ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

سەدامی لە كەركوك

د.بەختیار شاوەیس

بەبەرچاوی هەموانەوە، بەبێ شەرم و بەبێ ترس لەبەردەم كامێراكان، ژنێك لەكەركوك هاواری كردو گوتی سەدامیم و بەعسیم.

ئەم ڕوداوە لەڕوكەشدا واسەیردەكرێت كە كاردانەوەیەكی عاتفیەو پێویست ناكات زۆر لەسەری بوترێت و باشترە اهمال بكرێت،كەئەم جۆرە لەبیركردنەوەو تێگەیشتنە لەخودی ڕووداوەكە ترسناكترە. چونكە ئەو بێشەرمیەی كەئەو ژنەكردی هەروەك زەنگێكی مەترسیدارە بۆ داهاتوی عیراقی نوێ و دەستكەوەتەكانی پڕۆسەسیاسیەكەی.

هەروەها بێحورمەتیەكی لەڕادەبەر نائینسانیشە دەرهەق بەمێژووی عیراقی بەرلەساڵی ۲۰۰۳، دەرهەق بەكەسوكاری قوربانیانی عیراقیەكان لەبەسڕەوە بۆ كوردستان، بێحورمەتیە دەرهەق بە كەسوكاری ٥۰۰۰ پەپولەی خنكاوی هەڵەبجە و ۱۸۲ هەزار گۆڕ ونی ئەنفال و هەزاران لەسێدارەدراوی خوشك و براكانمان لەپارێزگاكانی ناوەڕاست و باشوور و بێڕێزیە بەرامبەر وشككرنی هۆڕاوەكان و ڕاپەرینی شەعبان و دەیان حاڵەتی تراژیدی تر. هەروەك ئەم ڕووداوە تەحەدایەكی گەورەی ئێمەیشە وەك نوێنەرانی گەل و پێمان دەڵێ ئەو دەستورەی كەئێوە كردوتانەتە بنەمای كاركردن و ئەو یاسایانەی كەنوێنەران دەریدەكەن بەڕۆژی نیوەڕۆ پێشێلدەكرێن و كەسیش بەدواداچون ناكات بۆ پەراوێزخستنیان و كار وابڕوات هێدی هێدی بەهاو سەنگینی و میسداقیەتی یاساكان لەدەستدەچن.

لەڕووی سایكۆڵۆژیەوە، ئەم ڕوداوە پێمان دەڵێت كەناخی بەشێك لەتاكی عیراقی لەفكرەی بەعسیبون و سەدامیبون پاكنەبوەتەوەو لەهەر كێشەیەكدا پەنای بۆدەبرێت و دەبێتە ئامڕازێك بۆ چارەسەركردنی كێشەسیاسی و ئیداریەكان و سەدام وەك مۆتەكە لەدوای ۱۳ ساڵ لە ئیعدامكردنی ئێستاش دەكرێتە چەكێك بۆ ترساندنی پاشماوەی قوربانیەكانی ڕابردوو.

ئەمە پەیامێكی وریاكەرەوەیە دەبێت هەموان لێیتێبگەین، بەپەرلەمانتار و ئەنجومەنی نوێنەرانەوە، بەسەرۆك وەزیر و كابینەكەیەوە، بەسەرۆك كۆمار و چەترەدەستوریەكەیەوە پێویست تێبگەین كە شەپۆلی سێیەمی پاشماوەكانی بەعس لەجموجوڵ و پیلانی تازەدان و دەیانەوێت چەقی ئەم پیلانگێڕەیە لەكەركوك جێبەجێبكەن. هەروەك چۆن شەپۆلی یەكەمی بەعسیەكان هەماهەنگی قاعیدە بوو هەتا تەقاندنەوەی مەزاری هەردوو ئیمامی شیعی هادی و عەسكەری لەشوباتی ۲۰۰٦ و شەپۆلی دوەمیشیان هەماهەنگی داعش و ئەبوبەكری بەغدادی بوە بۆهاتنە ناو خاكی عیراق، ئێستاش بەعسیەكان بەخۆپیشاندان و بەناوی كۆمەڵگەی مەدەنی خەریكی نانەوەی ئاژاوەو فیتنەن لەكەركوك دەیانەوێت دۆخەكە ببەن بەرەو شەڕو ئاژاوەو ململانێی ئەهلی.

هەربۆیە باشرترن ئەلتەرناتیڤ سەپاندنی یاسا و دەستورە لەكەركوك، جێبەجێكردنی یاسا بەسەر ئەوانەی كەداوای گەڕانەوەی بەعس دەكەن و جێبەجێكردنی ماددەی ۱٤۰ی دەستوور بەسەر ئەو پیلانە ناوخۆیی و ئەجێندا دەرەكیانەی كە دەیانەوێت لەكەركوكەوە ئاگر بەربدەنە تەواوی عیراق.

وتار

كۆنفرانسی ئاسایشی میونشن و دەرفەتە جیاوازەكان بۆ هەرێمی كوردستان

محەمەد عەلی

پاش سەرھەڵدانی داعش و كۆنتڕۆڵكردنی بەشێكی فراوانی عێراق، دواتر تێكشكاندنی ئەفسانەكەی لە رێگەی پێشمەرگەی كوردستانەوە بە سەركردایەتیی (سەرۆك بارزانی) ئیدی زۆرینەی ساڵان وەفدی ھەرێـم لە كۆنفرانسی ئاسایشی میونشن بەشدار بووە، بەڵام ئەوەی جیاوازی دەكات لەوانەی پێشووتر، ئەوەیە كە لە ئێستادا كێشەكانی جیھان گۆڕاون و ھاوكات گرینگییەكی جۆریی دەدرێت بە وەفدی حكومەتی ھەرێمی بەشدار لە كۆنفرانسەكەدا.

 

تایبەت بە ھەرێمی كوردستان، لە دوای ئاڵۆزبوونی ڕەوشی عێراق و گۆڕانی ھاوكێشەی ھێز لە ناوچەكەدا، دروستبوونی دیفاكتۆی كوردستانی ڕۆژئاوا، ئەم كۆنفرانسە دەرفەتێكی زۆر جیاوازە بۆ كوردستان، بەوەی لە لایەكەوە بتوانێت پاڵپشتیی زیاتر بۆ كوردستان بەدەست بھێنێت وەك دوورگەیەكی ئارامی ناوچەكە و ھەم لە رووی ئابووریشەوە بانگھێشتی وڵاتان بكات بۆ ئەوەی ھانی كۆمپانیاكانیان بدەن وەبەرھێنانی زیاتر لە كوردستان بكەن و یارمەتیدەری كوردستان بن لە ھەمەجۆركردنی داھاتەكانی، ئەمەش كاریگەریی ڕاستەوخۆی دەبێت لە باشكردنی ڕەوشی دارایی ھەرێم، ھاوكات وەفدی ھەرێم ئەم دەرفەتەی قۆستەوە و ھەوڵەكانی چڕكردەوە بۆ دروستكردنی كۆدەنگییەك لەسەر ئاستی وڵاتان بۆ پاڵپشتیكردن لە قەوارەی رۆژئاوا.

 

جیاوازییەكی تری كۆنفرانسی ئەمساڵ، پێكھاتەی وەفدی بەشداری ھەرێمی كوردستان بوو لە كۆنفرانسەكەدا، بەو ھۆكارەی زۆرینەی پرسەكانی باسكراو لەم كۆنفرانسە نێودەوڵەتییەدا، پەیوەندیدارن بە رەوشی ئەمنی و سەربازییەوە، بۆیە بەشداریی كەسایەتیی سەرۆكوەزیران كاك (مەسروور بارزانی)، خۆی لە خۆیدا خاڵێكی بەھێزی وەفدی بەشداربووی ھەرێمە، چونكە جەنابیان لە ڕابردوودا ڕۆڵی گرینگی ھەبووە لە پاراستنی ئەمنییەتی ھەرێم و یەكێك بووە لە فەرماندەكانی بەشدار لە تێكشكاندنی داعش و ھاوكات سەركردایەتیی دەزگایەكی كردووە، كە ھاوكار بووە لە پوچەڵكردنەوەی دەیان ھێرشی خۆكوژی و دەستگیركردنی چەندان سەركردەی دیاری ڕێكخراوە تیرۆرستییەكان لە عێراقدا.

 

دەكرێ بڵێین، كۆنفرانسی ئەمساڵ، یەكەمین كۆنفرانسە لە دوای دەرچوونی بەریتانیا لە یەكێتیی ئەورووپا، بەو ھۆكارەی ئەڵمانیا سەرۆكایەتیی دەكات، بۆیە بە ھاوكاریی فەڕەنسا دەیانەوێت یەكێتیی ئەورووپا ڕۆڵێكی زیاتری ھەبێ لە ئاراستەكردن و چارەسەركردنی كێشەكانی جیھان، وتەكانی (سەرۆك ماكرۆن)یش لە یەكێك لە پانێڵەكاندا، كاتێك وتی، بەھێزبوونی ڕووسیا كێشەی بۆ ئێمە دروست كردووە لە سووریا و لوبنان، باشترین بەڵگەیە بۆ ویستی ئەورووپیەكان لە بەھێزبوونی پێگەیان لە داھاتوودا، ھاوكات دەكرێ ئەم كۆنفرانسە بە ھەلێك ھەژمار بكرێ بۆ ئەورووپیەكان بۆ دووبارە ڕێكخستنەوەی ھاوكێشەی ھێز لە ناوچەكە و جیھاندا.

 

بەشداریی ھەرسێ جەمسەری جیھان بە شێوەیەكی بەرچاو، جیاوازییەكی تری كۆنفرانسی ئەمساڵە، هەروەها ئەمەریكا نزیكەی بە تەواوی ستافە وەزارییەكەی بەشدارە لە كۆنفرانسەكەدا و ڕووسیاش بە وەفدێكی كاریگەر بوونی ھەیە، وڵاتانی ئەورووپیش بە ھەموو ھێزیانەوە بەشدارن، بە جۆرێك دوای ڕاگەیاندنی ڕێككەوتننامەی سەدە و بڵاوبوونەووەی ڤایرۆسی كۆڕۆنا لە چین، ھەریەكەو دەیەوێت روئیای خۆی ڕوون بكاتەوە، ئەمەریكا دەیەوێت زۆرترین پاڵپشت بۆ پلانی ئاشتی بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوەراست كۆبكاتەوە و ڕووسیاش دەیەوێت بە ڕێككەوتن لەگەڵ ئەمەریكا و ئەورووپا، ئەو بۆشاییە پڕبكاتەوە كە چین دروستی كردووە لە دوای ھاتنی ڤایرۆسی كۆرۆنا، ئەورووپییەكانیش دەیانەوێت ئیدی لە ژێر ھەژموونی ئەمەریكا دەربچن و وەكو جەمسەرێكی سەربەخۆ مامەڵە بكەن.

 

وێڕای هەموو ئەمانەش، لە ئێستادا بڕیاری ئەوە ھەیە ناتۆ لە داھاتوودا ڕۆڵی زیاتری ھەبێ لە عێراق، هەروەها زۆرترین كۆبوونەوەكانی وەفدی ھەرێم لەگەڵ وەزیرانی بەرگریی وڵاتانی ئەندام بوو لە ھاوپەیمانیی ناتۆ، بە تایبەتی ئەمەریكا كە سەركردایەتیی ھەردوو ھاوپەیمانێتیی نێودەوڵەتی و ناتۆ دەكات، ئەمەش دەرفەتێكی باش بوو بۆ ھەرێم كە دیدگا و داواكارییەكانی خۆی ڕوون بكاتەوە، بە تایبەتی سەبارەت بە بەھێزبوونەوەی داعش و شێوازی بەڕێوەبردنی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی ھەرێم، ھاوكات ھاندانیان بۆ بەردەوامبوونیان لە یارمەتیدانی ھێزی پێشمەرگەی كوردستان و پڕچەككردنیان، ئەمەش وادەكات كە پێگەی ھەرێم لە ڕووی سەربازییەوە بەھێزتر بێت و ڕۆڵێكی زیاتر و كاریگەرتری لە عێراق و ناوچەكەدا ھەبێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

گرنگی پشکنینی DNA لەدۆسیەی گۆڕە بەکۆمەڵەکاندا

سالار مەحمود

لە ساڵانی رابردوودا کەسوکاری قوربانیانی ئەنفال داوای زەوی و خانوویان دەکرد، داوای مووچەو باشکردنی ژیانیان دەکرد، داوای سەرەتاییترین مافەکانی خۆیان دەکرد.
بەشێکی کەم لە داخوازیەکانیان جێبەجێ کران. بەتێپەڕبوونی رۆژگار حکومەتەکان نەک ئەرکەکانی سەرشانیان لە دۆسیەی ئەنفالدا بەجێ نەهێنا، بەڵکو بە فشارو خۆپیشاندان و ناڕەزایی دەربڕینی کەسوکاری قوربانیانیش بەدەنگەوە هاتن بۆ داخوازیەکانیان زۆر کەم بوو.
ماوەیەک داوای هێنانەوەی ئیسک و پروسکی قوربانیەکانی گۆڕە بەکۆمەڵەکانیان دەکرد. ئەوە بوو ساڵ نا ساڵێک بەبێ فەحسی Deoxyribonucleic acidدی ئین ئەی DNA (الحمض النووی). چەند روفاتێک هێنرانەوە لەگەرمیان و چەمچەماڵ و دوکان و بارزان بەخاک سپێردرانەوە.
لە ئێستا بەگشتی و دوای هەڵدانەوەی گۆڕێکی بەکۆمەڵی سەماوە کە ۱۷۱ ژن و مناڵی لێ دەرهێنران.
بابەتی فەحسی دی ئین ئەی ئیتر ئەو ئەرکەیە کە نابێ پشتگوێ بخرێت.
نابێ نەزانرێ ئەو ئیسک و پروسکانە کێن و لەچ خێزان و گوند و دایک و خوشک و براو باوکی کێن؟
چەندین ساڵەو لە بۆنەی جیاجیادا داوای وەرگرتنی سامپڵی کەسوکاری قوربانیانی ئەنفال دەکرێت بۆ ئەوەی لەکاتی دەرهێنانی ئیسک و پروسکی ئەنفالکراوەکاندا بەراورد بکرێن.
ئەم کارە ئەرکی هەردوو حکومەتی عیراقی و حکومەتی هەرێمی کوردستانە.
بەتایبەتیش لەهەرێمەوە دەبوو ئەم ئەرکە جێبەجێ بکرایە، چونکە کەسوکاری قوربانیەکان لەهەرێمن. بەشێکیان لەناوچە دابڕاوەکانن.
لەهەردوو کۆنگرەی نێودەوڵەتی گۆڕەبەکۆمەڵەکانی دووەم و سێیەم لە راسپاردەکاندا ریزبەند کراوەو داواکراوە کە فەحسی DNA بۆ کەسوکاری قوربانیەکان بکرێ. جگە لەناسینەوەی ئیسک و پروسکەکان بۆ بابەتی بە جیهان ناساندن و لەیادنەکردن و ناسراوی گۆڕەکان و ناونیشانیان و بە زانستی کارکردن لەو دۆسیەیە گرنگی زۆری هەیە.
لەناو گۆڕەکاندا زۆرینەی روفاتەکان ناناسرێنەوە بەکۆمەڵ و بەبێ تەسکەرەو جنسیە. کەمیان نەبێ.
تەنیا بەجل و بەرگ و هەندێ بەڵگەی تردا کە دەزانرێ کوردن و خەڵکی کوردستانن لەوە زیاتر نازانرێ.
بەبێ پشکنینە سەرەکیەکە هەروا دەهێنرێنەوە کوردستان، بەس ژمارە کراون. بەخاک دەسپێردرێن بەکێلی بێ ناوونیشانەوە!
ئەم بابەتە ئیتر دەبێ جدی کاری لەسەر بکرێ
وەک چۆن لە کۆنگرەی دووەمی گۆڕە بەکۆمەڵەکان لەهەولێر ساڵی ۲٠٠۸ بە راسپاردە لە خاڵی (۱۱)دا داوا لە لایەنە پەیوەندیدارەکان کراوە.
ئەمەش دەقەکەیەتی وەک خۆی (
11- دعوة الحكومة العراقية لإعداد البنى التحتية للتنقيب عن المقابر الجماعية بتوفير مختبرات فحص الحمض النووي وقواعد البيانات).
بەهەمان شێوە لە کۆنگرەی سێیەمی گۆڕەبەکۆمەڵەکان لە ساڵی ۲٠۱۱ی نەجەف بە راسپاردە حکومەت و لایەنە پەیوەندیدارەکان لەم ئەرکە ئاگادار کراونەتەوە.
ئەمەش دەقی راسپاردەکەیە. (
11- دعوة الحكومة العراقية الى تكثيف الجهود من أجل جلب مختبرات (DNA) وتأهيل كوادر وطنية لاستعمالها ، استكمالاً للإجراءات الفنية الخاصة بملف المقابر الجماعية ).
کەواتە چەندین ساڵە هوشیاریی دەدرێتە حکومەتەکان بۆ پڕکردنەوەی ئەم کەلێنە.
ئەم بەبیرهێنانەوەم بەپێویست زانی، چونکە هێشتا درەنگ نیە. لەو روانگەوەی سەدان گۆڕی بەکۆمەڵ ماون هەڵبدرێنەوەو سەدان هەزار مرۆڤ ماون لە ژێر خاک دەربهێنرێن کە بەکۆمەڵ کوژراون.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئامانجی خۆپێشاندەران بۆ بوو بە سیاسی؟

پارێزەر/ لوقمان مصطفی صالح

ماوەیەکە خۆپێشاندان بەغدادی پایتەخت و زۆربەی شارنشینە شیعەکانی باشووری عێراقی گرتۆتەوە، دۆخی سیاسیی ئێستای عێراق بە ئاقارێكی هەستیاردا تێپەڕ دەبێت. گوشاری شەقام و خواستی خۆپیشاندەران لەسەر ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق،بە جۆرێکە نوێنەرانی خەڵكیان لەو ئەنجومەنەدا ناچار كردووە یاسای هەڵبژاردنی عێراق هەموار بكەنەوە.ئێستا پەرلەمان لە ژێر گوشاری ئەواندا دەجوڵێتەوە.!

لەئێستادا کێشەو ئاڵۆزیەکان بە جۆرێکە دەست تێوەردانی دەرەکی کردووە بە دیفاکتۆ.رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان و ئەمریكای هیناوەتە سەرخەت و پێشنیاری خۆیان بۆ گۆڕانكارییەكانی داهاتووی عێراق هەیە، وڵاتانی ناوچەكەش (بەتایبەتی ئێران) كاریگەریی راستەوخۆ و ناڕاستەخۆیان لەسەر گۆڕانكارییەكانی عێراق هەیە.

ئەوانەی ئێستا دەسەڵاتی عێراقییان بەدەستە پاشکۆی ئەو ووڵاتانەن کە بێ مۆڵەتی یاسایی دەستێوەردان دەکەن، هەرچیەکیان بوێ کەس بۆی نیە دەست بێنێتە ڕێیان،بۆیە ناتوانن داخوازیەکانی خۆپێشاندەرانی عێراق جێبەجێبکەن و ببێتە مایەی دامرکاندنەوەی شەقام، بەداخەوە ئەو چینە جڵەوو دەسەڵات بەدەستە ھیچ شتێکیان پێ نییە کە پێشکەش بە عێراقی بکەن،لە میوانێکی رەزاقورس دەچن کە بوونەتە بار بەسەر عێراقیەکانەوە.

هەر بۆیە ئەوەی ئەو خۆپیشاندانانە لە خۆپیشاندانەکانی پێشووتر جیادەکاتەوە ئەوەیە کە خۆپیشاندەران ھیچ سەرکردەیەکیان نییە و گوێ بۆ ھیچ کەسێک راناگرن، تەنھا داواکارییەکانی خۆیان نەبێت. ئەم نەوەیەی کە ھاتووەتە سەرشەقام ئیعتیبار بۆ ھیچ شتێک دانانێت، نە بۆ مەرجەعییەت نە بۆ سەرۆکایەتی دەوڵەت، بەڵکو ئامانجی ئەوەیە کە ئەم چینە گەندەڵە لە دەسەڵات لابدات، ئەمەش خاسیەتی جیاکەرەوەیە لە نێوان خۆپێشاندانەکانی ئێستا و رابردوودا.

بەڵام بە هۆی بێ بەرنامەیی و پەرتەوازەیییانەوە تا دێت داواکاریەکانیان گۆڕانی بەسەردادێت،خەریکە ئامانجە راستەقینەکەی خۆی کە چاکسازیە لەدەست دەدات،ماوەیەک دەنگۆی ئەوە هەبوو یەکێک لە داواکارییەکانیان هەموار کردنەوە و گۆڕینی دەستوور بێت، یان داوای گرینی هەرسێ سەرۆکایەتیکەو هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی پەرلەمانیان دەکرد،جار جارەش هەر لە ناو خۆپێشاندانەکانەوە چەند دەنگیکی نەشاز هەبوون کە هەر لە دەنگ و ڕەنگی بەعسیەکان دەچوو هەرەشەو گورەشەیان لە هەرێمی کوردستان دەکرد.ئەم بەدگومانیە وایکرد کە ڕۆژ بە ڕۆژ کاریگەری خۆپێشاندانەکان لە ناو چین و توێژە جیاوازەکانی عێراقدا کەمتربێتەوە.ئەمەش بە پێی بۆچوون و لێکدانەوەی شارەزایانی سیاسی داخوازییەکی مەدەنی نییە و خزمەت بە داخوازییەکانی خۆپێساندەران ناکات و ئامانجی سیاسی لە پشتە و ئەمەش گومانی لە لای چاودێران و شارەزایانی سیاسی دروستکرد، کە خۆپێشاندانەکان مەدەنی نەبن و کەسایەتی سیاسی و لایەنی سیاسی و دەستی دەرەکی لە پشت بێت.

هەندێ لەو دەنگە نەشازوو کەسە گوماناویانەی ناو خۆپێشاندانەکان وایکرد کە ئامانجەکە بگۆڕدرێت بە ئامانجی سیاسی و نانەوەی ئاژەوەو بەلاڕیدا بردنی داواکاریە رەواکانی خەڵکی بەشمەینەتی عێراق،بەهانەی دابەدەسەڵاتی جێبەجێکار بۆ گرتنەبەری توندوتییژی بەرانبەریان، هەروەک بینیمان کە لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا لەو زنجیرە خۆپێشاندانانەدا کە بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتی بە دۆخی نالەباری راژەکارییە گشتییەکان ، نەبوونی هەل و دەرفەتی کارکردن و گەندەڵیی ئیداری دەسپێکرا و ئەو ناڕەزایەتییانە ئامانجەکانی گۆردران بۆ ڕوخانی دەسەڵات و سیستەمی سیاسی لەووڵات، هەر بۆیە توندوتیژیی وگرژییان لێکەوتەوە و دەیان کوژراو و برینداری بەدوای خۆیدا هێنا،پاشان عێراقی لە بازنەیەکی داخراوی خوێناویدا تائێستاشی لەگەڵدابێ بێ چارەسەر هێشۆتەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان