ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

كابینەی نۆ و ئەركی نوێ


قوباد تاڵەبانی

جارێكی تر یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان دەرفەت و شەرەفی ئەوەیان پێدام وەك جێگری سەرۆك وەزیرانی هەرێم دەستبەكاربم و لەگەڵ چەند هەڤاڵێكی تر نوێنەرایەتی یەكێتی بكەین لە حكومەتدا، لەپێناو ئەوەی لە چوار ساڵی كابینەی نۆیەمدا پڕۆگرام و دیدی یەكێتی لە كاری حكومەت و خزمەتگوزاری و دابینكردنی ژیانێكی شایستە بۆ هاوڵاتیان شان بەشانی لایەنە بەشدارەكانی دیكە بەرجەستە بكەین.

بەردەوامبوونم وەك جێگری سەرۆكی حكومەتی هەرێم بەرپرسیارێتییەكی گەورەیە لە بەرامبەر خواو خەڵك و حزبەكەشمدا، پێشتریش چوار ساڵی زۆر قورس و پڕ لە قەیرانی سەختمان تێپەڕاند، بە باش و خراپییەوە لەو ماوەیەدا شانم دایە بەر ئەركێكی یەكجار گران، بەڵام من وەكو قوباد تیایدا بووم بە قوربانی و ڕووبەڕووی ڕەخنەی توندی رەوا و ناڕەواش بوومەوە، ئاساییە ڕەنگە منیش هەندێك هەڵەم كردبێت (ئەوەی كار نەكات، هەڵە ناكات).

دەمەوێت لێرەوە رایبگەیەنم ئەركی داهاتووم بە هاوكاری تەواوی كابینەی وەزاری ئەوە دەبێت كۆتایی ئەو قۆناغە پڕ لە قەیرانە كە لەكابینەی رابردوو بەشێكیمان چارەسەركرد، بەسەرەتای قۆناغێكی تازەتر ببەستینەوە كە قۆناغی دەستپێكردنی بووژانەوە و خزمەتگوزاری بێت، قۆناغێك بێت لەبری گلەیی و تلانەوە بەدەست گرفتەكانەوە، سەرگەرمی چارەسەركردنی گرفتەكان و دەستپێشخەری و دروستكردنی هەلی كار و گەشەپێدان بین.

بۆ ئەم ئەركە داوا لە دڵسۆزانی یەكێتی دەكەم پشتی كادرەكانی خۆیان بگرن. بە متمانەوە تەماشای راسپێردراوەكانیان بكەن. هێشتا دەستبەكارنەبووین، هێشتا نەیارەكانمان دەستیان نەكردووە بە ڕەخنەی ڕەوا و ناڕەوا، بەڵام هەندێك لە هەڤاڵانی خۆمان، هەندێك راستەوخۆ، هەندێك لە پشت پەیج و ئەكاونتی سێبەرەوە، قەڵەمەكانیان خستووەتە گەڕ، بۆ مەرامێك كە نەك هەر ناكۆكە بە پرەنسیپی چەپكەگوڵەكەی مام، بەڵكو سنووری ڕە‌خنە ‌و رەچاوكردنی گیانی هەڤاڵێتیش تێدەپەڕێنێت.

ئەم دۆخە كاتی دەستبەكاربوونمان لە كابینەی هەشتم بیر دێنێتەوە كە بەشێكی ناڕازی لە ناو حیزبی خۆمان تووندتر لە ئەوانەی بە ناو ئۆپۆزسیۆن بوون، رەخنەیان لێ دەگرتین و هەموو هەوڵێكی باشیان بێ بەها دەكرد. هەر ئەوەش بوو كە چەكی دایە دەستی نەیارەكانمان لە دژمان بەكاری بهێننەوە.

تكا لە هەڤاڵانی یەكێتی دەكەم، سەبرتان هەبێت لەبڕیاردان، ئەم تەشكیلەیە نموونەیەكە لە كۆكەرەوەی بارودۆخی ئەمڕۆی یەكێتی، كە ئەگەر هان بدرێت، نەك لێی بدرێت، پشتیوانی لێ بكرێت، نەك هەڕەشەی لێ بكرێت، وا دەكات كابینەی نۆ، لە ژینگەیەكی تەندروست دەستبەكار بێت. ئەمەش زیاتر هانمان دەدات بەرەو یەك ئاڕاستە كار بكەین. ئەویش ئاڕاستەی خزمەتی خەڵك و جێبەجێكردنی بەرپرسیاریە نیشتمانی و ئەخلاقیەكانە.

با لاپەڕە كۆنەكان هەڵنەدەینەوە، هەموومان ئەمڕۆ لە ژێر سێبەرەكەی مامین. دەستمان خستۆتە ناو دەست بۆ بەهێزكردنەوەی یەكێتی و باشتر خزمەتكردنی كۆمەڵانی خەڵكی كوردستان. ئەمڕۆ ڕۆژی ئیش و خەباتە، نەك خۆپەرستی و شكاندنی ئەوانەی كەیفمان پێیان نایە. ئەمڕۆ رۆژی یەكخستنەوەی كوردستانە و ئاساییكردنەوەی پەیوەندیمانە لەگەڵ پارتی دیموكراتی كوردستان و بزووتنەوەی گۆڕان، نەك كەرتكردنی كوردستان و ئاڵۆزتركردنی دۆخی ناو سلێمانی بەتایبەتی و كوردستان بەگشتی. ئەمڕۆ رۆژی ناساندنەوەی یەكێتییە بە خەڵكی خۆمان، ئاشتكردنەوە و قوڵكردنەوەی پەیوەندیی یەكێتییە بە خەڵكەوە. سەردەمی بەهێزكردن و ڕێكخستنەوەی پەیوەندیی نێوان هەرێم و بەغدایە، بە لایەنە سیاسییەكانی عیراق، بە كۆمەڵگای نێودەوڵەتی. ئەمڕۆ رۆژێكی نوێیە لەو مێژووە دوورو درێژە پڕ لە سەروەرییەی یەكێتی.

با هەوڵ بدەین لە ئاستی چاوەڕوانی هاوڵاتیان بین، كارێك بكەین كە ڕەوتی شەپۆل و ئاوەكە بەرەو ئاشی خەڵك و خزمەتی هەمووان ئاراستە بكەین، دوور لە توڕەیی و هەڵچوونی میزاجی كەسیی. چونكە من هەمیشە بڕوام وابووە سیاسەت بە لێبوردەیی و میهرەبانی دەكرێت، ئەوەش وانەیەكە لە مامەوە فێری بووم.

بۆیە وەرن قەڵەمە ژەهراوییەكانمان فڕێ بدەین. بۆ یەكێتی و بۆ سەركەوتن، با هەموومان پشتیوان و هاوكاری پرۆژەی چاكسازی حكومی و خەمی خاك و خەڵك بین.

وتار

كۆرۆنا هات بۆ كوردستان‌و سەری خۆی هەڵگرت!!


ژوان ئەحمەد سەعید

ئەمرۆ لە تەواوی جیهان، باس باسی كۆرۆنا ( كۆڤید19)یە.. ئەم ڤایرۆسە بچوكە، تەواوی جیاوازیەكانی كاڵ كردۆتەوە یاخود هەر نەیهێشتوە.

تۆ لەم سەردەمەدا زۆر بەدەگمەن نەبێت باسی جیاوازی سیستمی سیاسی چین‌و كوبا لەگەڵ ئەمریكا‌و بەریتانیا نابیستیت.

چین باسی ئامادەیی دەكات بۆ هاوكاری كردنی وڵاتان كە بەشێكیان دوژمنن بە خۆی، كوبا تیمی پزیشكی بۆ ئیتاڵیا دەنێرێت، هەر لە ئیتاڵیا مافیاكان هاوكاری حكومەت دەكەن بۆ روبەرو بونەوەی كۆرۆنا.

چەندین كۆمپانیای زەبەلاحی جیهانی لە كاری خۆیان دوركەوتونەتەوەو رویان كردۆتە دروست كردنی پێداویستی تایبەت بە كۆرۆنا، لە نمونەی ژەنەراڵ مۆتۆرز‌و مارسیدس كە دەستیان كردوە بە بەرهەمهێنانی ئامێری هەناسەدانی دەستكرد..

تێبینی بكە:

– یەك كەست بینیوە لە حزبی دیموكراتی ئەمریكا بڵێ دەبێت ترەمپ بروات چونكە هەڵە بوە لە مامەڵە كردن لەگەڵ كۆرۆنا ( ئەگەرچی هەڵەشی كردوە)!!

– ڕكابەرانی بۆریس جۆنسن تان بینی بڵێن ئەبێ جۆنسن دەست لەكاربكێشێتەوە چونكە خراپ مامەڵەی كردوە تەنانەت خۆیشی توشی پەتاكە بوە؟؟!!

-كەس بینی ركابەرانی سەركۆماری ئێران بڵێت پێویستە بروات چونكە ئێران بەدەست كۆرۆناوە وێران بوە؟

– كێ لە ئێوە بیتی ركابەرانی مێركڵ لەم دۆخەدا بڵێن دەنگ مەدەنەوە بە مێركڵ چونكە خراپ بوە؟؟؟

– ئیسپانیا بەدەست كۆرۆناوە وێران بوە، تەنیا وەستانی لالیگا یەك ملیار‌و سەد ملیۆن یۆرۆ زیانی گەیاندوە، كەس بیستی باس لە ناكۆكیە سیاسیەكان بكرێت؟؟
بەڵام لەمەشدا كوردستان ناوازەیە، نمونەی كەمە لە جیهان، چۆن:

-دەبینیت لەم بەزمی كۆرۆنایە، وەزیری ناوخۆ جارێ خەمی ئەوەیەتی دەزگای خێرخوازی بارزان قەبە بكات ‌و لە نەتەوە یەكگرتوەكان تكای بۆ دەكات یارمەتیەكان بدەن بەوان دابەشی بكەن!!

– سەركردەی حزبێك نەخۆشخانە دروست دەكات بۆ ئەوەی بڵێت من لە حكومەت باشترم ئەگەر دەسەڵاتم هەبێ، كەچی دواتر دەڵێت كۆرۆنا نیە، ئەی بۆ نەخۆشخانەت دروست كرد؟؟

– میدیاكار دەبێت ئەركی گەیاندنی راستی، بەرزكردنەوەی ئاستی هوشیاری بێـ، كەچی كارمەندانی كەناڵێك لەبەر ئەوەی خاوەنەكەیان وتبوی كۆرۆنا نیە، خێرا دەستكێشیان لابرد، بەڵام رۆژی دواتر لەدەستیان كردەوە.

– دەیان گەنج دەبینی، بێكار‌و بێموچە لەناو ماڵەكانیان دانیشتون، بەهەزار ناڵی عەلی هێڵی ئینتەرنێتەكەیان كاردەكات، بەڵام لەبری بەكارهێنانی بۆ زانیاری‌و بە زانست گەیشتن، لەم دۆخەشدا هەر خەریكی شەڕی سەركردە‌و حزبەكانیانن.

– سایتێكی سەر بە دەزگایەكی هەواڵگری، لەبەر ئەوەی بنكەكەی دورە لە سلێمانی بە مانشێت دەنوسێت ( سلێمانی توشبوی زۆری تیایە بەڵام دەیشارنەوە)، وەك ئەوەی بە سەلامەتی شارێك قەڵس بوبێتن!!

-دەیان كەس دەبینی، خودا مەزهەرێكی باش‌و ئەقڵێكی جوانی داوەتێ بۆ خۆپاراستن كەچی دێت دەڵێ من ناچمە ژورەوە چونكە ئەگەر خوا نوسیبێتی ئەوا هەر توش دەبم!!

– حزبێكی گەورە، لە گەرمەی كۆرۆنادا، زەفەر دەهێنێت‌و پێشرەوی دەكات بۆ هەندێ شاخ‌و بەرزایی‌و كێو، بۆ ئەوەی دوای كۆرۆنا كاری خۆی تیا بكات‌و ناوچەی دەسەڵاتی لە زۆنەكەی بەرامبەردا فراوان بكات!!

– لە هەموشی خۆشتر، حزبەكانی كوردستان خۆیان خاوەن دەسەڵاتن، لەبری ئەوەی ئەم وێستگەیە بكەنە وێستگەی بەخۆداچونەوە، شەرم بكەن كە میللەتەكەیان بۆ یەك مانگ بێكاری پێوستیان بە خێر‌و باربوە، كەچی دێن كاری خێرخوازی دەكەن، چ شەرم‌و پەشمێكە تەنانەت باسیشی دەكەن!!!

من ناڵێم لە كوردستان كۆرۆنا نیە، بەڵام پێموایە ئەگەر هەبوبێ ئەوا زوو سەری هەڵگرتوەو رایكردوە، چونكە لە دنیادا میللەتێك نیە لە چەقی مەرگدا بیر لە حزبایەتی بكاتەوە، بیر لە ململانێی سەركردە‌و سیاسیەكان بكاتەوە.

لە تەواوی جیهان، خەمی خەڵك‌و حكومەتەكان، مانەوەو بەردەوامی یە، خەمی گەورە ژیانە، زۆر بەدەگمەن بیر لە كورسی‌و دەسەڵات دەكرێتەوە، بگرە دەسەڵاتداران بون بە پەند ‌و نازانن چۆن لەگەڵ ئەم دوژمنە بچوكە شەڕ بكەن، كەچی لێرە تازە بە تازە لە كوردستان خەریكی تەخوین كردنی یەكتر‌و دابەش كردنی خاك‌و دەنگ‌و خەڵكین!!!

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بۆ WHO شكستی هێناوه‌!


لوقمان غەفوور

دوای 72 ساڵ له‌ دامه‌زراندنی، رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی (WHO) تووشی شه‌رمه‌زاریی گه‌وره‌ بووه‌. له‌دوای له‌ناوبردنی سویرێژه‌ و دركه‌ و مێكوته‌ و چه‌ندین نه‌خۆشی قورسی تر و خه‌وتن له‌سه‌ر ئه‌م سه‌ركه‌وتنانه‌، له‌ ئێستادا بوون به‌ دروستكه‌ری گه‌نده‌ڵی بۆ رێكخراوه‌كه‌.

له‌ 30 دیسێمبه‌ری 2019، دكتۆر لی وین لیانگ پزیشكی به‌توانای چینی هۆشداریدا له‌وه‌ی كه‌ نه‌خۆشییه‌ك هاوشێوه‌ی هه‌وكرددنی توندی سییه‌كان (سارس)له‌ ئارادایه‌ كه‌ ساڵی 2003 بوو به‌ بروسكه‌یه‌ك بۆ هه‌موو دنیا. به‌رپرسێكی وه‌ك لیانگ هه‌ستی به‌ ترسی كوشنده‌یی په‌تاكه‌ كرد، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتدارانی چین پاداشتیان نه‌كرد، به‌ڵكو بانگیان كرد بۆ نوسینگه‌ی ئه‌منی گشتی وۆهان و تۆمه‌تی ئه‌وه‌یان دایه‌ پاڵ كه‌ لێدوانه‌كانی درۆینه‌ن و دوریان خسته‌وه‌ له‌ خزمه‌تی گشتی.

حزبی شیوعی چینی چه‌ند په‌رستیارێكیان ده‌ستگیركرد و ته‌مبێكردنیاندا به‌گوێی هه‌ر كه‌سێك له‌ تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان پرۆپاگه‌نده‌ بكات و تووشی لێپێچینه‌وه‌ش ئه‌بێت.

به‌درێژایی مانگی جێنیوه‌ری 2020، پزیشكییه‌ چینییه‌كان دركیان به‌وه‌ كرد كه‌ نه‌خۆشییه‌كه‌ له‌ مرۆڤه‌وه‌ ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ مرۆڤ، به‌ڵام 14ی جێنیوه‌ری رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی رایگه‌یاند، كه‌ هیچ به‌ڵگه‌یه‌كی ئاشكرا نییه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ی كۆرۆنا ڤایرۆس له‌ كه‌سێكه‌وه‌ بۆ كه‌سێكی تر.

دوو هه‌فته‌ دوای ئه‌م قسانه‌، تیدۆرس ئادهانووم گێبریسوس به‌رێوه‌به‌ری گشتی رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی له‌گه‌ڵ شین جین بینگ كۆبۆوه‌ و سه‌رسامی خۆی ده‌ربڕی بۆ به‌رپرسانی چین كه‌ رێوشوێنی باشیان گرتۆته‌به‌ر بۆ كۆنترڵكردنی ڤایرۆسه‌كه‌، له‌ كاتێكدا رۆژانه‌ به‌ 10 هه‌زار كه‌س له‌ وۆهان ئه‌مرد.

دوابه‌دوای ئه‌م سه‌ردانه‌ د.لی وینگ لیانگ له‌گه‌ڵ هه‌ستێكی نائارامدا، بێده‌نگ نه‌بوو له‌ ناڕه‌زاییه‌كانی، به‌ڵام له‌چاوان ونبوو. له‌ناكاو راگه‌یه‌نرا كه‌ تووشی كۆرۆنا ڤایرۆس بووه‌ و گیانی سپاردووه‌.

كاتێك له‌ 23ی جێنیوه‌ری 2020 لیژنه‌ی فریاگوزاری سه‌ر به‌ رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی گفتوگۆی كرد كه‌ كۆرۆنا ڤایرۆس له‌ حاڵه‌تی ئیمێرجنسی گشتیدایه‌، كه‌چی (تیدۆرس) ره‌تیكردۆته‌وه‌و هانی ئه‌ندامانی لیژنه‌كانی تری رێكخراوه‌كه‌ی داوه‌ حاڵه‌تی ئیمێرجسی رانه‌گه‌یه‌نرێت و بیانووی ئه‌وه‌ی هێناوه‌ته‌وه‌ كه‌ ژماره‌كان نه‌گه‌یشتونه‌ته‌ ئه‌وه‌ی حاڵه‌تی ئیمیرجنسی رابگه‌یه‌نرێت. به‌ڵام چاودێرانی نێوده‌وڵه‌تی به‌شێوه‌یه‌كی یه‌كلایككه‌ره‌وه‌ داتا پڕ كه‌موكورتییه‌كانی ته‌ندروستی چین-یان ره‌تده‌كرده‌وه‌ كه‌ له‌و كاته‌دا به‌پێی چین هێشتا مردن نه‌گه‌یشتبووه‌ 20 كه‌س، له‌كاتێكدا یه‌كه‌م هه‌واڵ له‌ كه‌ناڵی سی ئێن ئێن بڵاوبۆوه‌ له‌ 16ی جێنیوه‌ری بڵاوبۆوه‌، به‌رپرسانی چین وایان بڵاوكرده‌وه‌ كه‌ تا ئه‌وكاته‌ 2 كه‌س مردوون.

ئه‌م بێ باكییه‌ی به‌رێوه‌به‌ری رێكخراوه‌كه‌ وایكرد ده‌وڵه‌تانی دنیا دوابكه‌ون له‌ خۆئاماده‌كردن به‌رامبه‌ر بڵاوبوونه‌وه‌ی نه‌خۆشییه‌كه‌ و سنوری وڵاته‌كه‌یان به‌ كراوه‌یی به‌رامبه‌ر چین هێشتبووه‌وه‌، جۆن ماكیزی ئه‌ندامی لیژنه‌ی فریاكه‌وتنی سه‌ر به‌ رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی به‌ داوای لێبوردنه‌وه‌ به‌ تۆڕی دی ده‌بلیوی ئه‌ڵمانی ده‌ڵێت: “شكستمان هێنا به‌هۆی راپۆرته‌ لاوازه‌كانی حزبی شیوعی چینییه‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ی به‌ هه‌ڵه‌دا برد”.

دوای ئه‌وه‌ی 30 جێنیوه‌ری (تیدۆرس) به‌ناچاری حاڵه‌تی ئیمێرجنسی راگه‌یاند، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ پیاهه‌ڵدانی چین به‌رده‌وام بوو. له‌ 20 فێبریوه‌ری چه‌له‌حانێی ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ میدیادا ده‌كرد كه‌ رێوشوێنه‌كانی چین وایكردووه‌ ڤایرۆسه‌كه‌ به‌ جیهاندا بڵاونه‌بێته‌وه‌. له‌كاتێكدا له‌ 23 ی فێبریوه‌ری چین له‌وپه‌ڕی تووشبوون و مردندا بوو به‌پێی ئه‌و داتا ناڕاستانه‌ی كه‌ خۆی بڵاویده‌كرده‌وه‌.

(تیدۆرس) ترسی نه‌بوو له‌وه‌ی رووبه‌رووی سه‌ركرده‌كانی جیهان ئه‌بێته‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ وابه‌سته‌یه‌ به‌ مه‌سه‌له‌ی مردن و ژیانه‌وه‌. دواجار ئه‌مریكا له‌ گه‌مه‌ی تیدۆرس تێگه‌یشت، بۆیه‌ له‌ 31 ی جێنیوه‌ری سه‌رۆك دۆناڵد تره‌مپ هاتوچۆی هاووڵاتیانی چین-ی بۆ ئه‌مریكا راگرت. هه‌رچه‌نده‌ كاتێكی دره‌نگ وه‌خت بوو به‌ڵام (تیدۆرس) لێدوانێكی سه‌یری دا و وتی: “راگرتنی گه‌شته‌كان له‌چینه‌وه‌ بۆ ئه‌مریكا دڵه‌راوكێ و ترس زیادده‌كات، له‌گه‌ڵ سودێكی كه‌می ته‌ندروستی”.

به‌پێی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی زانكۆی ساوسامبتۆن-ی ئینگلته‌را، رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی چاوپۆشی كردووه‌ له‌ به‌لارێدابردنی زانیاری كاربه‌ده‌ستانی سیاسی چین و ئه‌و گوێ پێنه‌دانه‌ی له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆ، به‌هۆی په‌ره‌سه‌ندنی ڤایرۆسه‌كه‌ و 20 ئه‌وه‌نده‌ی مردنی تووشبووان له‌ چین.

حكومه‌تی چین باوه‌ری وایه‌ به‌باشی ئه‌م كه‌سه‌ی وه‌به‌ریهێناوه‌ و تیدرۆس-یان چاندووه‌ له‌ ئیداره‌ی رێكخراوه‌كه‌ له‌ساڵی2017ه‌وه‌. بۆ ئه‌وان گونجاوتره‌ كه‌ كه‌سێكی چه‌پی باڵشكاو بێت و سیاسه‌تی ئه‌وان جێبه‌جێ بكات. روڵی چالاكوانێكی سیاسی بگێڕێت نه‌ك كه‌سێك له‌ رێكخراوێكی مرۆیی. تیدۆرس یه‌كه‌م كاری سه‌ركردایه‌تی كه‌ بۆ چین-ی دووپاتكرده‌وه‌ ئه‌وه‌ بوو پابه‌ندبوو به‌ سیاسه‌تی “یه‌كپارچه‌یی چین” و به‌شداربوونی (تایوان)ی له‌ كۆبوونه‌وه‌كانی رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی ره‌تكرده‌وه‌.

له‌كاتێكدا تیدۆرس بووه‌ به‌ شاردنه‌وه‌ی كه‌مته‌رخه‌مییه‌كانی چین، ئه‌مریكا دوو ئه‌وه‌نده‌ی چین بودجه‌ بۆ رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی دابینده‌كات. كه‌واته‌ كۆنگرێس ئه‌توانێت لێكۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر كاریگه‌ری چین له‌سه‌ر رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی، بكات و ئه‌مریكاش ته‌مویلی رێكخراوه‌كه‌ دیاریبكات وه‌ك رێگه‌یه‌ك بۆ شه‌فافیه‌تی رێكخراوه‌كه‌ له‌و مامه‌ڵه‌یه‌ی له‌گه‌ڵ چین ده‌یكات. هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی هه‌میشه‌ ئه‌مریكا پشكی شێری به‌خشیوه‌ به‌ رێكخراوه‌كه‌ له‌پێناو به‌رژه‌وه‌ندی گشتی، كه‌چی له‌ كه‌یسی كۆرۆنا ڤایرۆس دا رێكخراوه‌كه‌ له‌ ئه‌ركی سه‌ره‌كی خۆی لایدا و جیهانیش باجه‌كه‌ی دا.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

وەڵامە گونجاوەکان بۆ مناڵان سەبارەت بە کۆرۆنا


سامانی وەستا بەکر

گوێ بۆ مناڵەکەت بگرە، زانیاری دروست و ڕاستی بەرێ، قەلەقیەکەی خۆتی بۆ مەگوێزەرەوە.

ئەبێ ڕەچاوی ئەم سێ خاڵە بکەی کاتێک وەڵامی مناڵەکەت ئەیەیتەوانێ سەبارەت بە کۆڤید ١٩.

کاری تۆ وەک دایک و باوک یان کەسێکی پێگەشتوو دڵنیای و هێمنی، ڕاگرتنی بەلانسی هەستەکانی مناڵەکانە.

گوێگر و وەلامدەرەوە و تێبینیکارێکی باشبە:

ئێستا زۆربەی مرۆڤەکان دڵەڕاوکێی خێرای بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنان. ئەو هەموو هەواڵ و ڕاپۆرتانەی مێدیاکان و ئەو گۆڕانە گەورەیەی لە ژیانی ڕۆژانەیا ڕووئەیا چەندین بیر و پرسیار و هەستی جۆراوجۆر لای مناڵیش بەئاگا ئەهێنێ.

*گەورەکان لە دڵەڕاوکێی بەردەوامان و  دوو دڵ و سەرقاڵی کۆرۆنان.

*هەواڵ و ڕاپۆرتە زۆرو زەوەندەکان، ڕەفەی بەتاڵی کۆگاکان، مرۆڤەکان بە کەمامە و دەستکێشەوە، ژمارەی توشبووان و مردووەکان….هتد.

*چالاکییە ڕاوەستاوەکانی ڕۆژانە، گەورەکان کە لە ماڵەوەن و ناچنە سەر کار، فێرگەو باخچە داخراوەکان، هێزە زۆرەکانی پۆلیس و ئاسایش لەسەر شەقام و لە ناو کۆڵانەکان.

*ڤایرسێکی کوشندە بە خێرایی بڵاوئەبێتەوە کە دیارنیە و کەسیش نازانێ کەی و چۆن تووش ئەبێ.

ئەمانە هەمووی پرسیاری قورس و گرانن بۆ مناڵان ئەبێ زۆر بە سانایی و ڕاستگۆیی دوور لە ترس ق تۆقاندن وەڵامی گونجاو وەرگرن.

گرنگترین بەشی کۆمەڵگە و نەوەی دواڕۆژ کە مناڵانن، هەمیشە لە کاتی شەڕو ئاشوبوو بڵاوبوونەوەی پەتا و چەنگە دەرونییەکانا، جا بە مەبەستبێ یان بێ مەبەست لەنازیان کەم ئەبێتەوانێ، گۆڕانکاری بەسەر ڕەفتاری گەورەکانا وایان لێئەکات هەست بە دڵەڕاوکێیەکی زۆر بکەن و لەناو زەریایەک پرسیاری بێ وەڵام و تۆقێنەرا بوخلێنەوە.

نە دەزگانی ڕاگەیاند بەرنامەی گونجاویان هەیە بۆ مناڵان و نە ڕەچاوی ئەوەش ئەکەن کە مناڵی خێزانی ڕۆژهەڵات هێندەی گەورەیەک گوێ بۆ هەواڵ ئەگەر نەشگرێ بەڵام هەر ئەیبیستێ، نە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان گونجاوە بۆ مناڵان، نە بەشێکی زۆری دایکان و باوکانی کۆمەڵگەش نە گوێ بۆ پرسیاری مناڵ ئەگرن نە گرنگیش بە وەڵامەکانیان ئەیەن و نە بیریشی ئەکەنەوە پێش ئەوەی وەڵامی ئەو پرسیارە بەنەوانێ، کە بۆ پەروەردەی مناڵ لە باشترین ژەمە خۆراک و جڵ و بەرگی گرانبەهاو و گەشت و سەیران گرنگترە.  فێرگەو باخچەکانیش داخراون، ئەمانە هەمووی پێکەوە ترس و تۆقینێکی زۆر ئەخەنە دڵی مناڵانەوە کە ئەگەر وەڵامی گونجاو وەرنەگرن دوورنیە تووشی گرێی دەروونیبن.

ترس و دڵەڕاوکێی مناڵ شێوازی جیاوزی هەیە، هەندێکیان ئەڵێن کە ئەترسن. بەڵام ئەتوانی بەشیوەیتریش بزانی ئەگەر نەشڵێ ئەترسم. هەندێ مناڵ قەلەقیان پێوەدەرەکەوێ کە لە کاتی ئاساییا نیانە، واز لەو شتانە ئەهێنن کە پێشتر کردوویانە، دەست لەیاری کردن هەڵەگرن، کۆنترۆڵیان بەسەر خۆیانا نامێنێ و گوێناگرن و زۆر هار ئەبن و ئەگرین و دەنگ بەرزەکەنەوانێ، هەندێ پرسیارەکەن کە پێستر نەیان کردووە بۆ نمونە  (پرسیار لە تاک بە تاکی خێزانەکە ئەکەن لە کوێن یان لە کوێ بوون). هەندێ مناڵ خەوی ئەزڕی یان هەر ناتوانێ بخەوێ و خەوەکەی پچڕ پچڕئەبێت. هەندێ مناڵ پرسیارێکی ئێجگار زۆرەکەن و هەندێکیشیان هەوڵئەیەن کە بە هیچ جۆرێ خۆیان لە قەرەی پرسیار کردن نەیەن، ئەمانە ئەو نیشانانەن کە کاتێ لە مناڵەکەتا بینیت ئەبێ ڕاستەوخۆ هەوڵبەی لێی نزیک بیتەوە تا وەلامی پرسیارەکانی بەیتەوە.

کاری تۆی پێگەشتوو ئەوەیە کە بتوانی بەلانسێ بدۆزیتەوە بۆ هاوکاری کردنی منالەکەت یان مناڵەکان.  ئەگەر وەڵامدانەوەی دروستی پرسیارەکان بۆ هەندێک مناڵ هاوکاری کردن بێ،  ئەوا بە هەمان شێوەش دانبەخۆداگرتن و چاوەڕوانی کردن و پەلە نەکردن لێی تا مناڵەکە بتوانێ بیر بکاتەوە لەو شتانەی قەلەقیان کردووە و هێمنبی لەگەڵیا تا ئەیان درکێنێ، ئەوەش هیچی لە وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی کەمتر نیە.

هەر مناڵێک جیاوازتر لە مناڵانیتر کاردانەوەو پرسیاری بۆ دروست ئەبێ ئەوەش ئەگەڕێتەوە بۆ تەمەن و ڕێڕەوی ژیانی ڕۆژانەی. بەڵام هەندێ شتی گرنگ هەن ئەبێ بیری لێبکەیتەوە پێش ئەوەی وەڵامی مناڵەکەت بەیتەوە سەبارەت بەم ڤایرۆسە و ڕووداوەکانی تریش.

گوێ لە مناڵەکەت بگرە و پرسیاریشی لێبکە: مناڵی قۆناغەکانی باخچە واتە پێش تەمەنی چوونە قوتابخانە زیاتر وا هەستەکەن کە شتێک هەیە ناوی “کۆرۆنا”ڤایرۆسە، لەبەر ئەوە نازانین کە ئایا دڵەڕاوكێیان هەیە یان نا؟ هەرچەنە لای هەندێ مناڵەکان بیر و پرسیاری زۆر دروست ئەبن.

وەک گەورەیەک ئەرکی سەرشانی تۆیە کە تێبگەی بە باشی وە بە بە هێمنی لێیبکۆڵیتەوە کە ئایا مناڵەکەت چۆن هەست ئەکات، تا ئەگەر پێویستی بە یارمەتی تۆ هەبێ تا بتوانێ زاڵبێ بەسەر دوو دڵی و هەستەکانیا.

سەبارەت بە مناڵی بچکۆلەتر، ئەوەی پێویستە ئەوەیە کەمێک لێی نزیک بیتەوەو لە باوشتا ئارامی بەیتێ تا بزانی چ پرسیارێکی لا دروست بووە تا وەڵامی بەیتەوانێ. بەڵام بۆ مناڵی گەورەتر ئەبێ پرسیاری کۆنکرێتی لێبکەی تا هەستبکا کە گرنگی پێئەیرێ.

مناڵەکان لەگەڵ پرسیارەکانیانا بە تەنیا جێمەهێڵن: بۆ مناڵ زۆر قورسترە لەگەورە کە هەوڵەکان هەڵسەنگێنێ. کە ئایا هەواڵەکە ئاساییە یان شتێکی ترسناکە؟ ئیتر لێرەوە ڕۆڵی گەورەیە کە یارمەتی مناڵەکان بەن. وە لەوەش گرنگتر ئەوەیە کە مناڵەکان  بەجێنەهێڵرێن بەتەنیا یان بەیەکەوە تا خۆیان لەهەواڵەکان تێبگەن و لێکدانەوەی بۆ بکەن چونکە تێگەشتن و لێکدانەوەی مناڵ زیاتر نزیکە لە فەنتازی.

وا هەست مەکە کە مناڵ تەنها بیر لە خۆی ئەکاتەوانێ: مناڵەکان جیاوازن لە شیوازی بیرکردنەوەیان وە چۆن و بیر لە چی ئەکەنەوە هەمووی ئەگەڕێتەوانێ بۆ هەندێ هۆکار لەوانە:

*تەمەنی مناڵەکەو چۆنیەتی و جۆری ژیانی لە ڕابردوو لە ئێستایا.

*ڕووداوەکانی پێشوو کە بینیونی کاریگەری زۆر لەسەر دروست بوونی جۆرێتی پرسیار دروست ئەکەن بۆ نمونە ئەگەر پێشتر خۆی یان هاوڕێیەکی یان کەسێکی خێزانەکەی نەخۆشی هەبووبێ.

*ئەو مناڵانەی کە پێشتر لە قەلەقی و دڵەڕاوکێیا ژیاون ئەوا ترس لە ڤایرۆسی کۆرۆنا ئەبێتە درێژەپێدەری دڵەڕاوکێ و دوو ڵیان لە ترسێکی نادیار کە پێشتر تیا ژیاون.

*هەندێ مناڵ تووشی هیچ ترس و دڵەڕاوکێیەک نابن کە ئەمانیش دوو جۆرن: یەکەمیان بەهۆی ئەوەی کە لە ژیانێکی ئارام و هاوسەنگا ئەژین و زوو بەزوو وەلامی گونجا و و ڕاست بۆ هەرپرسیارێک وەرەگرێ کە  لای دروست ئەبێ. دووەمیان خراپترینە و کە هیچ جۆرە پرسیارێک ناکا نە لە سەردەمی کۆرۆنا و نە پێشتریش کە ئەمەیان ئەبێ سەردانی پزیشکی مناڵانی پێبکرێ.

*ئەو مناڵانەی کە لە خێزانێکا ئەژین و ئەزانن دایک و باوکیان بەهۆی کۆرۆناوە کارەکەیان لەدەست ئەیەن و باری ئابوری و بژێوی ژیانیان ئەکەوێتە مەترسیەوە ئەبێ هێمن بکرێنەوە ڕوونکردنەوەی پێویست وەرگرن.

*ئەو مناڵانەی پێشتر نەخۆشی بۆ ماوەییان هەیە بۆ نمونە وەک شەکرە یان شێرپەنچە تووشی بێ متمانەی و دڵەڕاوکێی زیاتر ئەبن.

ئارامی و دڵنیای و سنوردارکردن: وەک کەسێکی پێگەشتوو کە ئارامی و دڵنیای و کۆنترۆڵ کردنی هەستی مناڵەکان کاری تۆیە بۆیە ئەبێ بزانی کە مناڵەکە چەن ئەزانێ و چیشی پێویستە. پرسیاری لێبکە کە ئایا بیر لەچی ئەکاتەوانێ؟ پرسیارەکانی چین و بۆ، وە چۆن بۆی دروست بوون؟

ئەگەر مناڵەکە دڵەڕاوکێی هەبێ ئەوا بزانە هۆکارەکەی چیە؟ ئایا ترسی هەیە خۆی تووشبێ بە کۆرۆنا؟ یان باپیرو نەنک و کەسێکی نزیک تووش ئەبێ؟ ئایا ئەترسێ خورادن نەمێنێ؟ ئەبێ تێیگەیەنی کە ئەتوانێ لەبارەی هەر شتێکەوە قسەی لەگەڵ بکەیت و وەڵامی ئەیەیتەوە بێ توڕەبوون چونکە هیچ پرسیارێک هەڵە نیە، ئەگەرچێ لەوانەیە وەڵامی هەموو پرسیارەکانیش لانەبێ.

گرنگە بیر لەوە بکەیتەوە کە وەڵام و قسەکردن لەگەڵ مناڵا سنورداربێ چونکە درێژەدان بە قسە پرسیاری زیاتر دروست ئەکا چونکە مناڵ زۆر خێراتر پرسیاری لا دروست ئەبێ کە تۆ فریای بیرکردنەوەو وەڵام دانەوە بکەوی. پرسیارە بێ کۆتاییەکانی مناڵان لەوانەیە هۆکارێکبێ بۆ ئەوەی هەوڵی کۆنترۆڵ کردنی خۆیبات. بیر لەوە بکەرەوە کە لەوانەیە دلەڕاوکێکەی کەمبکەیتەوە بەڵام مەرچ نیە بتوانی پشکۆی پرسیارەکانی خامۆش بکەی. ئەگەر هەر زانیت کە مناڵەکە ناتوانێ لە قەلەقی و دڵەڕاوکێ ڕزگاریبێ ئەوا ئەبێ هەوڵبەی چوارچێوەیەک یان سنورێک بۆ پرسیارەکانی دانێی تا وا هەست نەکا تەنانەت تۆش بێ وەڵامی تا بێ هیوانەبێ.

زانیاری بەرێ و هێمنی کەرەوە: زانیاری ڕاست و دروست بە بە مناڵەکان بەڵام لەوە زیاتر نا کە پێویستە بیزانن. ئەگەر خۆش زانیاری دروست لانیە و خۆو پرچەکی زانیار نەکردووە ئەوا هەوڵبە پێکەوە لەگەڵ مناڵەکەیا تەماشای هەواڵ و دەنگ و باسەکان بکەن، چونکە لەو کاتەیا پرسیاری بۆ دروست ئەبێ کە ئەتوانن پێکەوە وەلامەکەی لە هەواڵەکان وەرگرن و باسی ئەوە بکەن کە گوێتان لیئەبێ لە هەواڵەکان، خۆ ئەگەر پرۆگرام و هەواڵ و دەنگ و باسی تایبەت بە مناڵ هەبێ ئەوە زۆر باشترە.

هەوڵبە ئەو هەواڵ و دەنگ و باس و خواس و قسانەی مناڵەکان گوێیان لێئەبێ و هەستی پێئەکەن لێێ تێبگەن، بە واتایەکی تر لەبەرچاوی مناڵانا هەموو شتێ مەڵێن کە پێویستناکا مناڵان گوێیان لێیبێ و بیزانن.  مەرج نیە هەموو سەری کاتژمێرێ گوێ لە هەواڵ بگرن بەڵکو ئەبێ هەوڵ بەن کاتێ مناڵکان ئەخەون یان بەهەر هۆکارێک بێ لە ژوورەوە نین ئنجا گوێ لە دەنگ و باس بگرن.

تێبگەیەنە کە هۆکاری باس کردنی کۆرۆنا بەو چڕییە تەنها لەبەر ئەوە نیە کە زۆر ترسناکە و بێ چارەیە بەڵکو داخستنی بازاڕەکان و ڕاگرتنی گەشتەکان و نەچوونە دەرەوەو داخستنی فێرگەو باخچەکان بۆ سەرکەوتنە بەسەر ڤایرۆسەکەیا چونکە ئەوە ڕێگای ڕاستە بۆ دوورکەوتنەوە لە پەتاکە، هەروەک چۆن خێزانیش پیویستی بەوەیە ناو بەناو پێکەوەبن لە ماڵەوە لێک نزیکیربن.

زۆر گرنگە کە مناڵەکان لەوە تێگەیەنرێن کە تۆی گەورە بەرپرسیارییەتیت هەیە، بۆی باس بکە کە تۆ بەرپرسیاریەتی گەیاندنی هەواڵی نوێ و هەیە و ئاگاداری گۆرانکارییەکانی، هەر لەبەر ئەوەش پێویست ناکا خودی مناڵ چاودێری ڕووداوەکان بکات، چونکە کەسێکیتر گەورە و پێگەشتوو ئەو کارە بە ئەنجام ئەگەیەنێ و زانیاری پێویستیش ئەگەیەنێ بە مناڵ. بەڵام گرنگە ناو بەناو دانیشی لەگەڵی و زانیاری بەیتێ تا متمانەو پێبکات.

قەلەقی و دوو دڵی و دڵەڕاوکێی خۆتی بۆ مەگوێزەرەوە: زۆ گرنگە کە کاتێک تووشی دڵەڕاوکێ ئەبی گرنگی بەوە بەی کە مناڵ هەست پێنەکا. چونکە تێگەشتنی ئەوان بۆ بابەتەکان بە هیچ جۆرێ وەک کەسێکی گەورە  نیە، لەبەر ئەوەی تەمەنیان کەمە دنیا دیدە نین بۆیە هەموو شتێک نوێیە بۆیان وە هەمیشە “یەکەم تەجروبە قورسترینە”. لەبەر ئەو هۆکارە ئەگەر خۆت قەلەقی لەدەستدانی کارەکەتی یان ئەترسی کەسێکی نزیک لەدەست بەی یان هەر شتێکیتر ئەوا هەوڵبە کاتێک باسی بکە کە مناڵی لێنەبێ.

هیوای پێببەخشە: باسی ئەوەی بۆ بکە کە جیهان هەمووی وەک یەک تیم پێکەوە کارەکان بۆ لەناوبردنی ئەم پەتایە لە داهاتوویەکی نزیکا پێکووتە “ڤاکسین”ێک یەتە بەرهەم. کاتێک بە پێکووتەکە کوترای ئیتر ڤایرۆسەکە ناتوانێ کەس بکوژێ، وە پێشی بڵێ زۆربەی ئەوانەی کە لە ئێستایا تووش بوون چاکئەبنەوانێ. زیاتر باسی شتە پۆزەتیڤەکانی بۆ بکە نەک پێچەوانەکەی.

دەستبەرداری ڕۆتینەکانی پێشتر مەبن: هەوڵبە ژیانی مناڵەکەت هەر وەک پێشتر بڕوا بەڕێوە تا ئەو شوێنەی لە دەسەڵاتی تۆیایە. یارمەتی مناڵبدە کە فۆکوس بخاتە سەر شتێکیتر دوور لە کۆرۆنا. هانیبەو ئاسانکاری بۆ بکە تا چالاکی و جوڵەی هەبێ وە گرنگتریشە ئەو چالاکیانەبن کە پێشتر کردوونی هەروەک وەک چۆن چالاکی نوێش بە کەڵکە.

هەواڵ و دەنگ و باسەکان داخەن، تەلەفۆنەکانتان بکوژێنەوە، تەماشای پرۆگرامی شاد و سەرنج ڕاکێش بکەن. پێکەوە گفتوگۆ بکەن، پێکەوە هاوکاری کاری ڕۆژانە بکەن، پێکەوە گەمە و یارییە کۆنەکانی سەردەمی مناڵی خۆتان لەگەڵ مناڵەکانتانا بکەن و سوود لەم کاتە وەرگرن تا خێزانەکەتان زیاتریەکی خۆشبووێ و پەیوەندییەکان توندو تۆڵتربن و هاوبەشییەکانتان زیاتربن.

                            

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان