ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

تورکیا و عێراق ڕێکكەوتنامەی ساڵی ١٩٧٨

پارێزەر/ لوقمان مصطفي صالح

تێپەڕكردنی سنوورەكانی باشوری كوردستان و عێراق لەلایەن دەوڵەتی توركەوە بە قڕكردن و ئینكاركردنی گەلی کورد پێش هەموو شتێك تاوانێكی ئاشكارا و پێشێلكردنێکی دیاری یاسا نێودەوڵەتییەكانە،بوونی كورد وەک نەتەوەیەکی زینووی ناوچەکە،تورکیای فاشستی تووشی هیستریاکردووە.لەبەر ئەوەی گومان لەوەدا نییە کە بوونی هێزەکانی پەکەکە تەنها ڕووپۆشێکە بۆ چەندین ئامانجی تر و بیانوێکی ئاشکراشە بۆ ڕەوایی دان بە دەستێوەردان و هێرشیی سەربازی لەهەلومەرجی ئێستای عێراق و بەدیاریکراویش لە هەرێمی کوردستاندا.

ئەم ئامانجانەی تورکیا وئەم جموجۆڵ و هەڕەشە بەردەوامانەی بۆ ئەم ئامانج و بەرژوەندییانە دەستی داوەتێ.لە ئێستا ناوچەکەی هەژاندوەو فەزای ترس و دڵەڕاوکێیەکی گەورەی بەسەر خەڵکی کوردستان و ناوچەکەدا زاڵکردووە،دەست ناپارێزێت،خەڵکی سیڤیلی و دەسکەوتەکانی خەڵکی هەرێمی کوردستانی کردۆتە ئامانج. ئەم دەست درێژیکردنە بۆ پاراستنی مافی مرۆڤ و درۆی شاخداری دیموکراسیەوە،کە بێ دەنگیان هەڵبژاردووە،سەرجەمی ئەو دام ودەزگا بەناو مرۆڤدۆسانە درۆزنانەی خستۆتە ژێر پرسیارەوە.!؟

هەر بۆیە دەوڵەتی تورکیا ئەم بێ دەنگی نێودەوڵەتیەی قواستۆتەوە،بێ ڕەچاوکردنی سەرجەم یاسانێودەوڵەتیەکان ڕێک خراوەکانی مافی مرۆڤی نێودەوڵەتی،لەسەر هەمان رێکەوتنامەی سەردەمی ڕژێمی بەعسی روخاو دەروات،کەپێشتر لە کۆتایی هەشتاکاندا کە ئەوکاتیش بەبێ ئەوەی هیچ جووڵەیەکی چەکداری لە باکوری کوردستان هەبێت، ساڵی ١٩٧٨ تورکیا رێککەوتنامەی راوەدوونانی خێرای لەگەڵ عێراق ئیمزا کرد، بەپێی ئەم رێککەوتننامەیە تورکیا دەیتوانی بۆ سەرکوتکردنی هێزە چەکدارە کوردییەکانی نەیاری خۆی بە قوڵایی ٥ کیلۆمەتر بێتە ناو خاکی عێراقەوە. بە داخەوە تائێستا ئەم ڕێکوتنە هەڵنەوەشاوەتەوە،کە دەبوو نوێنەرانی کورد لە حکومەت و پەرلەمانی عێراق کاری جدیان بۆ بکردایەو هەڵیان وەشانایەتەوە،چونکە زۆربەی ئەو ڕێکەوتنانەی سەردەمی بەعس چ وەک یاسا ئەگەر هەبووبێ هەموارکراوەتەوە، وەڕێکەوتنەکانیش هەڵوەشێنراونەتەوە.تەنها ئەو یاساو ڕێکەوتنانە نەبێت کەلە دژی کوردە وەک خۆی ماونەتەوە.!

هەرچەندە بەپێی بنەمایاساییە نێودەوڵەتیەکان هێرش بۆسەرهەرێمی کوردستان بە پێشێلکردنی یاسای نیودەوڵەتی لەقەڵەم دەدرێت، چونکە ئەو یاسایەی کە لە ساڵی ١٩٩١ ەوە بووە ھۆکاری سەرەکی دروست بوونی ھاوپەیمانیەتی لە نێوان زیاتر لە ٣٦ وڵاتانی رۆژئاو او رۆژھەڵات لە دژی داگیرکردن و بەزاندنی سەروەری دەوڵەتی کوەیت لە لایەن رژێمی بەعسی لەناوچوو،کەواتە ئۆتۆماتیکیەن ئەو ڕێکەوتنامەیەی ساڵی ١٩٧٨کۆتایی پێدێنێ،بەهۆی ئەو وەزعە نێودەوڵەتیەونەمانی رژێمی بەعسەوە، بەو پێوەرە سیاسی ویاساییە دەبێت تورکیا بەداگیر کەر ئاژمار بکرێت لە پێشێلکردنی سەروەری خاکی عێراق، لەبەر ئەوەی حکومەتی تورکیا بە پێی یاسا نێودەوڵەتیەکان تەنھا بۆی ھەیە سنوری خۆی بپارێزێ، بۆی نیە سنوری ووڵاتێکیتر ببەزێنێ.

بەهۆی بوونی ئەم ڕێکەوتنە نەگریسەوە ڕۆژانە بە بەردەوامی پەلاماری باشوری کوردستان دەدرێت، نیگەرانی و ترس و دڵە راوکێی لەلای ھاووڵاتیانی هەرێمی کوردستان بە تایبەییش دانیشتوانی سۆران و برادۆست و باڵەکایەتی و بناری قەندیل دروستکردووە، ئەوەش لە کاتێکدایە، حکومەتی ھەرێم و عێراق و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بێ دەنگن لە بەرامبەر ئەو پەلامارانە،هیچ سکاڵایەک ناجوڵێنن لەدژی دەست درێژیەکانی تورکیا،ئاشکرایە هەرێمی کوردستان تا ئێستاشی لەگەڵدابێت لەروی یاسایی یەوە سەر بە عێراقە، کەواتە دەبێت ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق وەزارەتی دەرەوەی عێراق راسپێرێت،بۆ ئەوەی پەلە بکرێت و سەرەتا نوسراوێکی نارەزایی ئامادە بکات پێشکەش بە ئەنجومەنی ئاسایش بکات سەبارەت بەوپێشێلکاری وسنوربەزاندنانەی رژێمی تورکیا کە بە ئاشکراو زۆر بێ شەرمانە سنوری عێراقی پێشێلکردووە،پاشان عێراق وەک هەر ووڵاتێکی تر دەتوانێت و مافی رەوای خۆیەتی هەموورێوشوێنێکی پێویست بگرێتەبەر دژ بەو دەست درێژیانەی تورکیا.بۆزیاتر جوڵاندنی ئەم کارە یاساییە و دژ بەم دەست درێژیەی رژێمی تورکیا،دەبێت نوێنەرانی کورد لە حکومەتی فیدراڵدا،هەموو توانای خۆیان بخەنەکارلەروی هەموو هاوکاریەکەوە کە پەیوەستە بەم دەست درێژیە نایاساییەی دەوڵەتی تورکیا،دەبێت رای گشتی جیهانی لێ ئاگاداربکرێتەوە، تا نەتەوە یەکگرتوەکان ناچاربکرێن وبەفەرمی بێنەسەرخەت و رێگری لەم هێرشە وەحشیەگەراییەی ووڵاتی تورکیا بگیرێت.وە لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستانیش..بۆپاڵپشتی خەڵکی لێقەوماوی دەڤەرەکە،پێویستە دانیشتوانی سەرجەم شارو شارۆچکەکانی هەرێم برژێنە سەرشەقامەکان و یاداشت بەرزکەنەوە بۆ بەردەم قونسڵ خانەکان و بارەگای نەتەوەیەکگرتووەکان،مەترسی بارودۆخەکە بۆ ڕای گشتی جیهان بەیان بکرێت.

وتار

خۆپێشاندانی یاسایی و بەبەرهەم دەبێت چۆن بێت 

رێبوار محمد صالح

خۆپیشاندان بریتیە لە کۆبوونەوەی کۆمەڵەخەڵکێک لە گۆرەپان و شوێنەگشتیەکاندا  بە شێوەیەکی رێکخراو یان نیمچە رێکخراو ، وبەشیوەیەکی ئاشتیانە بۆ مەبەستی درواست کردنی رایەکی یەکگرتووی گشتی بۆ بەدەست هێنانی مەبەستێکی دیاری کراو .

رێکخستنی خۆپیشاندان لەلایەن لیژنەیەکەوە دەبێت کە لە ٣ کەس کەمتر و لە ٥ کەس زیاتر نەبن ، خاوەنی شیاوی یاسایی بن وئەرکی رێکخستن و بەرێوەبردنی خۆپیشاندانەکە دەگرنە ئەستۆ .

لیژنەی رێکخەر یەکەم ئەرکیان وەرگرتنی مۆڵەت دەبێت لە لایەنی پەیوەندی دار کە بریتیە لە وەزیر یاخود سەرۆکی یەکەی کارگێری .

وەرگرتنی مۆلەت بە داوەیەکی نوسراو دەبێت و ئاراستەی لایەنی پەیوەندی دار دەکرێ ئەمیش لای خۆیەوە دەتوانێ داوەکە رەت بکاتەوە ئەگەر پێی وابوو زیان بە سیستەمی گشتی و ئاکاری گشتی دەگەیەنێ ، لێرەدا پێموایە ئەمە پێشلکردنێکی یاسایی مافە دەستووریەکانە چونکە دەبێتە کۆت لەسەر مافی خۆپیشاندان و لەبنەرەتدا رێکخستنی خۆپیشاندەران تەنها بە ئاگادارکردنەوەی لایەنی پەیوەندیداردەبێت.

لیژنەی رێکخەر مافی ئەوەی هەیە کە تانە لە بریاری لایەنی پەیوەندیدار بگرێ بۆلای دادگای تیاهەڵچوونەوە و دادگا دەبێت لە ٤٨ کاتژمێردا تانەکە یەکلای بکاتەوە ، خۆ ئەگەر لایەنیی پەیوەندیدار وەڵامی داوەکەی نەداوە ، ئەوە داوای ریکخستنی خۆپیشاندان دوای ٤٨ کاتژمێر بە پەسەندکراو دادەنرێت .

داوای خۆپێشاندەران دەبێت ئاراستەی لایەنی پیوەندیدار( کەسی یەکەمی بەپرس لەو مەبەستەی کە خٶپیشاندانی بۆ رێکخراوە) بکرێت ، وە لایەنی پەیوەندیدار دەبێت لەگەل لیژنەی تایبەت کۆببێتەوەو داواکارییەکانیان وەربگرێت وبە مەستی دۆزینەوەی رێگەچارەی گونجاو .

ئەرکی هێزەکانی پۆلیسە کە ئارامی و سەلامەتی خۆپیشاندەران بپارێزن ، لە حالەتێک کە دەزگاکانی پۆلیس لە سنوری خۆیان دەرچوون و هێزیان بەکارهێنا دژی خۆپیشاندەران ئەوە بە پێی یاسا توشی لێپرسینەوەی یاسایی دەبن و رووبەرووی دادگای تایبەتمەند دەکرێنەوە .

ئە‌وانە‌ی سە‌رە‌وە‌ گرنگترین ئە‌و ئەحكامانە‌ن كە‌ لە‌ یاسای ژمارە‌  ١١ ی سالی ٢٠١٠ ی ھە‌رێمی كوردستاند ھاتووە‌ تایبە‌ت بە‌ رێكخستنی خۆپیشاندان.

پشت بەست بەو حوکمە یاساییانەی باس کرا رێکخستنی هەر خۆپیشاندانێک لە هەرێم دەبێت  بگونجێندرێت لەگەڵ مەبەستی خۆپیشاندانەکەدا ، بۆنمونە خۆپیشاندانێک کە دژی شارەوانیەک یان پارێزگایەکی دیاری کراو ئەنجام درا دەبێت ئاراستەی سەرۆکی شارەوانی یان پارێزگاربکرێت ، بەپێچەوانەوە ئەو خۆپیشاندانە کاریگەر و بەبەرهەم نابێت ، لێرەوە دەتوانین بلێین خۆپیشاندانی رۆژی چوارشەمەی هەرێمی کوردستان بۆ ئەوەی بەبەرهەم بێت دەبێت چەند رێگاو میکانیزمێکی تێدا بگیرێتەبەر، لەوانە :

یەکەم/ یەکەمین و سەرەکی ترین داواکاری رێکخەرانی خۆپیشانەکە بریتیە لە هەڵوەشانەوەی حکومەت و ئەنجام دانی هەڵبژاردنی پێشوەخت ، ئەم داواکارییە دەبێت بە شێوەیەکی نوسراو ئاراستەی سەرۆکی حکومەتی هەرێم بکرێت ، نەک لایەن و جیهەتی تر ، چونکە بەرپرسی یەکەم و خاوەن دەسەڵاتی یاسایی بۆ جێبەجێ کردنی ئەو داواکاریانە سەرۆکی حکومەت (مسرور بەرزانی )یە، ئاشکرایە کە بەرپرسیارێتی سەرۆکی حکومەت بەرپرسیارێتیەکی هاوبەشی و کەسییە ( تضامنی و شخصی) ، ئەمەش یەکێک لەماناکانی ئەوەیە کە سەرۆکی حکومەت (مسروربەرزانی) بەرپرسی سەرجەم گەندەڵی و نادادییەکانی ئەم هەرێمەیە لەرووی یاساییەوە، زۆرجار گوێبیستی ئەوەدەبین کە سەرۆکی حکومەت لەباسی هەندێک جۆری گەندەڵی دا ئەلێ لەسەردەمی کابیینەکانی پێشوودا کراون ، لەراستیدا ئەم قسەیە شەفاعەتی یاسایی بۆ ناکات چونکە ئەوجۆرە لەگەندەڵی بە تاوانی بەردەوام دادەنرێت و خودی ئەم سەرۆکە بەرپرسی سەرەکی دەبێت لەوتاوانانە.

دووەم/ دەبێت هەولێری پایتەخت بکرێتە چەقی خستنەرووی نارەزایی و خۆپیشاندانەکان ، ئەمە یاسایەکی کردەییەو دەبێت سەرجەم گۆرانکارییەکان لە پایتەختەوە سەرچاوەبگرێ ، پاشان سەرجەم کۆنسۆلخانەکان و نوێنەرایەتی ووڵاتان لەپایتەخت دا کۆبوونەتەوە ، ئەمە هێز و قورسایی زیاتر بە داوکاری و خواستەکانی خۆپیشاندەران دەبەخشێ، و باشترو روونتر نادادیەکانی ئەم حکومەتە بە نوێنەرایەتی ووڵاتان دەگەیەنرێ .

سێیەم/ بەپێی یاسا دەبێت لایەنی پەیوەندییدار لەگەل نوێنەری خۆپیشاندەراندا کۆبێتەوە، وەک وتمان لایەنی بەرپرس سەرۆکی حکومەتە و بارەگای سەرٶک و  ئەنجومەنی وەزیران لە پایتەختدایە ، کەوایە ئەنجامدانی خۆپیشاندان یاخود زووم و فشاری زۆری خۆپیشاندەران لەدەرەوی پایتەخت هیچی لە خۆپیشاندانەکانی تر زیاتر نابێ ، چونکە سەرچاوەی دەسەلات و بریاری یاسایی لەهەولێرە.

چوارەم/ زەمینەخۆشکردن بۆ خۆپیشاندان و هەوڵدان بۆ بەشداری چین و توێژە جیاوازەکان، منطقی نیە پێمان وابێت سەرۆکی حكومەت هاوشێوەی سەرۆکی لبنان بەخۆپیشاندانێکی سادە دەستلەکارکێشانەوەی پێشکەشی پەرلەمان بکات ، ئەمە رۆشبنیری دەوێت ، رۆشبنیری حكومرانی و وازهێنان لەدەسەڵات لەم سەرۆکە چاوەڕواننەکراوە، و ئەنجامدانی خۆپیشاندان لەکاتێکدا ئەنجامەکەی بەجۆرێک لەجۆرەکان دیاربێت هۆکارە بۆ بێهیواکردنی توێژەکانی پێکهێنەری خۆپیشاندان، نمونەشـمان خۆپیشاندانەکانی رابردوو بوو کە بەبێ ئەنجام و لە کەمترین کاتدا کە زۆرجار یەک رۆژی خایاندووە کۆتای هاتووە ، هەربۆیە بەڕای ئێمە ئەگەر کاری جدی ورێکخراو و پێشوەخت بۆ سەرخستنی ئەم خۆپیشاندانە نەکرابێ باشترە دوابخرێ بۆ کاتێکی داهاتوو بۆ ئەوەی چیدی خەلك لە ممارەسەکردنی مافەکانیدا بێهیوانەبێ چونکە ئەمە بە پلەی یەکەم دەسەڵات لێی سوودمەندە.

چێنجەم/ کاتی خۆپیشآندان و بەردەوامی خاڵێکی گرنگە و نابێ پشیگوێ بخرێ، نابێ تەنها بە خۆپیشاندانێکی یەک رۆژە و بەرزکردنەوەی هەندێک دروشم کۆتای بەخۆپیشاندانەکە بێت ، واتە رێکخەرانی خۆپیشاندان دەبێت بە گرنگیەوە لەم خاڵە بروانن کە ئەگەر دەسەلات یان روونتر بڵێین سەرۆکی حكومەت داوکاریییەکانی جێبەجێ نەکرد چی بکرێت ؟ ئایا خۆپیشاندان بەردەوامی دەبێت ؟ ، وەڵآمی ئەم پرسیارە جێدە‌‌ێڵم بۆ رٶژانی داهاتوو .

 

لەکۆتایدا دەڵێین خۆپیشاندان مافێکی یاسایی و دەستورییەو پێویستە سەرجەم چین و توێژەکان ممارەسەی ئەم مافەیان بکەن، ممارەسەکردنی مافە یاسایی  مەدەنی و سیاسییەکان دەرخەری ئاستی هوشیاری تاکەکانی کۆمەڵگایە و ئامرازێکیشە بۆ پراکتیزەکردن و گەشەی دیموکراسی هەرووڵاتێک .

 

* مامۆستای زانکۆ

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

حکومەتی کازمی و ئایندەی عێراق و ھەرێم 

د. سیروان حەسەن

دوای دەست لە کارکێشانەوەی حکومەتی عادل عبدالمھدی سەرۆک وەزیرانی پێشوو عێراق ماوەی چەند مانگێک مشتومڕێکی زۆر کرا بۆ دانانی ئەڵترنەیتڤێک و چەند کەسێک دیاری کرا بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆکی حکومەت بەلام کەسیان سەرکەوتو نەبوون لە بە دەسھێنانی متمانەی پەرلەمان دواتر مصطفى عبداللطيف الكاظمي وەکو کاندیدی ئەو پۆستە توانی متمانەی پەرلەمام بە دەست بێنێت و لە ٧ی ئایاری ٢٠٢٠ دەست نیشان کرا بە سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی کاتی عێراق، کازمی ھەڵگری بڕوانامەی بکالۆرێسی یاسایە پێشتر خۆی ئۆپۆزسیۆن ڕژێمی پێشوو بوو لە دەرەوە لە سالی ٢٠١٦ وە سەرۆکی دەزگای ھەواڵگری عێراق بوو کە پۆستێکی ھەستیارە وە تێیدا سەرکەوتو بوو لە کارەکانیدا و توانی ھاوسەنگی بپارێزێت و ھەر ئەوەش بووە ھۆی پێدانی متمانەی پەرلەمان وەکەسێکی نزیک بووە لە بەرھەم سالح سەرۆک کۆماری عێراق.
وەرگرتنی پۆستی سەرۆکی حکومەت لە دۆخێکی زۆر سەخت و ئاڵۆزدا بوو لە کاتێکدا کە حکومەت بە تەواوی پەکی کەوتبوو و نوقمی گەندەڵی و کێشە و گرفت و قەیرانی دارایی و ململانی سیاسی لایەکان و دەست تێوەردانی دەرەکی بوو لە گەڵ کێشە کەڵەکەبووەکانی سالانی پێشوو و شاڵاوی نەخۆشی کۆرۆنا ئەمەش وەکو تەحەدایک بوو بۆ سەرۆک وەزیرانی نوێ لە گەڵ ئەوەشدا توانی لە ماوەیەکی کەمدا چەند ھەنگاوێکی باش و بوێرانە بنێت وەک سەرەتایەک بۆ دەست پێکردن وەکو سنوردارکردنی چالاکی ھێزە ملیشیایەکان و کۆنترۆلکردنی دەروازە سنوریەکان و سەردانی مەیدانی و نزیک بوونەوەی لە جەماوەر و گوێگرتن لە کێشەکانیان دیارە بۆ ئەو ھەنگاوەش پشتیوانی باشی ھەبوو بە تایبەتی ئەمریکا و چەند لایەنێکی نێودەوڵتی و لایەنە عێراقیەکان، ھەرچەندە لە ئێستادا ناکرێت ئەو دەرئەنجامانە بە سەرکەوتنی کۆتایی ئەژمار بکرێت بەلام لە گەل ئەوەشدا وەکو بنەمایەکی باش دادەنرێت بۆ بەردەوام بوون و چاکسازی و گۆڕینی دۆخی ناوخۆ و نێودەوڵەتی عێراق ئەگەر بەو شێوەیە بەردەوام بێت، لە گەڵ بەرەنگاری بونەوەو ڕێگریکردنی توندی چەند لایەنێکی ناوخۆیی و دەرەکی بە تایبەتی گروپ و لایەنەکانی سەر بە ئێران بەلام کازمی لەو ماوەیەدا توانی لە زۆربەی لایەنەکان نزیک بێتەوە و خۆگونجاندێک دروست بکات و دەنگی ناڕەزایتی ناوخۆیی کپ کاتەوە ھەرچەندە کاتیش بێت، لە ڕوی سیاسیەوە ڕۆڵێکی باشی دەبێت بۆ ئایندەی عێراق ئەگەر دۆخەکان گۆڕانکاری کتوپڕیان بە سەردا نەیەت.

سەبارەت بە حکومەتی ھەرێم ھەرچەندە ناو بە ناو چەند لایەنێکی کوردی ناڕەزایەتی دەدەبڕن بەرامبەر بەو رێکار و مامەڵانەی کە گرتویەتە بەر لە سەر داھاتی نەوت و دەروازە سنوریەکانی ھەرێم کە ئەوەش لە چوار چێوەی سیاسەتی حکومەتی مەرکەزی و بارودۆخی گشتی عێراقە بەلام تا ئێستا بە پێی دەرکەوتەکان و شرۆڤەی سیاسەتمەداران کاریگەری نەرێنی زۆری نەبووە تەنھا مووچەی فەرمانبەرانی ھەرێم نەبێت کە پێشتر رێکەوتنیان لە سەری کردبوو ئەویش زیاتر کێشەیەکی ناوخۆی ھەرێم بوو کە لە قۆناغەکانی پێشووی حوکمڕانیدا ژیرانە پلانی ئابوری بۆ دانەڕێژرا بوو و کاری پێویستی بۆ نەکرابوو.

كێشەی گەورەی سەرکردە و سیاسەتمەدارانی ھەرێم نەبونی دووربينى ستراتيجية لە چۆنیەتی مامەڵەکردن لە گەڵ رووداوە ناوخۆیی و نێودەوڵەتیەکان لە کات و ساتی گونجاودا وە شرۆڤە وخوێندنەوەی وردیان نیە بۆ بەسەرھاتەکان پێش یان لە کاتی روودانیدا و روکەشیانە پێشبینی رووداوەکان دەکەن نەک وەک دەولەتمەدارێک ، بۆیە لە گەل کازمیش زۆر پێویستە لە چوار چێوەی ئاسایسی نەتەوەی کورد مامەلە بکرێت نەک وەکو دۆست و ھاورێ و ھاوپەیمان .

بۆ چارەسەر کردنی کێشە ھەلپەسێرداوەکانی نێوان ھەرێم و حکومەتی فیدرال پێویستە ھەرێم بۆ داھاتوو زۆر بە وردی و بە وریایی و حەکیمانە مامەڵە لە گەڵ دۆخەکاندا بکات چونکە بە قۆناغێکی ھەستیاردا تێدەپەڕێت و چارەنوسی قەوارەی سیاسی ھەرێمی تێدا دیاری دەکرێت.

ئەگەر حکومەتی کازمی بەو شێوازە بەردەوام بێت و کارەکانی تەنھا وەکو بانگەشە نەبێت بۆ خۆئامادەکردن بۆ ھەڵبژاردنەکانی داھاتوو ئەوە ئەگەری باشتربوونی ئایندەی عێراقی تێدا بە دی دەکرێت و دەیباتە قۆناغێکی باشتر و گۆرانکاری گەورەی بەدواوە دەبێت و کاریگەری دەست تێوەردانی دەرەکی کەم دەکاتەوە لەسیاسەتی داھاتوی عێراق و دەیگەیەنێتە کەناری ئارام.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

90 ساڵەی سیستانی و 46 ساڵەی سەدر

یاسین تەها

سەرەتای هەموو مانگێكی ئاب، شیعەی عێراق و ناوچەكە سەرقاڵی دوو یادی لەدایكبونن؛ سیستانی و موقتەدا سەدر. لە ٤ی ئابی ئەمساڵ تەمەنی سیستانیی هەڵكشا بۆ 90 ساڵ و سەدریش 46 ساڵی تەواوكرد، نزیكەی نیوەی تەمەنی سیستانیی.
ئەم پیاوە ئاینییانە هێز و پێگە لە بانگەشەی نوێنەرایەتی یان بریكاریكردنی ئیمامی زەمان “مەهدی” وەردەگرن كە سەرمۆری رێبەرەكانی شیعەیە. هه‌رچه‌نده‌ ئێستا مەهدی “الحُجة” تەنها ناوەکەی ئامادەیە و بڕوا وایە له ‌پەنهانیدا “ستوودە” بێت‌، به‌ڵام به ‌كۆڕای‌ سه‌رجه‌م شیعه‌كانی‌ دونیا سه‌رۆك ‌و کاریزما و ده‌مڕاستی‌ بێ ڕکابەری شوێنکەوتوانی ئەم ئاینزایەیە‌ كه‌ ده‌وروبه‌ری‌ 10% موسوڵمانانی‌ جیهان پێكده‌هێنن.
“مەهدی مونتەزر” یان ” ئیمامی‌ زه‌مان” ناوی راستەقینەی محه‌مه‌دی‌ كوڕی‌ حه‌سه‌ن عه‌سكه‌رییە، له‌ نه‌وه‌ی‌ ئیمامی‌ ئیمام عه‌لی‌ ئامۆزا‌ و زاوای‌ پێغه‌مبه‌ری‌ ئیسلامە (د.خ).
به‌پێی‌ حیكایەتە‌ شیعییه‌كان كاتێك خێزانی ئیمام حه‌سه‌نی‌ عه‌سكه‌ری‌ (ئیمامی‌ یازده‌یه‌م) كه‌ ئارامگاكه‌ی‌ له ‌شاری‌ سامه‌ڕایه‌، شه‌وی‌ 15 شه‌عبان (شەوی به‌رات) له ‌ساڵی 255 كۆچی [869 زاینی‌] كوڕێكی‌ بووه، باوكی ناوی‌ ناوه‌ محه‌مه‌د، بەڵام نه‌یوێراوه‌ له ‌ترسی‌ جەور و سته‌می‌ عه‌باسییه‌كانی‌ ئامۆزایان کە ئەوکات حوكمڕانی‌ عێراق و جیهانی ئیسلام بوون، زۆر ئاشكرای‌ بكات، ته‌نها لای‌ دۆسته‌كانی‌ نه‌بێت.
گێڕانەوەکانی ئەم پێكهاتەیە دەڵێن: ئیمام حه‌سه‌ن كه‌ ده‌ستبه‌سه‌ر بووه،‌ له ‌كۆڕ‌ و كۆبوونه‌وه‌ نهێنییه‌كاندا كوڕە‌كه‌ی‌ به‌ لایه‌نگرانی‌ خۆی‌ ناساندوه‌‌، به‌ شیعه‌كانیشی‌ گوتووه‌ “ئه‌گه‌ر من هه‌رچیم لێهات ئه‌وه‌ مه‌هدی‌ جێگام ئه‌گرێته‌وه”. باوترین وتە و دروشمیش كە دەربارەی مەهدی دەگوترێت ئەوەیە “له‌پاش ئه‌وه‌ی‌ زه‌وی‌ پڕ ده‌بێت له‌ تاوان ‌و سته‌مكاریی‌، ئەو پڕی دەكات لە دادگەری و ئارامیی”، سوننەكانیش هەمان باوەڕیان دەربارەی مەهدی هەیە، بەڵام لە باوەڕی ئەواندا مەهدی ئێستا غەیب نییە و لە كۆتایییەكانی دونیا هەڵدەكەوێت و كوڕەكەی حەسەن عەسكەری نییە.
له‌پاش مردنی‌ باوكی، مه‌هدی‌ ماوه‌ی‌ 69 ساڵ خۆی‌ شاردوەتەوە له‌ خه‌ڵك ‌و ته‌نها له ‌رێگای‌ نوێنه‌ر ‌و نامه‌به‌ره‌وه‌ له‌گه‌ڵ هه‌وادارانی‌ ئال‌ و به‌یت‌ و شیعه‌كان په‌یوه‌ندی‌ كردووە، چوار لەو نوێنەرانەش لە هەموویان ناسراوترن و پێیان دەوترێت “السفرا‌ء الأربعە”. ئه‌م چوار نوێنه‌ره‌ له‌ پاش مردنی ئیمام حه‌سه‌ن عه‌سكه‌ریی باوكی له‌ ساڵی 260 ك – 874ز له‌ عێراق و ئه‌سپه‌رده‌كردنی له‌ سامه‌ڕا‌، كە شیعەكان باوەڕیان وایە ژەهرخوارد كراوە‌ نوێنەر و نامەبەری نێوان مەهدی و شوێنەكەوتەكانی بوون، به‌ مه‌رگی كۆتا كه‌س له‌و چوار نوێنەرەش له‌ ساڵی‌ 329 ك- 941 ز كه‌ عه‌لی سه‌ممه‌رییه‌ قۆناغی نێوانگری و نامەبەری كۆتایی دێت و ئیتر دەرگا بۆ بریكاری و مەرجەعیەتی ئاینی دەكرێتەوە تا ئەوكاتەی كه‌ مه‌هدی ده‌گه‌رێته‌وه‌ سه‌ر زه‌وی بۆ به‌رپاكردنی دادگه‌ریی به‌پێی بیروباوه‌ڕی شیعه‌كان، له‌ ئێستادا چاوه‌ڕوانی ئه‌و رۆژگاره‌ن.
خومه‌ینی‌ كه‌ رابه‌رایه‌تی‌ شۆڕشی‌ ئیسلامی‌ كرد له ‌ئێران‌ (1979) و یه‌كێكه‌ له ‌پایە ناوداره‌كانی‌ شیعه‌گه‌رێتی‌ لە سەردەمی نوێدا، پێیوایه‌ له‌ غیابی‌ “ئیمامی زەمان”دا زۆربه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی‌ ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ شه‌رعزانێكی‌ له‌خواترسی‌ شاره‌زا (مه‌به‌ستی‌ خۆی‌ بوو)، تا ئه‌و كاته‌ی خاوەن بڕیاری ڕاستەقینە، کە مەهدی مونتەزەرە”، خۆی‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات، هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ش “كۆماری‌ ئیسلامی‌ی ئێران”ی‌ راگه‌یاند ‌و زۆربه‌ی‌ ئه‌حكامه سڕكراوە‌كانی‌ دین ‌و دونیای‌ شیعه‌كانی‌ خستە بواری پراكتیكەوە.
به‌ڵام ئایه‌توڵڵا ئه‌بولقاسمی‌ خوئی كه‌ رێبه‌ری‌ گه‌وره‌ی‌ پێشووتری‌ شیعه‌كانی‌ جیهان بوو له ‌عێراق و لە شاری نەجەف داده‌نیشت بۆچونێكی‌ پێچه‌وانه‌ی‌ هه‌یه‌‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا نه‌بوو شه‌رعزانی‌ شیعه‌ خۆیان به‌حوكمڕانییه‌وه‌ سه‌رقاڵ بكه‌ن تا ئه‌وكاته‌ی‌ ئیمامی زەمان خۆی ده‌رده‌كه‌وێت، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش دین‌ و سیاسه‌تی‌ لەیەکتر جیا ده‌كرده‌وه‌‌ و ئێستاش سیستانی کە خوێندکار و درێژەپێدەری قوتابخانەی ئەوە هەوڵدەدات درێژە بەم رەوتە بدات و داوای لێ نەكرێت وەك خۆی ناچێتە ناو پرسە سیاسییەكانەوە.
لەنێوان ئەم دوو ڕەوتە ناجۆرەشدا بۆچوونێکی سێیەم هەیە کە ئایه‌توڵڵا محه‌مه‌د سادق سه‌در (باوكی‌ موقته‌دا) نوێنەرایەتی دەکات و پێیوایە شه‌رعزان ‌و پیاوه‌ ئاینییه‌كانی‌ شیعه‌ هه‌ندێك ده‌سه‌ڵاتی‌ مه‌رجداری‌ ئیمامی زەمانیان به‌ده‌سته‌، به‌ڵام ناتوانن وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌ خومه‌ینی‌ بانگه‌شه‌ی‌ بۆ ده‌كرد ببنه‌ جێگر‌ و بریكاری‌ ڕە‌های‌ ئه‌و، بەم پێیەش هەرچی دابەش بوون و لێکترازانی شیعە هەیە له‌سه‌ر جێگرتنه‌وه‌ی‌ مه‌هدی‌‌ و چۆنییه‌تی‌ ئیدارەدانی شوێنکەوتووانی ئەم ئاینزایەیە له‌ غیابی‌ ده‌مڕاستە گەورەكەدا، ئەم بیروباوەڕە بنەڕەتییە كۆنكرێتییەش زەمینەیەكی بتەوی شەرعیەت و جەماوەر و هێزی رۆحیی مەرجەع و پیاوە ئاینییەكانی شیعەیە ئەمە جگە لە پارەی خومس و پاڵپشتە سیاسییەكان و سەرچاوەكانیتری هێز.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان