ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

عەممار حەكیم.. پێیەك لەدەسەڵات و پێكەیتر لە ئۆپۆزسیۆن

 یاسین تەها

رەنگە لەناو  سەركردەكانی ئێستا کە  لە كایەی سیاسیی عێڕاقدا دەستبەكارن كەمیان هێندەی عەممار حەكیم خواپێداو بن وەكو تاك، چونكە بەمنداڵی عێڕاقی بەجێهێشت و بەسەركردەیی گەڕایەوە. هێشتا تەمەنیشی نەگەیشتبوە 40 ساڵ كە رێبەرایەتیی مەجلیسی ئەعلای ئیسلامیی لەسەر سینییەكی زێڕین پێسپێردرا لە جێگەی عەبدولعەزیزی باوكی لەكاتێكدا كە یەكێك بوو لە رێكخراوترین و دەستەڵاتدارترین هێزە سیاسییە حوكمڕانەكانی شیعەی عێراق كە هەموو پاڵپشتییەكی ئێرانی هەبوو، بەڵام لە یۆلۆی 2017 پاش ئەوەی عەممار حەكیم هەستیكرد بەكەڵكی پرۆژە نوێیەكەی ئەو نایەت بۆ گرنگیدان بە گەنجان و ژنان و هاتنە دەرەوە لە قاوغە تەقلیدییەكانی حیزبی شیعی، لە مەجلیس جیا بوویەوە و “ڕەوتی حیكمەی نیشتمانی” راگەیاند كە سەرباری ئەوەی بانگەشەی نوێگەری و نیشتمانی بوون دەكات، بەڵام هێما بۆ بنەماڵەی حەكیم طباطبائی دەكات كە نزیكەی چوار سەدەیە وەكو بنەماڵەیەكی ئاینیی لە شاری نەجەف نیشتەجێن و هەمیشە بەشێكیان لە حەوزەی ئاینیی و مەرجەعیەت و بەشەكەیتریان لە ناو كایەی سیاسیدا كاریان كردووە.

پێشینەی بنەماڵەیی و باكگراوەندی عەممار حەكیم
عەممار حەكیم كوڕە گەورەی عەبدولعەزیز حەكیمی سەرۆكی پێشوی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامییە، دایكشی لە بنەماڵەی سەدرە كە یەكێكن لە دیارترین و دەركەوتوترین بنەماڵە ئاینییەكانی شیعە. هەروەها زاوای محەمەد باقر حەكیمی مامیەتی كە جاران دەمڕاستی بنەماڵەی حەكیم و شوێن-پێ-هەڵگری سید محسن الحكیم ـ ی باوكی بوو كە تا كۆچی دواییكردنی (1970) مەرجەعی باڵای بێ ڕكابەری تایفەی شیعە بو لە عێڕاق و جیهان. باپیرە گەورەی ئەم بنەماڵەیە ناوی عەلی حەكیمە، پزیشك و حەكیمی تایبەتی شا عەباسی سەفەوی بوە، لە ساڵی 1624 ز لەگەڵ شای سەفەوییەكان هاتوەتە نەجەف و لەوێ بڕیاری مانەوەی داوە بۆ خزمەتكردنی گڵكۆی ئیمام عەلی، دواتر منداڵ و نەوەكانی عەلی حەكیم لە حەوزەی ئاینیی نەجەف خوێندویانە تا چەندین پیاوی ئاینیی و شەرعزانی شیعەی ناوداریان تێدا هەڵكەوتوە.
سەروەریی گەورەی بنەماڵەی حەكیم دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئایەتوڵڵا “محسن الحكیم” كە لەدوای خۆی 10 كوڕی ناودار و 4 كچی بەجێهێشتوە، كە دیارترینیان محه‌مه‌د باقر الحكیم و عەبدولعەزیزن كە دوو ناوی دیاری سەردەمی كار و چالاكیی ئۆپۆزسیۆنی عێراق بوون. عەبدولعەزیز بچوكترینی كوڕەكانی بو، بە مردنیشی هیچ كورێكی محسن الحكیم لە ژیاندا نەمان، كە ئەمەش پایەی عەمماری وەكو گەورەی وەچەی سێیەمی محسن الحكیم بەرزتر كردەوە.

عەممار حەكیم تەمەنی 9 ساڵان بوە كە لەگەڵ باوكیدا هەڵهاتوە بۆ ئێرانی ژێر سایەی رژێمی خومەینی (1980)، لەپاش گەیشتنیشی بەو وڵاتە لە قوتابخانەی تایبەت لە تاران خوێندویەتی. دواتر كۆلێژی یاسای لە شاری قوم تەواوكردوە. كاتێكیش لەدوای 2003 گەڕایەوە عێڕاق جیاواز لە زۆربەی هەرە زۆری گەنج و منداڵی بەرپرس و پیاوە ئاینییەكانی شیعەی تاراوگە، توانایەكی زۆری پیشاندا لە ئاخاوتن و وتاردان بە زمانێكی عەڕەبیی پاراو و ڕەوان  لە كاتێكدا خۆی بە زمانی فارسی خوێندویەتی، هەر ئەمەش وایكرد زیاتر وەكو رێبەرێكی عێراقی و یەكێك لە وەچەكانی ساداتی حەكیم ناوی بدرەوشێتەوە. لە بەهرەی وتاردانیشدا عەممار زیاتر دەچێتەوە سەر مامی تا عەبدولعەزیزی باوكی كە سەرباری ناوبانگی زۆری لە كاری حزبیی و سیاسییدا، هەمیشە وتەو وتارەكانی ئاڵۆزو ڕەكیك بوون، ئالودەبونیشی بە جگەرە و توتن هەناسەكانی كورت كردبوو، ئەمە جگە لەوەی ئاوازی فارسیی بەسەر عەرەبییەكەیدا زاڵ بو.

سەركردایەتی و رێبەرایەتی عەممار حەكیم
عەممار حەكیم تەنها لە وتارداندا ناچێتەوە سەر مامی، بەڵكو دەركەوتنی لەسەر شانۆی سیاسیی لە نوێنەرایەتیكردنی مامیەوە (محه‌مه‌د باقر الحكیم) لە كۆڕ و كۆبونەوەكاندا دەستی پێكردوە. تەنانەت چەندجارێك باسی لەوە كردوە كاتێك لە تەمەنی 8 ساڵیدا بوە لە شاری نەجەف وەكو نامەبەری نهێنیی نێوان  محه‌مه‌د باقر الحكیم ـ ی مامی و محه‌مه‌د باقر الصدر (دامەزرێنەری حیزبی دەعوە) كاریكردوە بۆ بەهەڵەدابردنی سیخوڕەكانی بەعس. مامی عەممار (محه‌مه‌د باقر الحكیم) جگە لەوەی سەرۆكی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی بو یەكێك بوو لە ناسراوترین هەڵسوڕاوە ئاینیی و سیاسییەكانی شیعەی عێڕاق لە ساڵانی هەشتاكان و نەوەدەكانی سەدەی رابردوو. جگە لەوەش جێگەی متمانە و رێزی زۆری رژێمی خومەینیی بوو، چونكە لەلای خۆیەوە كاری بۆ ئەوە دەكرد ئەزمونی كۆماری ئیسلامیی ئێران بگوازێتەوە بۆ عێراق. هەروەها دەیویست خۆیشی ببێتە خومەینییەكی بچوك لە عێڕاقدا. لەدوای روخانی بەعس (2003) محه‌مه‌د باقر الحكیم وردە وردە لە كاری حیزبیی دوركەوتەوە بۆ ئەوەی وەكو مەرجەعێكی ئاینیی كاربكات و وەجاغی ئایەتوڵڵا محسن الحكیم ـ ی باوكی روناك بكاتەوە، لەم میانەیەشدا جێگەی خۆی لە سەركردایەتی ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ئیسلامیی چۆڵكرد بۆ عەبدولعەزیز حەكیمی برای، بەمەش بەردی بناغەی میراتگریی بنەماڵەیی لە سەركردایەتیی ئەم پێكهاتە سیاسییە شیعییەدا دانرا كە لە سەرەتای دامەزراندنیدا (1982) و بەر لەوەی ببێتە حزبی بنەماڵەی حەكیم و ناوی “شۆڕش” ی لێبكرێتەوە حیزب نەبوو، بەڵكو چەترێك و بەرەیەك بو بۆ كۆكردنەوەی كۆمەڵێك حیزب و كۆمەڵ و یەكەی چەكداریی بەرهەڵستكاری رژێمی بەعس بە سەرپەرشتیی و كۆمەكیی ئێران كە لەناویاندا حیزبی دەعوەی ئیسلامیی و حیزبوڵڵای كورد بە سەرۆكایەتیی شێخ محەمەد خالید بارزانی هەبوون.

لە كۆتاییەكانی ئابی 2003، محەمەد باقر حەكیم كە پلەی ئایەتوڵڵای هەبوو پاش تەواوكردنی پێشكەشكردنی وتاری هەینی لەناو رەوزەی حەیدەریی ئیمام عەلی و لەكاتی هاتنە دەرەوەیدا بە هۆی ئوتومبیلی بۆمب-رێژكراوەوە تیرۆر كرا، لەدوای ئەم روداوەشەوە ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی رێكخراوێكی خێرخوازیی و بانگخوازیی شیعیی دروستكرد بەناوی “شهید المحراب” و عەممار حەكیمی كردە سەرۆكی ئەو رێكخراوە، لەمە بە دواش عەممار حەكیم بوو بە نوێنەر و وتەبێژی خۆی لە قۆزاخەی مامی و باوكی هاتە دەرەوە. كاری عەممار حەكیم لە رێكخراوی “شهید المحراب” زۆری نەخایاند و باوكی توشی نەخۆشی شێرپەنجەی سییەكان هات، ئەمەش زیاتر دەرفەتی بۆ رۆڵ بینینی عەممار حەكیمی كردەوە وەكو جێگرەوەی باوكی، كاتێكیش لە مانگی ئابی 2009 باوكی كۆچی دوایی كرد هەمو سەركردەكانی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی رازییبون عەممار جێگەی بگرێتەوە لە كاتێكدا گوتار و ئەدەبیاتی خۆیان و حزبەكەشیان پڕە لە باسی دیموكراسی و دەستاودەستی دەسەڵات.

بە گواستنەوەی دەسەڵاتەكەی عەبدولعەزیز حەكیم بۆ عەمماری كوڕی بە تەواوی خاوەندارێتیی ئەنجومەنی باڵا یەكلایی بوویەوە بۆ بنەماڵەی حەكیم، بەڵام لەماوەی هەشت ساڵ كاركردندا كێشە و بەریەككەوتنی زۆر لە نێوان پاسەوانە كۆنەكانی مەجلیس و عەممار حەكیمدا سەریهەڵدا بەتایبەت كە زۆر باس لەوە دەكرا، دەبوو عەممار بەر لە رێبەرایەتی سیاسی ماوەیەك تەرخان بكات بۆ خوێندنی ئاینیی تا لە شەقامی شیعییدا لێوەشاوەیی ئەوە پەیدا بكات كە ببێتە ڕاگری ئالی حەكیم كە مەرجەعی باڵای تایفەكە بوون و سەرەنجام جیابونەوەی ڕەوتی حیكمەی لێكەوتەوە كە ئێستا دەوروبەری 20 كورسییان هەیە لە ئەنجومەنی نوێنەران بەرامبەر 2_3 كورسی ئەنجومەنی باڵا كە زیاتر هی كۆتای ژنانە و لەناو هاوپەیمانێتیدا بەدەستیانهێنا.

عەممار حەكیم و هاوكێشەی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن
ئێستا عەممار حەكیم بەفەرمی سەرۆكی ڕەوتی حیكمەیە، بەڵام پێگەی سیاسیی لە گۆڕەپانی سیاسیی عێڕاقدا زۆر زیاترە لە هی سەرۆكی حیزبێك، جار جار بە نوێنەرایەتیی هەمو شیعە دێتە كوردستان بۆ نزیككردنەوەی هەولێر و بەغداد، حزبەكەشی جاران لە دۆستە هەرە نزیكەكانی كورد بوو، بەڵام لەپاش ریفراندۆمەوە (2017) وەكو جاران نەماوە و ماوەیەكیش گرژی تێكەوت، چونكە حەكیم وتبووی جگە لە ئیسرائیل كەس پشتیوانی دەوڵەتی كوردی ناكات، ئەوەی لەنێوان كورد و عەممار حەكیمدا هەمیشە ئامادەیە زیاتر فەتوا بەناوبانگەكەی ئایەتوڵڵا محسن الحكیم ـ ی باپیریەتی بۆ حەرامكردنی كوشتنی كورد لە سەردەمی شۆڕشی ئەیلولدا.
كاتێك عادل عەبدولمەهدی بۆ سەرۆكایەتی وەزیران كاندیدكرا، سەید عەممار سەرباری ئەوەی سەرۆكی هاوپەیمانێتی ئۆپۆزسیۆن “الإصلاح” بوو، پشتیوانی زۆری لێدەكرد بەوپێیەی پێشتر لەناو مەجلیسی ئەعلا هاوخەبات و هاوڕێی یەكتر بوون، بەڵام ساڵ تێپەڕی نەكرد بەسەر حومكڕانیەكەی عەبدولمەهدی، نێوانی هەردوولا گرژی تێكەوت، چونكە حەكیم بەرەی ئۆپۆزسیۆنی حكومەتی هەڵبژارد لەكاتێكدا چاوی لەسەر ئەمیندارێتی گشتیی بەغدایە و لیستێك ناویشی داوە بۆ پڕكردنەوەی باڵیۆز و پلە تایبەتەكان، جگە لەوەش ماوەیەك بەر لەئێستا ڕەوتەكەی حەكیم هەوڵیدا خۆپیشاندانی ناڕەزایی “ملیۆنی” لە 14 پارێزگا رێكبخات و ئەمەش وای لە عەبدولمەهدی كرد نامەیەكی درێژ بۆ حەكیم بنێرێت و مەترسی ئەم هەنگاوەی بۆ ڕوون بكاتەوە، ئەویش هەینی ڕابردوو بەنامەیەكی وەڵامئامێز سووربوونی لەسەر ئۆپۆزسیۆن بوون ڕاگەیاند و بەرگری لە هەڵوێستی خۆی كردووە ئەمەش مایەی مشتومڕێكی قووڵی دەستەبژێری سیاسی شیعە و عێراقە چونكە لەپاش 2005 ئەوە یەكەمجارە هێزێكی سیاسی شیعی شەریك باسی ئۆپۆزسیۆن بوون بكات بەتایبەت كە ئەو هێزە نوێنەر و میراتگری ئالی حەكیمە كە لەناو بنەماڵەكەیاندا زیاتر لە 60 قوربانیی دەستی رژێمی بەعس هەیە، نزیكەی 10 لەو قوربانییانەش كەسایەتیی دیار و پلەداری حەوزەی ئاینیی نەجەف بون، جگە لەوەش لەبەرئەوەی ئەم بنەماڵەیە لە ساداتی شیعەن، خاوەن پێگەیەكی كۆمەڵایەتیی تایبەتن و هەمو تاكەكانیان هەڵگری نازناوی “سەماحەتی سەید” ن لە ئێستاشدا یەكێك لە چوار مەرجەعە سەرەكییەكەی عێڕاق هەر لە بنەماڵەی ئەوانە بەناوی محه‌مه‌د سعید الحكیم كە زۆرجار بە پیاوی ئاینیی دووەمی شیعەی عێڕاق لەپاش سیستانییەوە ئاماژەی بۆ دەكرێت.

لە ساڵانی هەشتاكاندا ئێران كاری زۆری كردوە بۆ ئەوەی بنەماڵەی حەكیم ببنە دەمڕاستی سیاسیی هەموو شیعەی عێڕاق، بەو پێیەی لە ڕای محسن الحكیم ـ ی باپیری كۆچكردوویان لایاندا لەبارەی ویلایەتی شەرعزانان و چونە بەرەی لایەنگرانی رژێمی “ولایة الفقیه” كە حوكمڕانیی ئێران و شیعە لایەنگر و هەوادارەكانی دەكات، بەڵام ئێستا ساردو سڕییەكی زۆر لە پەیوەندییەكانی عەممار حەكیم و بەرەی ئێراندا هەیە و زۆرجار بە عەڕابی پرۆژەی ئەمەریكی و كوێتی و سعودی تۆمەتبار دەكرێت و لەم شەڕە نەرمەشدا كە زۆرجار لەسەر سۆشیاڵ میدیا بەڕێوەدەچێت باس لەوە دەكرێت ئالی حەكیم باشترین كۆشك و خانوەكانی قەراغی دیجلەیان بۆ خۆیان گرتووە و  لەشارەكانی عێراقدا تۆڕێك بەرژەوەندی دارایی و عەقاراتیان هەیە  كەچی باسی ئۆپۆزسیۆن بوون و چاكسازی دەكەن.

جگە لەوەش سەید عەممار بەختی هەبو لەوەی لەگەڵ راگەیاندنی ڕەوتە نوێیەكەیدا “ڕەوتی حیكمە” زۆربەی ستافەكەی ئەنجومەنی باڵای لەگەڵ خۆیدا هێنا لەهەموویان گرنگتر كەناڵی “الفرات” لەگەڵ ماڵە كۆنەكەی تاریق عەزیزی لە چادرییە و كۆمەڵێك بینایە و دامەزراوە و باڵەخانەیتر كە بوونە هەوێنی ناكۆكییەكی زۆر لەگەڵ ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی و ئێستاش بوونەتە بەشێك لەو كێشمەكێشەی بەناوی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆنەوە بەڕێوە دەچێت بەو پێیەی مەجلیسی ئەعلای ئیسلامی پشتیوانی لە عەبدولمەهدی دەكەن و ڕەوتەكەی عەممار حەكیمیش خۆی بە ئۆپۆزسیۆنی كابینەكەی عەبدولمەهدی دەزانێت.

ریکلام

وتار

ناکرێت هۆزە کوردییەکان پەراوێزبخرێن و تەشهیریان پێبکرێت

حەسیب شێخ صدرالدین

بە درێژایی مێژوی گەلی کورد بنەماڵەکانی کورد ڕۆڵی کاریگەرییان هەبووه له خەباتی سیاسی و ئاینی و کۆمەڵاتی، بەڵام له ئێستادا دەستێک له ناو سۆشیال میدیادا پەیدا بووە، کە دەیانەوێت هەموو وچان و مێژوی پڕسەروەری بنەماڵەکان زەڕبی سفربکەن، ئەگەر ئێمه قەڵس بین بەرانبەر کەسێک، ناکرێت هەموو کەسی ئەو کەسە بەخراپ بزانین و بێ هیچ فلتەرێک دابارینە سەر بنەماڵه و خانەوادەی، چوونکە هۆزەکانی کورد له پێشکەوتنی بازرگانی و سیاسی و ئاینی و هەموو سێکتەرە سەرەکییەکان ڕۆڵیان هەبوە و چەندین زانای ناو هۆزەکانی کورد توانیان یەکەم کتێبخانە دروست بکەن له زانکۆی ئەزهەر، سەیری مێژووی جافیش بکەین هۆزێک بوونە کە لەبواری کشتوکاڵ و بازرگانی و ئەدەبیات پێشەنگی ناوچەکانی تری کوردستان بوونە، نمونەی شاعیر و ئەدەبزانی ناو هۆزی جاف، (ئەحمەد موختار جاف) که تا ڕۆژگار بە رەوپێش بڕوات تام و چێژی شیعرەکانیان زیاتر دەبێت، له ناو هۆزی شێخدا نمونەی (مەلا شێخ محەمەدی قەردەداغی و صابری و بێخود و شێخ ڕەزای تاڵەبانی)مان هەبووە له هۆزی هەمەوەند (فەقێ قادری هەمەوەندی)مان هەبووه.

کە ئەم کەڵه پیاوەنە هەر یەکێکیان له هۆزی جیاوازی کورد بوون و خزمەتێکیان کردوە، کە شیعرەکانیان له زانکۆکاندا بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرای تێدا بەدەستدەهێنن، بۆیە ناکرێت خەڵکی بکەوێتە دوای هاتوو هاواری سۆشیال میدیا، بێ ویژدانانە بکەونە گیانی بنەماڵه کوردییەکان، جا هەموو ئەو بنەماڵانەی کە ناو بنچینەیان هەیه، هەموو ئەمانە ئەگەر له سیاسەت یان ئابوری یان ئاینی، ڕۆڵیان نەبووبێت ئەکرێت بڵێن له ئاشتەوایدا پلەی یەکەم بوونە، بۆیە بێویژدانییە هێرش و جنێو بدەین بە کەسایەت و هۆزەکانی خۆمان، چوونکە زۆرێک له کە ساییەتی ناو هۆزەکان سنوری ئەدەبیات و چالاکیان بووە بە نێودەوڵەتی بەڵام لای خۆمان قەدرییان نازانین، کورد ووتەنی زیندوو کوژی مردوو پەرستین.

بۆیە هه میشە کوردەواری ووتوویانە چەم بێ چەقەڵ نابێت ناکرێت ئێمه بەهۆی خراپی کەسێک هەزاران کەسی دیکە خراپ بکەین کە لەو هۆزو کەسانەی کە خراپییان دەکەین دەیان زاناو شاعیری وەک ئەو کەسانەی تێدایە کە له سەرەوە ئاماژەم پێ کردووە.
بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

چەند سەرنجێکی خێرا سەبارەت بە ڕێککەوتنی چین و ئێران

بەهرۆز جەعفەر 

‎ئەم ڕێککەوتنەی چین و ئێران وەرچەرخانە چونکە؛
‎یەکەم؛ لە ڕووی سەربازییەوە (٥٠٠٠) پێنج هەزار سەربازی چینی لە ئێران دائەبەزن، ئەوەش بە پێی ڕێککەوتنەکە بەناوی پارێزگاریی کردن لە کۆمپانیا چینیەکان. ئەمەش یەکەمین دەستێوەردانی سەربازیی چینیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
‎دووەم؛ ڕێککەوتنەکە پاڵپشتیەکی ئابوریی گرنگە لە ئێران کە (٤٠٠) چوارسەت ملیار دۆلاری چینی تیا وەگەڕئەخرێت و نەوتی ئێران بۆ ٢٥ ساڵ بە چین ئەفرۆشرێ بەنرخی ٣٠٪ ی خوار بازاڕ.
سێهەم: ئەمە ڕێککەوتنە واتە Initial Agreement نیە. وە ئەکرێت بڵێن هەم گرێبەستە هەم ڕێککەوتن..هەمیشە گرێبەست بەشێکە لە ڕێککەوتن.
‎چوارەم؛ ڕێککەوتنەکە ئەچێتە بواری جێبەجێکردنەوە پاش ئەوەی لەپەرلەمانی ئێران پەسەند ئەکرێ.
پێنجەم؛ شتێکی گرنگ هەیە، بەدیم کرد. ئەویش بۆ نمونە ئێران پرۆژەیەکی گەورەی بواری تەکنەلۆژیا یان پیشەسازیی هەیە، دوو کۆمپانیا پێشکەشی ئەکەن یەک فەڕەنسی و ئەویتر چینی.. ئێران لەمەدا ئەبێت بە ناچاریی ئەوەی چین هەڵبژێرێت.

شەشەم؛ ڕووسەکان ئەم ڕێککەوتنەیان پێ ناخۆشە، ئەگەریش سەیر بکەین هەموو کاتێک لە ئەنجومەنی ئاسایش ڕووسیا بۆ داکۆکی لە چین کارتی ڤیتۆی راکێشاوە. بەڵام سەیری چین بکەین و مێژووی چین لە ئەنجومەنی ئاسایش ئەوا هیچ کات وەیان کەمترین کات کارتی ڤیتۆی هەبوە بۆ هەر پرسێک. بگرە لە بابەتی ئێراندا هەموو کات لەگەڵ ئەمریکیەکان بون. بەڵام ئایا لەمەولا وا ئەبێت!؟
حەوتەم؛ مێژووی ڕێکەوتن لە ئێراندا، لە زەمانی سەفەویەت، قاجار، پەهلەویەت تا ئەگاتە زەمانی دوای شۆڕش ڕوون نییە. زۆر کات هەبوە ئێرانیەکان لە بەشێک خاکی خۆیان خۆشبون بۆ زلهێزەکان. بۆ بەریتانیا ئەمەیان کردوە. بۆ ڕووسەکانیش.
هەشتەم: ڕێککەوتنەکە ئابورییە، بەڵام بە ئەگەری زۆر ڕەهەندی ئەمنی و سەربازیی ئەبێت. پێدەچێ چین لە ئێران جێگەی خۆی پتەوتر بکاو بچێت بۆ عێراق و لوبنان و سوریا.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بەئاگایی و نائاگایی

عەبدوڵا تۆفیق

زۆرجار گوێمان لە ووشەی بەئاگایی و نائاگایی بووە بەتایبەت لە بواری دەروونناسیدا کە لەوێدا گرنگیەکی زۆری پێدراوە. ئەوەی شایانی باسە لە ڕاهێنانە دەروونیەکاندا بەشێکی گەورەی گرتووە، ئەویش لەبەر ئەوەی ئەوکەسانەی کە ڕاهێنانی دەروونی ئەنجام ئەدەن ئۆتۆماتیکی هەردوو بەشەکە بەشێوەیەکی پڕاکتیکی و ژیرانە بەکاردەهێنن. مرۆڤ تەنها بوونەوەرێکە کە خودای گەورە توانای پێداوە کە لە هەردوو بارەکەدا بژی. مرۆڤ نزیکەی سێ بەش لە ژیانی لەناو نائاگایدا بەسەر ئەبات، کە ئەویش پێكهاتووە لە خەو، خەون، خەونی ڕۆژانە، بیرکردنەوە و فەنتاسیا.
ڕۆژانە سەدان و هەزاران جار دەچینە ناو نائاگاییەوە، وە ئەگەر نائاگاییەکەمان قوڵتر بوویەوە ئەوکاتە دەچینە بارێکیترەوە کە بە ترانس ناو ئەبرێت. هەریەك گوێگرتن لە مۆسیقا، سەیرکردن و گوێگرتن لە کەسێك، بیرکردنەوە، خەون و فەنتاسیا ئەمانە شوێنیان لە نائاگایدایە لە مێشکی مرۆڤدا. ئەمەش لەبەر ئەوەی کە مرۆڤ لەوکاتەدا ئاگای لەجەستەی خۆی نامێنێ و شتەکانی دەوروبەری کەمتر گرنگیان ئەبێ و تەرکیزی بۆیان نامێنێ. بۆنمونە: ئەوکاتەی کە کەسێك سەیری یاریەکی سەرنجڕاکێش دەکات لە تەلەڤزیۆندا ئەو بەتەواوی لە تەلەڤزیۆنەکەدا دەبێ، تەواوی سەرنجی لە یاریەکەدا کۆدەکاتەوە، هەربۆیە زۆرجار ئەگەر قسەشیان لەگەڵدا بکرێت ئەوان گوێیان لێنابێ. ئەوان تەنها جەستەیان لە ژورەکەدایە و نائاگاییان لەوێ نەماوە. ئەگەر کەسێك بەو شێوەیە تەنها بە جەستە لەوێ ئامادەبوو، ئەوکاتە ئەتوانین کە بڵێین ئەو کەسە لەو شوینەدا ئامادەنییە. ئامادەبوونی کەسێك لە شوێنێکدا پێویستی بەئامادەبوونی هەردوو بەشەکە هەیە (بەئاگایی و نائاگایی). لەو کاتەدا کە خوێندکارەکان لە پۆلەکەدا خەیاڵیان ڕۆشتووە ئەوان گوێیان لە مامۆستا و هاوپۆلەکانیان نابێ، مەگەر دەستیان لێبدرێت و بیان جوڵێنن هەتا بەئاگاییان بۆ بگەڕێتەوە.
باوکی دەروونناسان (سیگمۆن فرۆیدیش) لە کۆتایی (١٨٠٠)کاندا تیۆری و شیکردنەوەی خۆی هەبوو لەسەر ئەم دوو بەشە گرنگەی مرۆڤ کە تەواوکەری یەکن. بەڵام دەیان ساڵی خایاند کەس نەما باسی ئەم بوارە بکەت هەتا ساڵی (١٩٨١) لە لایەن پزیشکی دەرووناسی ئەمریکی (ڕۆگر سپارێ) لەسەر شیکردنەوەکەی بۆ هەردوو بەشەکەی مێشك (بەئاگایی و نائاگایی) توانی خەڵاتی (نۆبڵ) بەدەست بهێنێت. (سپارێ) لای ڕاستی بە لای نائاگایی شیکردەوە کە ( خەون، خەونی ڕۆژانە، ئاواز، فەنتاسیا، هەست، گرفت چارەسەرکردن، سیمبول، تەماشاکردن و خۆناسین) لەخۆ دەگرێت. لای چەپیش لای نائاگایی کە (مەنیق، زیرەکی، ماتماتیك، توانی خوێندنەوە، توانای نوسین، زمان، شت لێکدانەوە، من”خود”) لەخۆ دەگرێت. کەواتە هەرکات تۆ بەهۆی بیرکردنەوەیەکەوە ئاگات لەخۆت و دەوروبەرت نەما ئەوا تۆ چوویتە ناو نائاگاییەوە/ لای ڕاستی مێشکت.
بەکارهێنان و چوونە ناو نائاگاییەوە بەشێوەیەکی دروست و باش کاریگەریەکی زۆری هەیە لەبوارەکانی زانست، وەرزش، گرفت چارەسەرکردن، داهێنان و بواری ڕامیاریدا و …تاد. زۆر جار پرسیار لە لایەن دەروونناسەکانەوە لە وەرزشکارە سەرکەوتووکان کراوە؛ کە چ هۆیەك هەیە لە پشت ئەو سەرکەوتنانەیانەوە، وەڵامی وەرزشەوانەکان زۆرجار بە (خۆشم نازانم بۆچی) دراوەتەوە. بەڵام ئەوان پێش یاریەکەیان ئەوەیان هەست پێکردووە کە ئەوان سەرکەوتو ئەبن.
لە یاریەکانی وەك (مەلەوانی، یاری تێنس، گۆڵف، یاری سەربەفر، باسکە، فۆتبۆڵ و یاریەکانی گۆڕەپان و زۆریاری تری وەك زۆرانبازی و کاراتێ؛ …) هەمیشە ڕاهێنانی دەروونی بۆ پرۆگرامکردن و چوونی وەرزشەوانەکان بۆ لای ڕاستی میشك (نائاگایی) بە شێوەیەکی بەئاگایی، لەوێدا بڕوا بەخۆبوونیان بەهێزتر دەبێت ڕۆڵێکی گەورە و بەرچاوی هەبووە. ئەو یاری چیانە سوودیان لەو پڕۆگرامکردن و چوونە ناو نائاگایی کردووە هەتا لەو رێگەیەوە ئەوان بتوانن ئاسانتر بچنە ناو باری ترانسەوە، بەو هۆیەشەوە ئەوان هەستی دلنیایی و سەرکەوتن لە یاریەکەدا هەست پێدەکەن. بەهۆی ئەو ڕاهێنانە دەروونیەوە ئەوان تەواوی سەرنجیان لەوە دەبێت کە دەیکەن و هیچیتر نابینن و نابیستن بۆ ئەوەی خەیاڵ و سەرنجیان بشێوێنێ، لای ئەوان هەر ئەوکاتە بوونی هەیەو ڕێگر نابینن لەبواری پزیشکیشدا چوونە ناو نائاگایی کاریگەرێەکی بەرچاوی هەیە. ئێستا لە زۆربەی وڵاتە پێشکەوتووەکانی جیهاندا پزیشکەکان دەچن کۆرسی تایبەتی دەخوێنن و خۆیان فێری ڕاهینانی دەروونی دەکەن، بۆئەوەی بتوانن لە بوارە جیاجیاکانی تەندروستی و پزیشکیدا بەکاری بهێنن. بۆ نموونە لە بواری نەشتەرگەری و چارەسەرکردنی دداندا ڕۆڵێکی گەورەی هەبووە. هەروەها بۆ نەخۆشیە دەروونیەکان و ماندوبوون، سترێس، حەوانەوە و گەڕانەوەی وزە و دەسەڵات. خەواندن (هیپنۆس) زانستێکی گرنگە و لە زۆر وڵاتدا گەشەی سەندووە، بەتایبەت لە نەخۆشخانەکاندا کەسانی پسپۆڕ بۆ زۆر چارەسەری دەروونی و نەشتەرگەری بەکاری ئەهێنن.
بە ئەزموونەوە ئەڵێم کە هاوکاریەکی زۆری بواری تەندروستی دەکات، بۆ کەمکردنەوەی ئازار، ترس و فۆبیا و زۆر کێشەی تر.
ئەبێت ئەو هۆکارانە چی بن لە پشت ئەو کەسانەوەی کە دەتوانن تیر و شمشێر و دەرزی لە لەشی خۆیان بچەقێنن؟ لە وڵاتی هیندستان لە شاری بۆمبای ساڵانە لە ماوەی هەفتەیەکدا لە ئاهەنگی تایبەتی خۆیاندا نزیکەی چل ملیۆن کەس کۆدەبنەوە بۆ بەرز ڕاگرتنی ئەو ڕۆژە پیرۆزەیان. لەوێدا زۆربەی بەشداربووان لەو جۆرە کارانە ئەنجامدەدەن، کە دەبێتە مایەی سەرسوڕمانی تەماشاکەران و شوێنی پرسیار لە لایان. لە کوردستانیش لە هەندێ شوێن و لای هەندێ لە تەریقەتەکان جۆرێ لەم شێوازە بەکاردەهێنن، کە لەشی خۆیان ئەبڕن و شوشە دەکرمێنن. زۆر کەم ڕوویداوە کە ئەوان دووچاری حاڵەتی ناڕەحەت بووبن کە پێویستیان بە چارەسەر بووبێ دوای ئەنجامدانی ئەو کارەیان، یان مردن. ئەوەش دەزانین کە زۆر لەوانەی کە لە بواری جادووگەریدا کاردەکەن بەشێوەیەك توانایەکی تایبەتیان بەکارهێناوە. جادووگەرەکە هاوکاری کەسانی تر دەکات؛ بۆ ئاوات خواستنیان بە تێکدانی دەروونی کەسێك، ماڵی کەسێك، تەنانەت بە مردنی کەسێك⁄ ڤودۆ.
لە دێر زەمانەوە هەتا ئێستاش، کە زانست لەم سەد و پەنچا ساڵەی پێشوودا پەرەی سەندووە، کەچی هێشتا زۆر کەس وادەزانن کە ئەو کەسانەی ئەو توانایەیان هەیە تەنها بەهرەیە، یان بوێریە. بەڵێ ئەوان بوێرن کە توانیویانە بگەڕێن هەتا ئەو هێزە گەورە بدۆزنەوە، کە ببێتە هاوکاریان و پشت بەو هێزە ببەستن، کە پێیان وایە لە سەر و توانای مرۆڤەوەیە.
بەپێی لێکۆڵینەوە زانستیەکان سەلمێندراوە، کە هەموو کەس ئەم توانایەی تیایە، ئەگەر متمانەی بەخۆی بەهێزبێت و ئەو سەرچاوەیە بدۆزێتەوە کە لە ناو خۆیدا هەیە و خودا پێی داوە. کەوابوو نابێ ئەو توانایە ببەستینەوە بە بەتوانایی، یان هێزو بەهرەیەك. ئێمە هەموو دەتوانین لەو جۆرە کارانە بەکاربهێنین ئەگەر توانیمان بەشێوەیەکی زانستی بچینە ناو نا ئاگایمانەوە.
دەبێ بڕوای تەواومان بەوە هەبێ کە دەیکەین و هەموو چەقی قورسایمان/ تەرکیزمان بخەینە گەڕ. ئەو کەسانەی کە لەو جۆرە کارانە دەکەن بە تەواوی خۆیان دەدەنە دەست ئەو شتەی کە ڕوودەدات و تەواو بیریان لێکردوەتەوە.
ئەوان ویستێکی بەهێزیان هەیە لەسەر ئەو کارە، ئەو هەموو شتانە لە کەسەکەدا کۆدەبێتەوە و بەکردنی ئەو جۆرە کارانە هیچ هەست بە ئازار ناکەن لە جەستەیاندا.
من لە کۆرسێکی لە بەشی پڕاکتیزەکردنەکەیدا بە سەر خەڵوزی داگیرساودا ڕۆشتم. دەتوانم بڵێم کە بێجگە لەو توانا و ئارەزووەی مرۆڤ هەیەتی لەسەر بە ئەنجامدانی ئەو جۆرەکارانە دەوروبەر و قەرەباڵغی و دەنگە دەنگی بەرز هاندانێك دروست دەکات، کە کەسەکە کارەکە بە ئاسانتر بەئەنجام بگەیەنێت. ئەو وتەیە زۆر شوێنی خۆی دەگرێت کە دەڵێ: ئەو بتوانێ منیش دەتوانم !

 

پسپۆڕی ڕاهێنانە دەروونیەکان*

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان