزاران کەس بەشداربوون و دابەش بوون بۆ پشتگیری و دژایەتی هەریەک لە ناوبراوان، ئێمە لەم نوسینەدا هەڵدەدەین بێلایەنانە ئەو باسە بخەینە ژێر شرۆڤەی یاسایی لە ڕوانگەی بنەگشتیە یاساییە نێودەوڵەتی و نیوخۆییەکانەوە، هەر بۆیە هەوڵدەدەین وەڵامی چەند پرسیارێک بدەینەوە ، لەوانە : ئازادی چیە ؟ پەیوەندی نیوان عەقڵ و ئازادی لە چی ئاستێکدایە ؟ هەڵوێستی پەیماننامە نیودەوڵەتییەکان چیە لەسەر ئازادی ؟ دەستوور و یاسا نێوخۆییەکان چی دەڵین ؟ هەر یەک لە کردار و گوفتاری ماریا و مەلا هەڵۆ چۆن هەڵسەنگاندی یاسایی بۆ دەکریت ؟ ئایا کەیسەکە کەیسێکی گشتیە یان تایبەتە بە ناوبراوان ؟ کێ مافی سکاڵای هەیە ؟ داواکاری گشتی ڕۆڵی لەم بارەیەوە چیە؟ ئەو لایەنەی کە سەرپێچی کردووە چی ڕێوشوێنێکی یاسایی پێویست هەیە لەدژی بگیرێتەبەر؟

پێش چوونە ناو بابەتەکەوە بە پێویستی دەزانم ئاماژە بەوە بدەم کە ژیانی کەسەکان دابەش دەبێ بۆ ژیانی تایبەتی و ژیانی گشتی، ئەوەی ژیانی تایبەتیە پەیوەندیدارە بە کاروباری تایبەتی کەسەکان و خێزان و منداڵ و پێویستیە تایبەتیەکانی مرۆڤەوە، ئەم جۆرە لە ژیانی کەسەکان دەبێت پارێزراو بێت لە هەر جۆرە قسەو ڕەخنە و باسکردنێک واتە ناچێتە چوارچێوەی چاودێریەوە، بەڵام ژیانی گشتی بریتیە لە هەر کارو گوتارێک کە پەیوەندی دارە بە بەرژەوەندی گشتیەوە یاخود لە چوارچێوەی کاری گشتیدا ئەنجام دەدرێت ، ئەمەیان جێگەی چاودێری و ڕەخنەلێگرتنە لەکاتی پێویستدا.

لە راستی دا ئازادی وەک مافێکی بنەڕەتی و گشتی پێویستیەکی مرۆڤ بوونە و لەگەڵ دروست بوونی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی دا نوخبەیەک لە کۆمەڵگا داکۆکیان لە ئازادییەکان کردووە و قوربانیان بۆ داوە ، وە لەگەڵ گەشەکردنی عەقڵی مرۆڤایەتی دا خوازیاران و داکۆکیکارانی ئازادییەکان رووی لە زیادبوون کرد .

لە بەرهۆی گرنگی ئازادیی لە ژیانی مرۆڤدا دەتوانین بڵێین هەر مرۆڤێکی عاقڵ دەبێت خوازیار و پارێزەری سنوری ئازادییەکان بێت، وەک عەبدولکەریم سروش دەڵێ (( هەر مرۆڤێک عاقڵ نەبێت ئازادبوون و ئازادنەبوون بۆ ئەو یەکسانە ))، هەر لەمبارەیەوە یەکێک لە فەیلەسوفان دەڵێ(( ئێمە زۆر پێویستمان بە عەقڵ هەیە چونکە بەخستنەکاری چرای عەقڵ دەتوانین ئاگری توڕەیی بکوژێنینەوە و ئازادییەکان لە کۆت و بەند ڕزگاربکەین، ئەمەش ڕوونادات تەنها مەگەر بەکارکردن نەبێت لەسەر بە‌هێزکردنی عەقڵ ))، هەر لەسەر ئەم پرسە مەولەوی شاعیر پێی وایە بۆ ڕزگاربوون لە بەڵای نەفامی پێویستمان بە بەهێز کردنی عەقڵە ئەمەش تەنها بە فەراهەمکردنی ژینگەیەکی ئازاد دێتە دی .

ڕاستە ئازادییە گشتەکان و ئازادی ڕادەربڕین مافێکی سروشتی هەموو مرۆڤێکە بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ڕەها نیە و پێویستە لە چوارچێوەی یاسادا رێکخراو بێت بۆ ئەوەی هەموو کەسێک ماف و پابەندێتی یاسایی خۆی بزانێت بەمەش ئاژاوە و فەوزا لە کۆمەڵگادا دروست نابێت.

لە زۆربەی پەیماننامە نێودەڵەتییەکان بە تەرکیزەوە باس لە ئازادییەگشتیەکان و ئازادی ڕادەربرین کراوە، بۆ نموونە لە بەندی ١ و بەندی ١٩ی جاڕی گەردوونی مافەکانی مرۆڤدا هاتووە کە هەموو کەسێک مافی ئازادی بیروراو ڕادەربڕینی هەیە، وە هەموو مرۆڤەکان ئازاد و یەکسانن لە ماف دا و عەقڵ و ویژدانیان پێبەخشراوە و دەبێت بە ڕۆحێکی برایانە ڕەفتار و هەڵسوکەوت لەگەڵ یەکتردا بکەن .

هەروەها پەیماننامەی مافە مەدەنی و سیاسیەکان گرنگی زۆری بەم مافە داوە، هەروەک لە مادەی ١٩ دا هاتووە کە هەموو مرۆڤێک مافی ئازادی رادەربڕینی هەیە، ئەم مافەش ئەوە دەگرێتەوە کە ئازاد بیت لە پەنابردنە بەر هەرجۆرە زانیاری و بیروباوەڕێک و وەرگرتنیان و گواستنەوەیان بۆ خەڵکانی تر بە ووتار یاخود نوسراو یان بەچاپکراوی یاخود لە قاڵبێکی هونەری دا ، یان بەهەر ڕێگایەکی تر .

دیسان بەهۆی گرنگی مافی ئازادیی ڕادەربڕینەوە دەستووری عیراق بە دەق باسی کردووە هەروەک لەمادەی ٣٨ داهاتووە کە دەوڵەت دەستەبەری مافی ئازادی رادەبڕینی کردووە بۆ هەموو کەس بەهەر شێوازێک بێت .

لە هەرێمی کوردستانیشدا یاسای رۆژنامەگەری ژمارە ٣٥ ی ساڵی ٢٠٠٧ هەیە کە لە مادەی ٢ دا دووپاتی دەکاتەوە کە ئازادی رادەربرین و بڵاوکردنەوە بۆ هەموو هاوڵاتیان دەستەبەرە .

وەک پێشتر وتمان ئازادییە گشتیەکان و ئازادی رادەربڕین بۆ هەمووانە ، بەڵام رەها نیە و کۆت و بەندی لەسەرە ، ئەم کۆت و بەندانەش بە” استپنا‌و” دادەنرێت و لە زانستی یاسادا نابێت “استپنا‌و” فراوانی تێدا بکرێت ( لایجوز توسع فی استپنا‌و) .

ئەو کۆت و بەندانەش بە پێی پەیماننامەی مافە مەدەنی و سیاسیەکان و دەستوری عیراق و یاسای رۆژنامەگەری کوردستان بریتین لە پاراستنی ژیانی تایبەتی کەسەکان و پاراستنی سیستمی گشتی و ئادابی گشتی کۆمەڵکا و پاراستنی مافی خەڵکانی ترو کەرامەتیان ، ئەمەش واتە هەرکاتێک مومارەسەکردنی کارو کردەوەیەک بەناوی ئازادییەوە بوو بەهۆی پێشێل کردنی سیستم و ئادابی گشتی کۆمەڵگا ئەوە سنوری مافی ئازادی بەزاندووە و شیاوی لێپێچینەوەی یاسایی دەبێت ، بە هەمان شێوە ئەگەر ووتار و کردارێک بووە هۆی بریندارکردنی هەست و کەرامەتی کەسێکی تر ئەمەش بە تاوان دادەنرێت چونکە لە سنووری یاسایی ڕیگەپێدراو دەرچووە .

با بگەرێینەوە سەر نموونەکەمان و بزانین لە کوێی ئەو بنەمایانەدا جێگەی دەبێتەوە ، لێرەدا دەبێت هەڵسەنگادنێکی یاسایی ( تکییف القانونی) بۆ کارو ووتەی ناوبراوان بکەین، ئەوەی پەیوەندارە بە کلیپەکەی ماریاوە ئەوە وەک هونەر ڕێگەپیدراوە و کەواتە کردەوەکە بە تاوان دانەنراوە لە یاسادا و مومارەسەکردنی ئازادییەکانە لە قاڵبێکی هونەری دا ، وە هەروەها کۆت و بەندەکانی ئازادی نەبەزاندووە و بە تێگەیشتنی ئێمە سنوورەکانی ئادابی گشتی تێنەپەڕاندووە .

وەهەروەها سەبارەت بە ووتەکانی مەلا هەڵۆ لەسەر خانمی ناوبراو ، دەڵێین وەک ئەصل و لە بنەمادا هەستاوە بە مومارەسەکردنی ئازدی رادەبرین چونکە پشتبەست بەو بنەمایانەی باسمان کرد مامۆستای ئاینیش وەک هەرتاکێکی تر مافی ئازادی ڕادەربڕین و بڵاوکردنەوەی هوشیاری ئاینی و ڕوونکردنەوەی ئاینیی هەیە لەسەر بابەتەکان، بەڵام ووتەکانی ناوبراو سنووری ئازادییەکان و ئازادی رادەربرینی بەزاندووە و واتە پابەندی ئەو کۆت و بەندانە نەبووە کە دانراوە، ئەمە لەلایەک، لەلایەکی ترەوە ووتەی ناوبراو بە تاوانی ( السب ) دائەنرێ بە پیی مادەی ( ٤٣٤) لە یاسای سزادانی عێراقی ژمارە ١١١ ی ساڵی ١٩٦٩ ی هەموار کراو .

سەبارەت بە مافی سکاڵا لەم دۆسیەداو ڕۆڵی داواکاری گشتی تیایدا، دەڵێین کەیسی ناوبراو کەیسێکی تایبەتە لە نێوان دوو کەسدا و کەسی زەرەرمەند مافی بەرزکردنەوەی دوو جۆرسکاڵای هەیە سکاڵای سزایی بە پێی (٤٣٤) لە یاسای سزادان و و داوای قەرەبووی بە پێی مادەی (٢٠٥) لە یاسای شارستانی ژمارە ٤٠ ی ساڵی ١٩٥١ ی بەرکار لە دادگای تایبەتمەند ئەمەش لەبەر ئەوەی مامۆستای ئاینی یاسای ژمارە ٦٥ ی ساڵی ٢٠٠٧ ی بەسەردا جێبەجێ ناکرێ چونکە ئەو یاسایە تایبەتە بە رۆژنامەنوسێک کە لە دەزگایەکی ڕاگەیاندا کاردەکات.

هەرچی پەیوەندی بە داواکاری گشتیەوە هەبێ ئەوا ئەرکی داواکاری گشتی پاراستنی مافی گشتیە و بەرزکرنەوەی سکاڵایە لەو بابەتانەی کە بەرژەوەندی گشتی و مافی گشتی پێشێل دەکات، کەواتە داواکاری گشتی پەیوەندی بە دۆسیەی ناوبراوەوە نیە .

بنیاد لەسەرئەوەی ووتمان دەڵێین مادام ئەو بابەتە کەیسێکی تایبەتە و پەیوەندی بە ماف و بەرژەوەندی گشتیەوە نیە، پێویست ناکات رای گشتی لەسەر دروست بکرێت، بەڵكو یاسا ڕێوشوێنی تایبەتی بۆداناوە و دادگاش دانراوە بۆ لێسەندنەوەی ماف بۆ خاوەنەکەی و جێبەجێکردنی دادپەروەری.

سەرەرای ئەوەی باسکرا، ئەگەر مامۆستای ناوبراو دامەزرابێت لەسەر میلاکی حکومەت ئەوا دەکرێ بە پێی یاسای ڕێککاری فەرمانبەرانی دەوڵەت ژمارە ١٤ ی ساڵی ١٩٩١ ی هەموارکراو لێپرسینەوەی یاسایی لەگەڵدا بکرێت لە رێگەی لیژنەیەکی لێکۆڵینەوەوە بۆ دەرکەوتنی ئەوەی تاچەند سەرپێچیەکەی پەیوەندیداربووە بە ئەرکەکانیەوە، ئەمە سەرەڕای ئەوەی کە یاسای وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئاینی ژمارە ١١ ی ساڵی ٢٠٠٧ باسی ئەرکەکانی مامۆستای ئاینی نەکردووە و ئەمەش پێمان وایە کەموکورتیە لە یاساکەدا و پێویستە لەکاتی هەموارکردندا لە بەرچاو بگیرێ .

 

  • مامۆستای زانکۆ
بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

دوو موسڵمان، دیموكراسیان گڕتێبه‌ردا!

لوقمان غه‌فوور

هه‌ریه‌ك له‌ ئیلهان عومه‌ر ئه‌ندامی كۆنگرێس له‌سه‌ر ویلایه‌تی مینیسۆتا و ره‌شیده‌ تالیب له‌سه‌ر ویلایه‌تی میشیگان، شه‌قێكی توندیان له‌دیموكراسی هه‌ڵدا و دواتریش به‌وه‌وه‌ نه‌وه‌ستان گڕیان تێبه‌ردا!

ئه‌و دۆخه‌ی ئه‌م دوو خانمه‌ موسڵمانه‌ له‌ ئه‌مریكا خوڵقاندیان، وایكرد بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ موسڵمان چانسی ئه‌وه‌ی نه‌بێت پێ بخاته‌وه‌ ناو كۆنگرێس. كه‌ من ئومێدی گه‌وره‌م ئه‌وه‌ بوو له‌دوای ئه‌مانه‌وه‌ ئیتر ئه‌و ده‌رگا ئاڵتونییه‌ به‌رووی هه‌موو موسڵمانێكدا بكرێته‌وه‌ نه‌ك بۆ گۆنگرێس، به‌ڵكو بۆ ئه‌نجومه‌نی پیران و ته‌نانه‌ت جێگری سه‌رۆكی ئه‌مریكا و دوور نه‌ڕۆین بۆ ناو وه‌زاره‌ت و ده‌زگا هه‌واڵگرییه‌ گه‌وره‌كانیش. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ موسڵمان له‌م ئه‌زموونه‌ به‌ شكستی هاته‌ ده‌ره‌وه‌. ره‌نگه‌ من و زۆرێك پێمان ناخۆش بێت، به‌ڵام هه‌قیقه‌تی ئه‌م قۆناغه‌ پێیوتین ئه‌م دوو خانمه‌ ئه‌م ئه‌زموونه‌ گه‌وره‌یان مراند.

ئیلهان عومه‌ر كاتێك ساڵی 1992 به‌ عه‌للاگه‌یه‌ك جله‌وه‌، له‌ ته‌مه‌نی 10 ساڵیدا له‌سۆماڵه‌وه‌ رووده‌كاته‌ ئه‌مریكا، هه‌موو خه‌ون و خه‌یاڵی له‌وه‌دا كۆده‌بێته‌وه‌ كه‌ كارێكی ده‌ستكه‌وێت و ژیانی باشتر بێت له‌و ژیانه‌ی كه‌ هه‌یبوه‌ له‌ سۆماڵ. وێرای ئه‌وه‌ی به‌ئه‌زموونێكی كه‌می سیاسییه‌وه‌ له‌سایه‌ی ئه‌و ده‌رگا ئاڵتوونییه‌ی ئه‌مریكا، به‌داڵانی دیموكراسیدا رۆیشت و كه‌وته‌ ناو جیهانێكه‌وه‌ كه‌ ره‌نگه‌ به‌خه‌ویش له‌ ساڵی 1992 به‌مێشكیدا بهاتایه‌ تووشی شۆكی ده‌روونی ده‌بوو.

سه‌باره‌ت به‌ ره‌شیده‌ تالیب-یش هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و له‌دایكبووی ئه‌مریكایه‌، به‌ڵام به‌هه‌مان عه‌قڵ و دیدگای كه‌سێكه‌وه‌ له‌ ئه‌مریكا و سیاسه‌ته‌كه‌ی ده‌ڕوانێت كه‌ له‌ فه‌له‌ستین نیشته‌جێیه‌.

ئه‌وه‌ی منی تووشی ئه‌ستۆنیش كردووه‌، ئه‌وه‌یه‌ بۆچی من ماوه‌ی چوار ساڵه‌ ده‌ژیم له‌ ئه‌مریكا و نه‌چوومه‌ته‌ ناو هیچ جومگه‌یه‌كی سیاسی، كه‌چی دركم به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ ده‌ستبردن بۆ دژایه‌تی جوله‌كه‌ له‌ئه‌مریكا وه‌ك هێڵی سووره‌ و نابێت به‌ ئه‌نتی-جوو بناسرێیت. كه‌چی ئه‌م دوو خانمه‌ دركیان پێ نه‌كرد؟ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ ئاسانه‌ ئه‌م دوو خانمه‌ هێشتا له‌ناو منداڵدانی بیری شۆڤێنی عه‌ره‌بی و توندڕه‌وی ئیسلامیدا نه‌هاتوونه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ و له‌وه‌ ناچێت دوای ئه‌و هه‌موو هه‌ڵا میدیاییه‌ی له‌ماوه‌ی رابردوودا له‌سه‌ریان دروستكرا بێنه‌ ده‌ره‌وه‌.

دیموكراته‌كانی ئه‌مریكا دۆخێكی خراپیان هه‌یه‌ به‌ده‌ست ئه‌م دوو خانمه‌وه‌. زۆرجار خۆیان ناكه‌ن به‌ خاوه‌نی ڕا و بۆچوونه‌كانیان، زۆرجاریش له‌نێو ته‌نگه‌به‌ری هێرشی میدیایی و جووله‌كه‌كانی ئه‌مریكا ئاوڕ له‌ هۆڵۆكۆست ئه‌ده‌نه‌وه‌ و دڵنه‌واییان ده‌كه‌ن، وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ جوله‌كه‌كانی ئه‌مریكا و دنیا بڵێن ئێمه‌ هه‌ڵه‌مان كرد ته‌نیا ئه‌مجاره‌ له‌م هه‌ڵبژێردراوه‌ خراپه‌مان ببورن.

جالییه‌ی جوله‌كه‌ هێزێكی گه‌وره‌یه‌ له‌ ئه‌مریكا، هه‌ندێكجار بڕوایه‌كم له‌لادروست ئه‌بێت كه‌ ئه‌م جالیه‌ به‌هێزه‌ پاڵپشت به‌ بزنسمانه‌ كریستییانه‌كانی ئه‌مریكا دارێژه‌ری به‌ردی بناغه‌ی سیاسه‌تی ئه‌مریكا و ئابورییه‌كه‌ین، ئه‌وی دیكه‌ ئه‌مێنێته‌وه‌ ئه‌بێت جێگه‌ی خۆیان بكه‌نه‌وه‌ و سیاسه‌تی خۆیانی تێدا داڕێژن به‌قازانجی نه‌ته‌وه‌ و مه‌زهه‌به‌كانیان.
له‌دواهه‌مین هه‌ڵوێستدا كه‌ قورسترین هه‌ڵوێسته‌ بۆ دیموكراته‌كانی ئه‌مریكا و تووشی شڵه‌ژان و ته‌نگه‌تاوی كردوون و بووه‌ هۆی تێكچوونی په‌یوه‌ندی نێوان بنیامین نه‌تانیاهۆ-ی سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیسرائیل و دیموكراته‌كانی ئه‌مریكا، رۆژی 15ی ئۆگه‌ست-ی 2019، وه‌زاره‌تی ناوخۆی ئیسرائیل به‌ره‌سمی رێگه‌ نادا ئه‌و دوو ئه‌ندامه‌ی كۆنگرێس سه‌ردانی ئیسرائیل بكه‌ن. به‌و پێیه‌ی ئه‌وان دژه‌- جوله‌كه‌ن و لێدوانه‌كانی پێشویان بۆنی دژایه‌تی و راسیستی لێدێت.

هه‌روه‌ها ئیسرائیل نایشارێته‌وه‌ كاتێك ئه‌وان داوای سه‌ردانه‌كه‌یان به‌ده‌ستگه‌یشتووه‌ ئه‌وان له‌ داواكه‌یاندا بۆنی ئه‌وه‌ی لێهاتووه‌ كه‌ سه‌ردانه‌كه‌یان بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گه‌شه‌ به‌په‌رتكردن و نكۆڵی له‌ شه‌رعییه‌تدان به‌ ئیسرائیل بكه‌ن.

دیموكراسی تووشی رووداوی سه‌یرمان ده‌كات، كه‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌م دوو خانمه‌ یه‌كێكه‌ له‌و رووداوانه‌. ره‌خنه‌ی من له‌سه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ ئه‌م دوو ژنه‌ له‌ چ مه‌زهه‌ب و نه‌ته‌وه‌یه‌كن، به‌ڵكو ره‌خنه‌ی من په‌لئه‌هاوێت بۆ مه‌ودایه‌كی دوورتری ئاینده‌ی سیاسی ئیسلامیی له‌سایه‌ی دیموكراتی ئه‌مریكا كه‌ كرانه‌وه‌یه‌كی گه‌وره‌ به‌روویدا كرایه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌م دوو بوونه‌وه‌ره‌ ئیسلامییه‌ نه‌یانتوانی له‌یه‌كه‌م ده‌رفه‌تدا گره‌وه‌كه‌ به‌رنه‌وه‌ و وه‌ك هه‌شتپه‌ل بچنه‌ ناو ژیانی سیاسی ئه‌مریكاوه‌.

 

تێبینی: وێنەی ئیلھان عومەر لەگەڵ ئەردۆغان. ماوەیەک لەمەوبەر وەک پەرچەکردار دژی سەرۆک ترەمپ سەردانی ئەردۆگانی کرد  ھەرچەندە پەیوەندی بە بابەتەکەوە نییە، بەڵام ئەمەش بۆ خۆی جێگەی تێبینییە..

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان