ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

كابینەی نوێ بە بێ ئیسلامییەكان
چارەنووسی ئیسلامییەكان لە دەرەوەی حكومەت بەرەو كوێ؟

خەڵك-سەعد مەلا عەبدوڵڵا گوڵپی

دوێنی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان دوای شەش كابینەی یەك لەدوای یەك بەبێ لایەنە ئیسلامییەكانی هەرێمی كوردستان متمانەی پێدرا، پرسیاری زۆریش لەسەر چارەنووس و ئایندەی ئیسلامییەكان لەم ڕەوشە ناسازەی هەرێمی كوردستان لە دەرەوەی حكومەت دەكرێت، چونكە ئەوانەی چونە دەسەڵاتەوە پێگەی خۆیان لە ڕووی سیاسی و داراییەوە دەپارێزن، بەڵام ئەوانەی دەرەوەی حكومەت نە دەسەڵات بواری كاركردنی ئۆپۆزسیۆنی ڕاستەقینەیان دەدات، نە خەڵكیش متمانەی بە كاری ئۆپۆزسیۆن و ئەو لایەنانە ماوە، بۆیە ئایندەیەكی نادیار چاوەڕێیانە، بەتایبەت كە لە كاری ئۆپۆزسیۆنیشدا سەركەوتوو نەبوون.

 

ئیسلامییەكان پێكهێنەری ژمارەیەكی زۆرن لە كابینەكای حكومەت
دوای یەكەمین هەڵبژاردنی پەڕلەمانی كوردستان و پێكهێنانی كابینەی یەكەمی حكومەت، بزووتنەوەی ئیسلامی وەك یەكەمین هێزی ئیسلامی لە هەرێم بەشداری حكومەتی نەكردو لە كابینەی دووەمیش بەهۆی ململانێكانی نێوانی یەكێتی و پارتی، بزووتنەوەی ئیسلامی بەشداری نەكرد.


لە دوای ساڵی 1996 و لەكاتی ململانێ و شەڕی نێوانی یەكێتی و پارتی دوو كابینەی جیاواز لە هەرێمی كوردستان دروست بوون، بزووتنەوەی ئیسلامی و یەكگرتووی ئیسلامی لە چەندین كابینەدا بەشدارییان كرد لەگەڵ پارتی و یەكێتیدا، هاوكات كۆمەڵی ئیسلامی دوای دروستبوونی لە چەند كابینەیەكدا بەشداری كرد، بەشێوەیەك لە كابینەكان هەر سێ لایەن پێكەوە بەشدارییان نەكردووە، بەڵام هیچ كابینەیەك جگە لە كابینەی یەكەم و دووەم بەبێ ئیسلامییەكان پێكنەهێنراوە.

ئاری عەبدوللەتیف پەڕلەمانتاری پێشووی بزووتنەوەی ئیسلامی لە هەژماری خۆی بابەتێكی لەژێر ناونیشانی “بەرەو حكومەتێكی عەلمانی !”بڵاوكردووەتەوەو ئاماژە بۆ ئەوە دەكات “لەكاتێكدا كۆمەڵ و یەكگرتوو و بزووتنەوە بەشداری حكومەت نەكەن، ئەوا حكومەت دەبێتە حكومەتێكی عەلمانیی و هیچ كام لە پۆستەكان بۆ حزبی ئیسلامی و كادری ئیسلامییەكان نابێت، ئەمەش شایعە و پێشتر باسوخواسی ئیسلامیبوون و عەلمانیبوون و نەتەوەیبوونی حكومەتی ھەرێم و كابینەكانی ڕابردوو، بوونی ھەبووە، لە بەشدار بوون و بەشدار نەبوونی حزبە ئیسلامییەكان”.

ئاماژە بۆ ئەوەش دەكات، ئەگەر حكومەت بەبێ ئیسلامییەكان پێكهات، بۆ یەكەمین جار دەبێت حكومەت بێ ئیسلامییەكان پێكبێت و حكومەتیش ئۆتۆماتیكی ناوزەد دەبێت بە حكومەتی بێ ئیسلامیی و ناودێر بە حكومەتی نەتەوەییەكان یان عەلمانییەكان.

ئەمەش لەحاڵێكدایە ژمارەیەك لە چاودێرانی سیاسی ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن، كە بەشدارینەكردنی ئیسلامییەكان ئەوە ناگەیەنێت كە حكومەتێكی عەلمانی لە هەرێم دروست بووە، چونكە پێشتریش ئیسلامییەكان جگە لە وەرگرتنی ئیمتیازاتی حیزبی و شەخسی كاریگەریی ڕاستەوخۆیان نەبووە لەسەر جێگرتنەوەی ئاین لە كارنامە و بەرنامەی حكومەتدا بەشێوەیەكی كردارەكی و ئاشكرا.

 

ئیسلامییەكان لە حاڵی شپرزەیی كاری سیاسیدا
هەرچەندە دوای هەڵبژاردنەكانی هەرێم، یەكگرتوو بەبێ هاوپەیمانەكانی و تاك لایەنە ئۆپۆزسیۆنبوونی خۆی ڕاگەیاند، بەڵام كۆمەڵی ئیسلامی كە خاوەنی 7 كورسی پەڕلەمانی كوردستانە پێی خۆش بوو بەشداری كابینەی حكومەت بكات و لە لێدوانێكی ڕۆژنامەوانیشدا عەلی باپیر ئەمیری كۆمەڵی ئیسلامی ئاشكرایكرد، چاوەڕێی مەرحەبایەكی گەرمی برایانی پارتی دەكەین، بەڵام وەك بینرا پارتی ئەو مەرحەبایەی نەكردن و دواجار و لە ناچاریدا دوێنێ عەبدولستار مەجید سەرۆكی فڕاكسیۆنی كۆمەڵی ئیسلامی لە دوای پێدانی متمانە لە كۆنفڕانسێكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، لە ئێستاوە دەبینە ئۆپۆزسیۆنێكی نەترس و چاوتیژ بۆ كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێم، هەرچی بزووتنەوی ئیسلامیشە پارتی بەڵێنی پێدابوون كە بەبێ كورسی وەزارەتێكیان پێ بدات، بەڵام ئەو بەڵێنەش نەچووەسەر.

عەبدوڵلا وەرتێ وتەبێژی بزووتنەوەی ئیسلامی بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، وەك بزووتنەوە وتمان با چاوەڕێ بكەین كابینەكە دروست بێت بزانین كێ دەچێتە نێو حكومەت و بەرنامەكانی چۆنە، لەبەر ڕۆشنایی ئەو سیاسەتە، بزووتنەوەی ئیسلامی لە كۆبوونەوەی سەركردایەتیدا بڕیار دەدات شێوازی ئۆپۆزسیۆنبوونیان بە پێچەوانەوە چۆنە و بە وردی پڕۆژەی خۆمان ڕادەگەیەنین بۆ چوار ساڵی داهاتوو.

ئاشكراشیكرد، بە فەڕمی هیچ داوایەك نەخراوەتە بەردەم بزووتنەوە بۆ ئەوەی بچێتە حكومەت، ئەوەی دەوترا هەواڵی میدَیایی بێ بنەما بوو.

پێشتر بەهمەن كاك عەبدوڵڵا ئەندامی پەڕلەمانی كوردستان لە فڕاكسیۆنی پارتی دیموكراتی كوردستان بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، بزووتنەوەی ئیسلامی بە پێدانی بریكاری وەزیر یاخود بەڕێوەبەری گشتی بەشداری حكومەتی داهاتووی هەرێم دەكات، بەڵام وتەبێژەكەی بزووتنەوە ئاشكرایكرد، نە بە وەزارەت و نە لە خوار وەزارەت هیچمان پێنەوتراوە، ئەگەر شتێكی لەو شێوەیەش هەبێت سەركردایەتی بڕیار دەدات بە بەشدار بن یان بەپێچەوانەوە.

وتەبێژی بزووتنەوەی ئیسلامی ئاماژەی بۆ ئەوەش كرد، بە فەڕمی نەمانوتووە چاوەڕێی شاندی پارتی دەكەین تاكو بەشداری حكومەت بكەین “بەدڵنیاییەوە ئیسلامییەكانی كوردستان ئەگەر خاوەن پڕۆژەیەكی بەهێزتر بوونایە یاخود پێكەوە بیانویستایە بەشداری سیاسی بكەن قورسایی بەهێزتریان دەبوو، ئەوەش بووە هۆی ئەوەی ئیسلامییەكان لە كوردستان پێویستیان بەوە هەبێت پێداچوونەوە لە خۆیاندا بكەن و ستراتیژیەتی هاوبەش بۆ داهاتوو دابڕێژن”.

ئاشكراشیكرد، دەكرێت بەشدارینەكردنی ئیسلامییەكان لەنێو حكومەت بە قازانجیان بكشێتەوە، بەڵام بەو مەرجەی بتوانن كاری جددی لەسەر بكەن و پڕۆژەیان بۆ خەڵك هەبێت و بەرگری لە مافی هاووڵاتیان بكەن.

 

پارتی پێی باش بوو یەكگرتوو بەشداری حكومەت بكات
لەكاتی سەردانی شاندی پارتی بۆ لای لایەنەكان سەردانی یەكگرتووی ئیسلامیش كرا، بەڵام پێشتر یەكگرتوو ئۆپۆزسیۆنی بوونی خۆیان ئاشكرا كرد، ئەمەش لەكاتێكدا بوو كە پارتی بە فەڕمی پێی خۆش بوو یەكگرتووی ئیسلامی بەشداری ئەم كابینەیەی حكومەت بكات.

 

یەكگرتوو هاوپەیمانەكانی جێهێشت
محەمەد بازیانی سەرۆكی سەنتەری هودا بۆ لێكۆڵینەوەی ستراتیژی بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، پارتی پێی خۆش بوو یەكگرتوو بەشداری حكومەت بكات، بەڵام ئەوان بوون بە ئۆپۆزسیۆن، كۆمەڵیش حەزی دەكرد بەشدار بێت، بەڵام بەشداری پێنەكرا و وا هەست دەكرێت بە مەبەست بەشداریان پێنەكرد و ئەوانەشی هاوپەیمان بوون لەگەڵ كۆمەڵ بەجێیان هێشت، بزووتنەوەی ئیسلامیش بەداخەوە، یەكگرتوو جێیهێشت و خۆی كرد بە ئۆپۆزسیۆن بەبێ ئەوەی پرس بە ئێمە بكات لەكاتێكدا بەیاسایی لیستی سێ لایەن بوو.

هەرچەندە یەكگرتوو و بزووتنەوە و بزاڤی چاكسازی و گەشە پێكەوە هاوپەیمانی بەرەو ئیسلاحیان بۆ هەڵبژاردنەكان پێكهێنا و بوونە خاوەنی پێنج كورسی، بەڵام دوای راگەیاندنی ئەنجامەكان، یەكگرتوو بێ گەڕانەوە بۆ دوو لایەنەكەی دیكە و ڕێزگرتن لە هەزاران دەنگی ئەو دوو لایەنە، ڕێڕەوی ساسەتی خۆی گۆڕی و ئۆپۆزسیۆن بوونی خۆی ڕاگەیاند.

محەمەد بازیانی هاوكات كە سەرۆكی بزاڤی چاكسازی و گەشەیە لەو بارەوە ڕایگەیاند، ئیسلامییەكان لە حكومەتی داهاتوو ڕۆڵیان نابێت، ئەمەش كێشەیە و ئەگەر ئۆپۆزسیۆنیش بن دەبێت كارا بن، كە بەداخەوە نەیانتوانیوە لە پڕۆژەیەكدا كۆببنەوە.

وتیشی”یەكگرتوو ئیسلامخوازانی بێهیوا كرد و خەنجەرێكی دا لە پڕۆژە ئیسلامییەكە، چونكە ئەگەر هەموومان پێكەوە بووینایە پێگەمان بەهێزتر دەبوو”.

هەرچەندە ناوە ناوە سەركردەی لایەنە ئیسلامییەكان باس لە پڕۆژەی هاوبەش دەكەن و لە چوار ساڵی ڕابردووشدا دوو پڕۆژەی گەورەی هاوهەڵوێستی ئیسلامییەكان شكستی هێنا، بەڵام ئێستاش ئیسلامییەكان داوای یەك پڕۆژەیەكی نێوخۆیان دەكەن.
بازیانی دەڵێت”پێموانییە بەم دۆخەی ئێستای ئیسلامییەكان پێگەیان بەهێز بێت و دەبوو پێكەوە بوونایە، چونكە پڕۆژەیەكی هاوبەشیان نییە و تا ئەو پڕۆژەیەیان نەبێت ڕۆژ لەدوای ڕۆژ بەرەو دواوە دەڕۆن و تاكو ڕاستگۆیانە مامەڵە لەگەڵ یەك نەكەین، حاڵی ئیسلامییەكان ڕۆژ لەدوای ڕۆژ خراپتر دەبێت”.

ئاشكراشیكرد، ئەگەر ئیسلامییەكان بەم شێوەیە بن متمانەی خەڵكە ئیسلامییەكەش لەدەست دەدەن و متمانەی نێوان خۆشیان لەدەست دەدەن، چونكە كاتێك پێكەوە بین نابێت لەنیوە ڕێگادا یەكتر جێبهێڵین، بەو پێگەیەی ئێستاش هەیانە پێموانییە پێگەیان بەهێزتر بێت ئەگەر كەمتر نەبێتەوە.

حیزبە ئیسلامییەكان لە ماوەكانی ڕابردوودا لە كاری ئۆپۆزسیۆنبووندا سەركەوتوو نەبوون، بەردەوام پێیەكیان لەنێو دەسەڵات و پێیەكەی دیكەیان لە نێو بەرەی ئۆپۆزسیۆندا بووە، بۆیە چاوەڕێناكرێت لە ئایندەشدا كارێكی وا بكەن كە سەرنجی خەڵك بە لای خۆیاندا ڕابكێشن.
بە تایبەت لەچوار ساڵی ڕابردوودا یەكگرتووی ئیسلامی لە میانەی بەشداری كابینەی ڕابردوو هاوكار و هاوپەیمانی سەرەكی پارتی و یەكێـتی بووە و لە دوای خۆڕاگەیاندنیشی وەك ئۆپۆزسیۆن هێندەی مەیلی بە لای پارتی دیموكراتی كوردستان و دەسەڵاتدارانی هەرێمدایە، هێندە مەیلی بەلای كاری ئۆپۆزسیۆنی ڕاستەقینەدا نییە، هەرچی كۆمەڵیشە ڕەوشی لە یەكگرتووی ئیسلامی باشتر نییە، هەرچەند لە ماوەی چوار ساڵی ڕابردوو هەندێك هەڵوێستی دژبەرانەی دەسەڵاتی هەبووە، بەڵام بێكاریگەر و كورتمەودا بوون، بزوتنەوەش لەنێو حكومەتدابووە، یان لە دەرەوە بێدەنگ بووە.

راپۆرت

پڕۆژەیەك دەدرێتە وەزیری پەروەردە
كەمی دەوامی باخچەكانی ساوایان گرفت بۆ فەرمانبەران دروست دەكات

خەڵك- بەشی هەواڵ
مامۆستایان و فەرمانبەران نیگەرانن لە كەمی كاتی دەوامی باخچەكانی ساوایانی حكومی لەكاتێكدا دەوامی فەرمانبەران زیادكراوە و ڕۆژنامەنووسێكیش لەو بارەیەوە پڕۆژەیەك دەداتە وەزیری پەروەردە و دەڵێت: “بەڵێنی پێدام لە ئەنجوومەنی وەزیران قسەی لەسەر بكات”.

ئیحسان مەلا فوئاد، ڕۆژنامەنووس بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، حكومەت ڕایگەیاندووە، كە یەك ملیۆن و 300 هەزار مووچەخۆری هەیە، بۆیە ئەگەر لەو ژمارەیە 900 هەزاری فەرمانبەر بێ و لەو 900 هەزارە 700 هەزاری منداڵی هەبێت، ئەوا دەكاتە 700 هەزار منداڵ.

ئاماژەی بەوەشكردووە، فەرمانبەران تا 2:30 دەوام بكەن و لەولاوە باخچە حكومییەكان تا 11:40ی بەیانی دەوام دەكەن، باشە ئەو 700 هەزار فەرمانبەرە منداڵەكانیان بۆ كوێ ببەن؟

ڕوونیشی كردۆتەوە، ئەگەر ئەو 700 هەزار منداڵە ببرێنە باخچە ناحكومییەكان و بۆ هەر یەكێكیان 150 هەزار دینار وەربگیرێت، ئەوا دەبێت مانگانە (105 ملیار) دینار بدەینە باخچەكان ئایا ئەو هەموو خەرجیە بە فەرمانبەران دەكرێت؟

دەشڵێت: “دوو جار قسەم لەگەڵ مامۆستا ئالان، وەزیری پەروەردە كردووە، بۆیە بەڵێنی پێ‌ دام لەگەڵ ئەنجوومەنی وەزیران قسە بكات لەو بارەیەوە و پڕۆژەیەكم پێشكەش كرد، كە ئەگەر بۆ هەر منداڵێكی فەرمانبەران مانگانە 40 هەزار دیناری لێوەربگرن، بەڵام دەوامی ئێواران بۆ باخچە حكومییەكان زیاد بكەن، ئەوا بەو 40 هەزار دینارە دەتوانرێت دەیان هەزار كەس بە گرێبەست دابمەزرێنیت، ئەمەش دەستكەوتێك دەبێت بۆ حكومەت”.

ئەمە لەكاتێكدایە، كە ژمارەیەكی زۆری مامۆستایان و فەرمانبەران و تەنانەت كارمەندانی كەرتی تایبەتیش بەهۆی كەمی كاتی دەوامی باخچە حكومییەكانەوە تووشی گرفت بوون بەو پێیەی منداڵەكانیان زوو دەوامیان تەواو دەبێت.

(خەڵك) لەو بارەیەوە ژمارەیەك فەرمانبەری دواند و لای خۆیانەوە ڕایانگەیاند، كە بەهۆی ئەوەی باخچە حكومیەكان لە 11:30 تا 12 دەوامیان تەواو دەبێت بۆیە منداڵەكانیان كێشەی هاتووچۆ و گەڕانەوە بۆ ماڵەوەیان بۆ دروست دەبێت، چونكە دەوامی خۆیان تا كاتژمێر 2:30ی دوانیوەڕۆیە.

ئاماژەیان بەوەشكرد، ترسی ئەوەمان هەیە منداڵەكانمان تووشی ڕووداوی نەخوازراو ببن لە ماڵەوە یان لە كۆڵان، چونكە كە ئەوان دەڕۆنەوە ماڵەوە چۆڵە و زۆربەی دایك و باوكان لەسەر كار و وەزیفەن و بەوەش زۆر مەترسی لەسەر ژیانیان هەیە.

دەشڵێن: “هیوادارین دەوامی باخچەكانیش وەك فەرمانگەكانی لێ‌ بكرێت بۆ ئەوەی كە خۆمان ڕۆیشتینەوە منداڵەكانیشمان لەو كاتەیا بگەڕێنەوە ماڵەوە و هەروەها داواكارین لە هاوینیشدا هاوشێوەی فەرمانگەكان باخچەكان هەبن، چونكە فەرمانبەران پشووی هاوینیان نییە”.

بۆ بەدواداچوونی زیاتر (خەڵك) چەند جارێك پەیوەندی كرد بە ئالان فەرەیدون، وەزیری پەروەردەی حكومەتی هەرێمەوە، بەڵام وەڵامی پەیوەندییەكەی نەدایەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

بێبەرامبەر پشكنینی شێرپەنجە بۆ ژنان دەكرێت

خەڵك – نزار جەزا

لقی سلێمانی ڕێكخراوی زاد لەپێناو پاراستنی خانمان و بەخشینی ژیانێكی تەندروست، بێبەرامبەر پشكنینی پێشوەختەی شێرپەنجەی مەمك بۆ ژنان دەكات.

پزیشكانی پسپۆڕ، ژنان دڵنیادەكەنەوە لەوەی، لەكاتی دەركەوتنی گرێ یان هەبوونی ئازارو ناڕەحەتی لەمەمكدا نابێت ببێتە هۆكارێك بۆ دودڵی و دڵەڕاوكێ‌، لەبەرئەوەی زۆربەی حاڵەتەكان لەجۆری شێرپەنجەی پاكن و (ناكوشندە) یە، بەڵام لە حاڵەتی شێرپەنجەی (كوشندە) شدا دەتوانرێت چارەسەر بكرێت ئەویش ئەگەر بێت و زوو دەستنیشانی حاڵەتەكە بكرێت .

ڕێكخراوی زاد وەك ڕێكخراوێكی خێرخوازیی قازانجنەویست كاردەكات، و دەیەوێت هاوكاری نەخۆش بكات لەنەشتەرگەری و وەرگرتنی چارەسەری پێویست، هاوكات كار لەسەر بڵاوكردنەوەی هۆشیاری تەندروستیش دەكەن، بۆئەوەی هاوڵاتیان خۆیان لەنەخۆشی بپارێزن.

لەو چوارچێوەیەدا ئەو ڕێكخراوە ڕۆژانی سێ شەممە پشكنینی پێشوەختەی شێرپەنجەی مەمكی خانمان دەكەن، و لەوبارەیەوە لوقمان عەبدوڵا بەرپرسی هۆشیاری تەندروستی لەڕێكخراوی زاد بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، لەم هەنگاوەدا پشكنینی شێرپەنجەی مەمك دەكەن و هۆشیاری بە خانمان دەدەن كە چۆن لەماڵەوە خۆیان پشكنین بۆخۆیان بكەن و نامیلەكەیەكیان لەسەر خۆپارێزی بەخانمان دەدەن.

ئاماژەی بەئەوەشدا، ئەم پشكنینە بۆ هەموو خانمێكە، كە هەست بەحاڵەتێكی نائاسایی دەكات یاخود تەنانەت حاڵەتی نائاساییشی نەبێت پێویستە سەردانی ڕێكخراوەكەیان بكەن، بۆئەوەی بەشداربێت لەوەی چۆن خۆی دەستنیشانی هەر حاڵەتێكی نائاسایی مەمكی لەماڵەوە بكات و پشكنینی پێشوەختە بكات و ڕێنمایی لەسەر چۆنیەتی خۆپاراستن لەشێرپەنجەی مەمك وەربگرێت.

باسی لەئەوەشكرد، ئامانج لەم هەوڵە كەمكردنەوەی شێرپەنجەی مەمكە لەناو خانماندا و زوو چارەسەركردنی ئەو خانمانەی كە توشبوون.

وتیشی:” هەموو ڕۆژانێكی سێ شەممە كاتژمێر 2:30ی پاش نیوەڕۆ تاكو5:30ی ئێوارە لەبنكەی سەرەكی ڕێكخراوی زاد، لە سلێمانی خوار هۆتێل پاڵاس ـ نهۆمی دووی تەلاری چوارباخ ـ شوقەی ژمارە 304 پشكنینەكە ئەنجامدەدەن”.

 

ئەم نیشانانەی خوارەوە بەئاگاهێنەرەوەی شێرپەنجەی مەمكن، بەڵام ئەمانە هیچ جێگەی خەم نین، چونكە لەقۆناغەكانی سەرەتادا چارەسەری پێویست بۆ نەخۆش دەكرێت، ئەگەر سەردانی پزیشكی پسپۆڕبكات:

1. دروستبوونی گرێ، زۆرترین حاڵەتەكانی شێرپەنجە بەم نیشانەیە دەردەكەوێت یاخود بەهۆی ئەستووربوونی نائاسایی بەشێكی پێستی مەمك.
2. چاڵ بوونی پێست لەو شوێنەی كە خەریكە شێرپەنجەكەی تووش دەبێت.
3. گۆڕانی ڕەنگی مەمك یاخود سووربوونەوە و برین.
4. گۆڕانكاری لە گۆی مەمكدا وەك بەناودا چوونی و گۆڕانی ڕەنگەكەی.
5. دەرچوون و لێهاتنی شلەی نائاسایی یان شلەی خوێناوی لەگۆی مەمكەوە.
6. دروستبوونی گرێ‌ لەبن باڵ.
7. بوونی ئازاری مەمك.

 

كۆمەڵێك هۆكار بۆ زیادبوونی ئەگەری تووشبوون بە بەشێرپەنجەی مەمك هەن، كە بریتین لەئەمانەی خوارەوە:

* جگەرە كێشان و وەرزش نەكردن.
* تێپەڕینی تەمەن لەسەرووی 55 ساڵی و كێشی زیاد.
* تووشبوونی پێشتر بەو جۆرە نەخۆشیە.
* ئەو خانمانەی یەكەم منداڵیان لەدوای تەمەنی 30 ساڵیەوە بووە.
* هۆكاری جیناتی بەرێژەی لە 5% بۆ 10% ئەگەری تووشبوون بە شێرپەنجەی مەمك زیاد دەكات.
* هۆكاری بۆماوەیی و تووشبوونی یەكێك لەئەندامانی نزیكی خێزان بەو نەخۆشیە وەك دایك، خوشك .
* بەركەوتنی تیشك لەناوچەی دەم و چاو یاخود سنگ پێش گەیشتنە تەمەنی 30 ساڵی.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ساڵوەگەڕی هەژدەهەمینی هێرشەكانی یازدەی سێپتەمبەری ئەمریكایە

خەڵك –بەشی هەواڵ

ئەمریكا ١٨هەمین ساڵیادی هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول دەكاتەوە كە بووە هۆی گیانلەدەستدانی نزیكەی سێ هەزار كەس و بە گەورەترین هێرشی تیرۆریستی دادەنرێت لە مێژووی ئەو وڵاتەدا.

سەرەڕای تێپەڕبوونی ١٨ ساڵ بەسەر هێرشەكانی ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١دا كە ئاراستەی جیهانی گۆڕی، بەڵام هێشتا كاریگەرییەكانی بەردەوامە.

دوای هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول، ئەمریكا لەژێر ناوی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆردا، فەراهەمكردنی دیموكراسی و ئازادیی، ئەفغانستان و عێراقی داگیر كرد.‌ ئەوەش لەو وڵاتانەدا ناسەقامگیری زۆر، پشێوی، شەڕی مەزهەبی، كوژرانی سەدان هەزار هاووڵاتی مەدەنی، هاتنە ئارای رێكخراوی تیرۆریستیی نوێ و خەرجكردنی ملیۆنەها دۆلاری لێكەوتەوە كە هەموو ئەوانە وەك رەخنەیەك رووبەڕووی ئەمریكا دەكرێنەوە.

سەرۆكی ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپ ناو بە ناو باس لەوە دەكات كە داگیركردنی ئەفغانستان و عێراق هەڵەیەكی گەورە‌ بووە.

لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١دا چی روویدا؟
نیویۆرك كە دڵی سیستمی دارایی ئەمریكایە، بەیانی رۆژی ١١ی ئەیلوول بە هێرشی تیرۆریستیی سەر دوو تاوەرەكە بەخەبەرهات.

دوای ئەوەی چوار فڕۆكەی نەفەرهەڵگر رفێندران كە لە نیوارد، بۆستن و واشنتۆنەوە فڕیبوون و بەرەو سان فرانسیسكۆ و لۆس ئانجلس دەچوون، ئەو فڕۆكەیەی بەرەو لۆس ئانجلس دەچوو كە سەربە هێڵی ئاسمانیی ئەمریكان ئێرلاین بوو دوای رفاندنی كاتژمێر 8.46 بەكاتی ناوخۆی ئەو وڵاتە‌ خۆی كێشا بە بینای باكووری دوو تاوەرەكەدا.

لە كاتێكدا تاوەری باكوور بلێسەی ئاگری گرتبوو، فڕۆكە رفێندراوەكەی دیكە كە سەر بە هێڵی ئاسمانیی یونایتد ئێرلاین بوو، ١٧ خولەك دوای هێرشی یەكەم لە پەخشی راستەوخۆدا خۆی كێشا بە تاوەری باشووردا.

دوای ئەوەی ئەمریكا و هەموو جیهان لە پەخشی راستەوخۆدا تەماشای هێرشی سەر دوو تاوەرەكەیان دەكرد، هەردوو تاوەرەكە لە ماوەی چەند خولەكێكدا تەختی زەوی بوون و دوورگەی مانهاتان بە دووكەڵ داپۆشرا.

دوا بە دوای هێرشی سەر دوو تاوەرەكە فڕۆكەیەكی دیكەی رفێندراو خۆی كێشا بە بینای وەزارەتی بەرگری ئەمریكا (پنتاگۆن)دا.

هەروەها دوایین فڕۆكەی رفێندراو لە ویلایەتی پێنسیلڤانیا لە لایەن فڕۆكەی جەنگی جۆری F-16وە خرایە خوارەوە.

جگە لە ١٩ ئەنجامدەری هێرشەكە كە فڕۆكەكا‌نیان رفاندبوو لە ئەنجامی هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول لە نیویۆرك، واشنتۆن و پێنسیلڤانیا تێكڕا دوو هەزار و ٩٧٧ كەس گیانیان لەدەستدا.

سەركردەی رێكخراوی تیرۆریستیی ئەلقاعیدە، ئوسامە بن لادن بەرپرسیارێتی هێرشەكانی گرتەئەستۆ.

هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول، رێڕەوی مێژووی گۆڕی
یەكەم وەڵامدانەوەی ئەمریكا بۆ هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول، چوونە ناوەوەی بوو بۆ ئەفغانستان.

بەهۆی رەتكردنەوەی رادەستنەكردنەوەی رێبەری ئەلقاعیدە، ئوسامە بن لادن لە لایەن تاڵیبانەوە، سەرۆكی ئەو كاتەی ئەمریكا، جۆرج دەبلیو بوش لە حەوتی تشرینی یەكەمی ٢٠٠١دا ئەفغانستانی داگیر كرد و رژێمی تاڵیبانی رووخاند، پاشان دەسەڵاتی ئەو وڵاتە چووە دەست حامید كارازای كە زیاتر لە خۆرئاواوە نزیك بوو.

دوای ١٨ ساڵ لە دەستپێكی ئۆپەراسیۆنەكان بۆ بەرگرتن لەوەی ئەفغانستان ببێتە بنكەی تیرۆریستان، لەم ساڵانی رابردوودا ئەو وڵاتە دەستی كرد بە لەخۆگرتنی چەكدارانی داعش و بووە بەندەرێكی ئارام بۆ تیرۆریستان.

لەو رۆژەی ئەمریكا ئەفغانستانی داگیركردووە تا ئێستا لەو وڵاتەدا زیاتر لە ٥٠ هەزار هاووڵاتی مەدەنی و نزیكەی دوو هەزار و ٤٠٠ سەربازیی ئەمریكی كوژراون.

لەگەڵ ئەوەی ئەركی جەنگی هێزەكانی ناتۆ لە ئەفغانستان بە رێبەرایەتی ئەمریكا لە ٢٤ی كانوونی یەكەمی ٢٠١٤دا لە رێوڕەسمێكدا لە كابول بە فەڕمی كۆتایی پێ هات، بەڵام ئەمریكا هێشتا بە بیانووی ”بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر” و ”سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی وڵات” بەردەوامە لەسەر مانەوەی لەو وڵاتە لە رووی سەربازییەوە و لەئێستادا، نزیكەی ١٤ هەزار سەربازی لەو وڵاتە هەیە.

داگیركردنی عێراق
لە 2003 ئەمریكا عیراقی داگیركرد و بە هۆی ئەو جەنگە مەزهەبیەی كە لە دوای داگیركردنی عێراق لە لایەن ئەمریكاوە سەریهەڵدا، سەدان هەزار كەس لەو وڵاتە كوژراون.

لە كاتێكدا حكوومەتی داگیركەر سەرلەنوێ وڵاتی بنیاتدەنایەوە، بۆچوونی جیاوازی قووڵی ‌نێوان گرووپە كوردیەكان لە باكوور و حكوومەتی ناوەند گرژیی نەژادی زیاتر كرد.

لە ساڵی ٢٠٠٥دا لە عێراق داننرا بە حكوومەتی هەرێمی كوردستاندا

هەروەها لە دوای داگیركردنی لە لایەن ئەمریكاوە، عێراق بووە پڕ كێشەترین وڵاتی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست.

ئەو ئۆپەراسیۆنەی بەڵێنی بەدیهێنانی ”سەقامگیری و دیموكراسی” بۆ عێراق دابوو ناوی لێنرا ”ئۆپەراسیۆنی ئازادكردنی عێراق”، بەڵام لە ئەنجامی دەستوەردانی سەربازیی سەدان هەزار هاووڵاتی مەدەنی كوژراون.

داگیركردنی عێراق كە كوژرانی سەدان هەزار هاووڵاتی مەدەنی و خەرجكردنی ملیۆنەها دۆلاری لێكەوتەوە و لە هەمان كاتدا زەمینەی ساز كرد بۆ سەرهەڵدانی رێكخراوی تیرۆریستیی داعش.

لەگەڵ دەركەوتنی رێكخراوی تیرۆریستیی داعش، گەلی عێراق رووبەڕووی تاوانی جەنگ بووەوە وەك كۆمەڵكوژیی.

سیستمی نوێی جیهانیی
سیستمی نوێی جیهانی كە دوای هێرشە تیرۆریستییەكانی ١١ی ئەیلوول دەستیپێكرد، ستراتیجییەتی ئەمنیی نوێی لەگەڵ خۆیدا هێنا لە رووی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر.

لەگەڵ هێرشەكاندا دیدی ئاسایشی نیشتمانی نەك تەنها لە ئەمریكا بەڵكو لە تەواوی وڵاتانی جیهاندا گۆڕا و دەوڵەتان ناچاربوون پارەی زیاتر بۆ ئاسایشی نیشتمانی تەرخان بكەن.

ئیدی نەك تەنها چەكی كیمیایی یان چەكی ئاسایی، بەڵكو هەموو ئۆتۆمبێلێك، كەس یان پاكەتێكی گوماناوی وەك هەڕەشەی تیرۆر دەبینرێت. لەو رووەشەوە لە شوێنە كراوەكاندا بە رووی خەڵكدا بەتایبەتی فڕۆكەخانەكان رێوشوێنی ئەمنیی زیاتر گیرانەبەر، بەو شێوەیەش تێگەیشتنێكی ئەمنیی نوێ هاتە ئاراوە.

ئیسلامفۆبیا و ١١ی ئەیلوول
هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول بوونە هۆی زیادبوونی بەرچاوی تاوانی نەفرین دژبە موسڵمانان لە خۆرئاوادا بەتایبەتی لە ئەمریكا و ئیسلامفۆبیا تا دێت قووڵتر دەبێتەوە، میدیاش ناو بە ناو دەستیكرد بە بەكارهێنانی دەستەواژەی ”تیرۆری ئیسلامی” و ”ئیسلامی رادیكاڵ”.

توێژینەوەكان دەریانخستووە كە میدیا زیاتر ئەو هێرشە تیرۆریستیانە باس دەكەن كە ناوی موسڵمانانیان تێوەگلاوە بەراورد ئەو هێرشانەی لە لایەن كەسانی سەربە ئایین و گرووپەكانی دیكەوە ئەنجام دەدرێن.

بە هۆی ئەوەی حكوومەتەكەی بوش بە گشتیی سیاسەتی لایەنگری جەنگی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست پەیڕەو دەكرد ناو بە ناو لە ئەمریكا و وڵاتانی دیكەشدا رووبەڕووی رەخنە دەبێتەوە. لەبەرئەوە كاتێك ئەفغانستانی داگیر كرد پشتیوانی زۆر وڵاتی هەبوو، بەڵام هەمان پشتیوانی لە داگیركردنی عێراقدا لێنەكرا.

باراك ئۆباما كە دوای بوش سەرۆكایەتی ئەمریكای وەرگرت، وەك ”رێبەری نەیاری جەنگ” دەركەوت و لە سەردەمی سەرۆكایەتیدا بەشی زۆری سەربازانی ئەمریكی لە ئەفغانستان و عێراق كشاندەوە.

لە سەردەمی خولی یەكەمی سەرۆكایەتی ئۆبامادا سەركردەی ئەلقاعیدە، ئوسامە بن لادن كوژرا.

سەرۆكی ئێستای ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپ كە بە لێدوانە رەگەزپەرستی و دژ بە موسڵمانان دەركەوتووە و ناسراوە، چ لەكاتی كەمپینەكانی هەڵبژاردندا چ لە ساڵی ٢٠١٧ەوە لەوەتەی دەسەڵاتی گرتووەتە دەست بە بیانووی ١١ی ئەیلوولەوە هەندێك هەنگاوی ئیسلامفۆبیای ناوە وەك دانانی قەدەغەكردنی گەشتكردن بۆ ئەمریكا لەسەر هاووڵاتییانی ژمارەیەك وڵاتی موسڵمان.

حكوومەتەكەی ترەمپ كە رەخنە لە دەستوەردانی سەربازیی ئەمریكا دەگرێت لە ئەفغانستان و بە هەڵەیەكی گەورەی دادەنێت، ماوەیەكە دانوستانی ئاشتیی لەگەڵ تاڵیبان بەڕێوەدەبرد، بەڵام دوای كوژرانی دوو سەربازی ناتۆ كە یەكێكیان ئەمریكی بوو لە ئەنجامی هێرشەكانی تاڵیباندا گفتوگۆكانی هەڵپەسارد. ترەمپ پلانی وایە ئەگەر لەگەڵ تاڵیبانیش بگەن بە‌ رێككەوتن بەشێك لە سەربازانی وڵاتەكەی لە ئەفغانستان بكشێنێتەوە و هەشت هەزار و ٦٠٠ سەربازی بهێڵێتەوە.‌
سەرچاوە/ئەنادۆڵۆ

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان