ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

ژینگە

ڕێگە زانستییەكانی ئاودێری

خەڵك – بەشی هەواڵ

مامۆستایەكی زانكۆی سلێمانی ڕێگا جیاوازەكانی ئاودێری كشتوكاڵ بەتایبەت ڕێگای پرشاندن و دڵۆپاندن بە وردی شیدەكاتەوە.
گۆران عومەر مامۆستا لەبەشی ئاودێری كۆلێژی ئەندازیاری زانكۆی سلێمانی لە شیكردنەوەیەكدا كە وێنەیەكی بۆ (تۆڕی میدیایی خەڵك) ناردووە، بە وردی ڕێگا جیاوازەكانی ئاودێری كشتوكاڵ بەتایبەت ڕێگای پرشاندن و دڵۆپاندنی خستووەتەڕوو كە بەم شێوەیەی لای خوارەوەیە:

پرۆسەی ئاودێری بریتییە لە گەیاندنی ئاو بەزەوی كشتوكاڵی لەكاتی گەشەسەندنی سروشتی بەروبومێكی كشتوكاڵیدا و لەئەنجامی نەبوونی ئاوی بارانی پێویست بۆ ئەو گەشەسەندنە بەیارمەتی پێكهاتەی ئەندازیاری وەك (بەنداو، ئەستێڵ، حەوزی ئاو، كەناڵی ئاو، ڕێكخەری ئاستی ئاو لەكەناڵدا….هتد).

مرۆڤ لەدێر زەمانەوە ئەم پرۆسەیە بەكاردێنن لەبەرهەمهێنانی بەروبوومی كشتوكاڵیدا كەوا لەسەرەتادا میصرییە كۆنەكان و دەوڵەتانی میزۆپۆتامیا كەوا عێراقی ئێستا بەشێكی سەرەكییەتی بەكارییان هێناوە، وەڕۆمانییەكان لە چوار سەدەی پێش میلاد كەناڵی ئاوییان دروستكردووە.

– پرۆسەی ئاودێری لەڕوی سەرچاوەی ئاودێرانەوە لەدوو بەشی سەرەكی پێك دێت كەوا ئەوانیش بریتین لە
یەكەم ئاودێری لێشاوە بەوئاودێرییە دەوترێت كەوا بەبەكارهێنانی سەرچاوەی ئاوی سەرزەوی وەك ڕوبار و كانیاوەكان ئاو دەگەیەنرێت بەزەوییە كشتوكاڵییەكان.

دووەم ئاودێری بەڕێگای بەرزكەرەوە، بەو ئاودێرییە دەوترێت كەوا بە بەكارهێنانی سەرچاوەی ئاوی ژێر زەوی وەك بیر یان ئاوی سەر زەوی بەڵام لەئاستێكی نزمدا كەوا بەهۆی(پەمپ، یان بەدەستی مرۆڤ یان بەهێزی ئاژەڵ) بەرزدەكرێتەوە.
پرۆسەی ئاودێری بە چەند شێوازێك ئەنجامدەدرێت.

۱-ڕێگەی ئاودێرانی سەرزەوی: لەم ڕێگەیەدا بە بەكارهێنانی شێوازەكانی (گۆل، حەوز، جەماوەی بەرزایی) زەوییە كشتوكاڵییەكە ئاودێری دەكرێت بەڵام لەم ڕێكەیەدا بەفیڕۆجونی ئاو لەئاستێكی بەرزدایە، بەشێكی زۆری زەوییە كشتوكاڵییەكان تا ئێستاش هەربەم ڕێگەیە ئاودێری دەكرێن.

۲-ئاودێران بەڕەشاندن: ئەمەیان ڕێكایەكی تاڕادەیەك نوێیە كەوالەم ڕێگەیەدا بە بەكارهێنانی (پەمپ، بۆری سەرەكی، بۆری لاوەكی، بەرزكەرەوە، ئامێری پرشاندن) شێوازێك لەبارانی دەستكرد دروستدەكرێت.

ئەم ڕێگایە كاتێك بەكاردێت ئەگەر هاتوو:

۱.ئاودێران بەڕێگەی سەرزەوی كاریگەر نەبوو.

۲.لێژی زەوییە كشتوكاڵییەكە زۆر بوو، وە تۆبۆگرافی زەوییەكە ناڕێك بوو.

۳.جۆری خۆڵەكە بۆ داخوران لاوازبوو.

٤.خۆڵەكە ئاو نەگرێتە خۆی یاخود بەپێچەوانەوە.

٥.قوڵی چینی خۆلەكە كەمبێت لەسەر چینێكی بەردین بێت.

ئەم ڕێگایە تا ڕادەیەك نرخی تێچوونی بەرزە وە ڕێژەی ئاو بەفیڕۆچوون لەم ڕێگایەدا (۱۵٪ تا ۲٥٪).

سودەكانی بەكارهێنانی ڕێگای ئاودێری بە پرشاندن بریتییە لە:

۱. بەشێوەیەكی چونییەك و یەكسان ئاودێریمان بۆ دەكات، وەناهێڵێت خاكەكەی توشی داخوران ببێت.

۲.دەتوانین كۆنتڕۆڵی ڕێژەی كەمی و زۆری ئاودانەكە بكەین بەپێی تەمەنی گەشەسەندنی بەروبومەكەمان.

۳.(ڕەنۆف) ئاوی زیادە لەسەر زەوییەكە دروست نابێت.

٤.دەستی كاری كەمی پێویستە.

٥.پێویست ناكات زەوییەكە بكەین بە گۆل، بەمەش ڕووبەرێكی زیاترمان دەبێت بۆ جاندن.

٦.مەترسی بەستنی ئاو لەبەرهەمەكە دوور دەخاتەوە.

۷.دەتوانرت بەكاربهێنرێت تەنانەت ئەكەر ئاستی ئاوی و ژێر زەوی بەرزیش بێت.

٨.ئەم سیستەمە زۆرگونجاوە بۆ ئەو بەوبومانەی كەوا ڕەگیان كورتە و ئاودێری زۆرییان پێویستە.

۹.بڕی ئەو ئاوەی كەوادەدرێت بەخاكەكە لەوبڕە كەمترە كەوا بەنێویدا بڕواتە خوارەوە.

۱۰.دەتوانێت پەینی كیمیایی بەیەكسانی و جونییەك دابەشبكات.

وێڕای ئەو سودانەی كەواباسمانكرد بەڵام لەكاتی بەكارهێنانی ئەم سیستەمەدا دەبێت ڕچاوی ئەم خاڵانەی لای خووارەوە بكەین.

۱.دەبێت بزانین كەوا با ی بەهێز ئاوەكەی پەرش و بڵاو دەكاتەوە.

۲.دەبێت سەرچاوەی ئاوەكەی پاك بێت و خڵتەی تێدا نەبێت.

۳.نابێت لەخاكێكدا بەكاربێت كەوا درەنگ ئاو وەربگرێت، ئەمە وادەكات چوستی سیستەمەكە كەمتربێت.

٤.ئەگەرهاتوو لەشوێنی گەرمدا بەكاربێت، ئەوا ڕێژەی بەهەڵمبوون زۆردەبێت.

٥.بۆ بەرووبومێك بەكارنایەت كەوا ئاودێری خیرا و لەسەریەك و قوڵی بویت.

٦.وزەی زۆری پێویستە بۆ بەگەڕخستنی.

۳. ئاودێران بەڕێگەی دڵۆپاندن: پاش ئەوەی بۆماندەركەوت كەوا ڕێگەی پرشاندن بەهۆی كایگەری پلەی گەرمای بەرز و ڕادەی شێی نزم و بای بەهێزەوە چوستییەكەی كەم دەكات بەهۆی زۆری ڕێژەی بەهەڵمبونەوە، بۆیە ڕێگەی دڵۆپاندن تەنها ڕێگەیە كەوا تاڕادەیەكی زۆر لەم گرفتە بەدوماندەگرێت. ئەم ڕێگەیە بۆ یەكەمین جار لەووڵاتی ئیسرائیل داهێنرا پاشان بەهۆی كاریگەرییەكەیەوە بەخێرایی بەجیهاندا بڵاو بویەوە، لەم ڕێگەیەدا ئاو بەناو بۆرییەكدا بەڕێدەكرێت و ڕێگەدەدات بەشێوەی دڵۆپاندن لەبنی هەر ڕووەكێكدا یاخود بەرووبومێكی كشتوكاڵیدا ئاودێری ئەنجامبدات.

شێوازی دانانی سیستەمەكە بەشێوەیەكی گشتی دوو جۆرە:

۱.دانانی بۆرییەكە لەسەر ڕووی زەوی، كەوا ئاو لە هەر كونێكەوە بەڕێژەی (٥لیتر/كاتژمێر) وەبە پەستانێكی نزم دێتە دەرەوە.

۲.دانانی بۆرییەكە لەژێر خاكدا، كەوا لەم ڕێگەیەدا ئاوەكە لەژێر خاكەكەوە ئاودێری ئەنجامدەدات.

سودەكانی ئەم ڕێگەیە بریتییە لە:

۱.دەتوانرێت تائاستێكی زۆر بەرز كۆنتڕۆڵی ڕێژەی ئاو بەكارهێنان بكرێت كەوا ئەمەش وادەكات كەمترین بەفیڕۆچونی ئاو هەبێت.

۲.بەهەڵمبوون بەڕێژەیەكی زۆر كەم ڕوودەدات.

۳.ڕۆچونی ئاو بەقوڵایی زەویدا بەتەواوی ناهێڵێت.

٤.ڕێگەیەكی زۆر گونجاوە بۆ گەیاندنی پەیینی كیمیایی بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ بەڕەگی بەروبومە چێنراوەكە.

٥.دیاردەی شۆرەكات بەڕێژەی بەرز ڕوونادات.

٦.هەرچەندە تێچوی دامەزراندنی سیستەمەكە بەرزە، بەڵام دواتر تێچوی بەگەڕخستن و چاككردنەوەی كەمە.

۷.باشترین سیستەمە بۆگێڕانەوە و چاكردنەوەی زەوی بەبیابانبوو بۆ زەوی كشتوكاڵی.

٨. كاریگەری بای لەسەرنییە و خاكیش توشی داخوران ناكات.

۹.زەوییەكە كەمترین گژوگیای(بژار) ی زیادەی تێدا سەوزدەبێت.

۱۰.بۆ زەوییەك كەوا تۆبۆگرافییەكی ناباویشی هەبێت بەكاردێت.

۱۱.لەبەرئەوەی سیستەمەكە كەمترین خاكی پێویستە ئەمەش وادەكات زۆرترین مەجالی چاندنمان هەبێت.

۱۲.دەتوانرێت كۆنتڕۆڵی ڕێژەی بەكارهێنانی ئاوەكەی بكرێت بەپێی تەمەنە جیاوازەكانی گەشەسەندنی بەرووبومەكە.

۱۳.ئەگەر دیزاینێكی ووردی بۆبكرێت بۆ پەیوەندی نێوان (خاك، ئاو، بەرهەمی كشتوكاڵی) ئەوابەرزترین ڕێژەی بەرهەممان دەستدەكەوێت.

زیانەكانی بەكارهێنانی بریتیین لەم خاڵانەی خوارەوە:

۱.بۆ پەینی كیمایی نەتواوە ناتوانرێت بەكاربهێنرێت.

۲.لەكاتی ئاودێران بەم ڕێگەیە خوێیەك لەقەراخی كۆتای ئاودێرانەكەدا كۆدەبێتەوە بەهۆی بارانەوە ئەم خوێیە دەگەڕێتەوە بنی بەروبوومەكەو پێدەچێت توشی زیانی بكات.

۳.زۆر جار گیرانی كونی دڵۆپەكان ڕوودەدات بەهۆی دەنكۆڵەی خۆڵەوە، هەرچەندە قەبارەی كونەكان لەنێوان ۰٫٥ بۆ ۲ ملم دایە.

٤.لەم ڕێگەیەدا لەبەر ئەوەی ئاودێران بۆ قوڵییەكی كەم بەكاردێت دەبێتە هۆی ئەوەی كەوا ڕەگی ئەو بەروبوومە لەو قوڵییە كەمەدا مەوادی خۆراكی لەخۆڵەوە وەربگرێت ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی كەوا ئەو چینەی سەرەوە بەهۆی كاریگەری با زووتر دابخورێت، وەمەوادی خۆراكییەكەی زووتر كەمدەبێتەوە.

٥.بەهۆی ئەوەی نرخی تێچوی سەرەتایی بەرزە جوتیار بەشێوەیەكی ئاسای خۆی لەبەكارهێنانی ئەم ڕێگەیە لادەدات.

٦.تەنها بۆ ئەو بەرووبومانە بەكاردێت كەوا نزیك لەیەكترییەوە دەچێنرێن.

۷.بۆئەو جۆرە خاكانە بەكارنایەت كەوا ئاو ناگرێتەخۆی (پێرمێبیڵیتی) بەرزە.

٨.ئەو بۆرییە پلاستیكییەی كەوا لەم ڕێگەدا بەكار دێت تەمەنی كورتە بۆیە پێویستی بەگۆڕینی زوو زوو هەیە.

ئەوەی لەسەرەوە باسكرا بریتیبوو لەڕێگە جیاوازەكانی ئاودێریكردن بەشێوەیەكی گشتی باس لەسوودو زیانەكانی هەریەك لەو ڕێگایانە كراوە. بەڵام ئەوەی لەكوردستاندا تێبینی دەكرێت ماوەی چەند ساڵێكە ئاودێری بەڕێگەی دڵۆپاندن بەشێوەیەكی بەرفراوان بەكاردێت بەڵام ئەوەی جێگای سەرنجە ئەو زەوییانەی كەوا ئەم ڕێگەیەی بۆ بەكاردێت لەسەر بناغەیەكی زانستی نییە واتا كاتێك كەبڕیار دەدرێت ڕێگەی دڵۆپاندن بەكاربێت دەبێت كۆمەڵێك داتا هەیە كەوا بۆ دیزاینی هەرزەوییەكی كشتوكاڵی بەكاردێت وەربگیرێت وەك (پلەی گەرمی، ڕادەی شێ، جۆری خاك، جۆری بەروو بوومی چێنراو، جۆری سەرچاوەی ئاوەكەی دووری و نزیكی لەزەوییەكەوە، ڕێژەی پێویستی ئەو زەوییە بۆ ئاو، تۆبۆگرافی خاكەكە، ڕووبەری زەوی كێڵراو بەو بەروبوومە،…..هتد) بەڵام بەداخەوە لەكوردستاندا لەبەرئەوەی تاوەكو ئێستا لەزۆربەی زۆری زەوییە كشتوكاڵییەكاندا شێوەیەكی زانستی ئەم ڕێگەیە بەكارنەهێنراوە بۆیە دەبینین ڕێژەی بەروبوومی كشتوكاڵیمان تا ئێستاش لەئاستێكی نزمدایە، وەلێرەدا بەپێویستی دەزانم ڕووی گوتەكانم ئاڕاستەی تێبینییەرایەتی و بەڕێوەبەرایەتییەكانی وەزارەتی كشتوكاڵ بكەم كەوا بەشێوەیەكی زانستی هەوڵبدەن جوتیارەكانمان هانبدەن لەڕوی ماددی و مەعنەوییەوە بۆئەوەی بەدیراسەی زانستی ووردەوە بڕیار لەجۆری ئاودێری زەوییەكانیان بدەن بۆ ئەوەی زۆرترین ڕێژەی بەرهەممان دەستبكەوێت.

گۆران عومەر، مامۆستا لەبەشی ئاودێری كۆلێژی ئەندازیاری زانكۆی سلێمانی

ژینگە

شەپۆلی بەفر و باران تا كەی بەردەوام دەبێت؟

خەڵك- بەشی هەواڵ
بەپێی پێشبینییە كەشناسییەكان شەپۆلی بەفر و باران تا دوو ڕۆژی دیكە بەردەوام و ڕۆژانی كۆتایی ئەم هەفتەیە كەشوهەوا ئاسایی دەبێتەوە و كەشناسی عیراق دەڵێت: “پلەكانی گەرما ڕوو لە نزمبوونەوە دەكەن”.

بەپێی ڕاپۆرتێك كە دەستەی كەشناسی و بوومەلەرزەزانی عیراق بڵاویكردۆتەوە، ڕۆژانی دوو شەممە و سێ‌ شەممەی ئەم هەفتەیە شەپۆلی باران بارین لە زۆربەی ناوچەكانی عیراق و بەتایبەت هەرێمی كوردستان بەردەوام دەبێت و زۆر جار هەورە تریشقەی لەگەڵ دەبێت.

ڕاشیگەیاندووە، كە لەناوچە شاخاوییەكانی هەرێم بەفر دەبارێت و پلەكانی گەرما زیاتر ڕوو لە نزمبوونەوە دەكەن.

هەر بەپێی ڕاپۆرتەكە، “ڕۆژانی كۆتایی ئەم هەفتەیە دۆخی كەشوهەوا ئاسایی دەبێتەوە و ئاسمان ساماڵ دەبێت لەگەڵ بوونی هەندێك پەڵەهەور، بەڵام پلەكانی گەرما بە نزمی دەمێننەوە و خێرایی با مامناوەند دەبێت”.

لای خۆشیەوە، صادق عەتیە، شارەزای كەشناسی عیراقی لە هەژماری خۆی لە فەیسبووك ئاماژەی بەوەكردووە، كە نزمە پاڵەپەستۆیەك كاریگەری لەسەر ناوچەكانی عیراق دروست كردووە و بەهۆیەوە لە ڕۆژانی دوو شەممە و سێ‌ شەممە شەپۆلێكی دیكەی بەفر و باران ناوچەكانی هەرێمی كوردستان دەگرێتەوە.

ڕاشیگەیاندووە، ئەو شەپۆلە كاریگەری لەسەر ناوچەكانی ناوەڕاستی وڵات دەبێت، بەڵام كاریگەرییەكەی لەسەر ناوچەكانی باشوور لاوازترە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

ژینگە

كەشناسی بڕی باران بارینی 24 كاتژمێری ڕابردووی بڵاوكردەوە

خەڵك- بەشی هەواڵ

دەزگای كەشناسی و بومەلەرزەزانی هەرێمی كوردستان بڕی باران بارینی 24 كاتژمێری ڕابردووی هەرێمی كوردستانی بڵاوكردەوە.

لە ڕاگەیەندراوێكدا دەزگاكە ئاماژەی بەوەكردووە، زۆرترین بڕی باران لە شارۆچكەی دەربەندیخانی سەر بە پارێزگای سلێمانی باریووە و لە شوێنەكانی دیكەش بە بڕی جیاواز باران باریووە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

ژینگە

كەشناسی هۆشداری بەفر و كڕێوە دەدات

بەشی هەواڵ
بەپێی پێشبینییە كەشناسییەكان، ئەو شەپۆلە بەفر و بارانەی ناوچەكانی عیراق و هەرێمی كوردستانی گرتۆتەوە چەند ڕۆژێك بەردەوام دەبێت و بەهۆی دابەزینی پلەكانی گەرماوە ئەگەری “بەستن و كڕێوە” هەیە.

دەستەی كەشناسی و بوومەلەرزەزانی عیراق لە ڕاپۆرتێكدا ئاماژەی بەوەكردووە، كە سبەینێ‌ یەك شەممە ئاسمانی ناوچەكانی عیراق و هەرێم هەوری باراناوی دەبێت و بارانی بەلێزمە دەبارێت لەگەڵ بارینی بەفر لە ناوچە شاخاوییەكانی هەرێمی كوردستان.

ئاماژەی بەوەشكردووە، كە لە ئێوارەی ئەمڕۆ پلەكانی گەرما بەڕێژەیەكی بەرچاو بە نزیكەی 3- 5 پلە ڕوو لە نزمبوونەوە دەكەن و و كەشێكی زۆر سارد (كڕێوە)ی دەبێت.

لای خۆشیەوە، صادق عەتیە، پسپۆڕی كەشناسی عیراقی لە هەژماری خۆی لە فەیسبووك ئاماژەی بەوەكردووە، كە شەپۆلێكی سەرما ناوچەكانی وڵات دەگرێتەوە و لەگەڵ ئەوەشدا شەپۆلی باران بارین بەردەوام دەبێت و لە ناوچە شاخاوییەكانیش بەفر دەبارێت.

ڕاشیگەیاندووە، بەپێی نەخشە كەشناسییەكان خێرایی با مامناوەند دەبێت و پلەكانی گەرماش نزم دەبنەوە، كە بەو هۆیەوە ڕێژەی بارینی بەفر لە ناوچە شاخاوییەكان زیاتر دەبێت.

ئەمە لەكاتێكدایە، كە ئەمڕۆ بەڕێوەبەرایەتی هاتووچۆی سلێمانی لە ڕاگەیەنراوێكدا هۆشداری دایە شۆفێران، كە نەچنە شەقامەكانی دەرەوەی شار، چونكە “بەهۆی ئەو بەفرەی باریوە لەدوای ئێوارەوە ئەگەری بەستنی شەقامەكان هەیە”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان