ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

ئەركەكەی بارزانی كوڕ قورس دەبێت

عەدنان سەید حسێن

زۆر كەس لایان وایە ئەو زۆرینە پەرلەمانییەی كەپارتی هەیەتی چوارساڵی داهاتوو دەكاتە شامی شەریف بۆ مەسرور بارزانی سەرۆكی نوێی حكومەتی هەرێمی كوردستان، بەڵام هەندێك لەئاڵنگاریەكانی بەردەم مەسرور كردنەوەیان مەحاڵە.
لەو ئاڵنگاریانەی لەبەردەم سەرۆكی نوێ حكومەتدایە:
یەكەم: مەسرور بارزانی بەحوكمی كاركردنی لەبواری ئەمنیدا كەسێكی توندەو بواری دبلۆماسییەتی زۆر كەمترە لە نێچیرڤان بارزانی، ئەوەش چەكێكی دوو سەر دەبێت لەلایەكەوە دەتوانێت ئەوەی دەیەوێت بەبێ گەڕانەوە بۆ هاوبەشەكانی جێبەجێی بكات، ئەوەش رەنگە ببێتە هۆی تێكچوونی ئەو رێككەوتنەی حكومەتی لەسەر بنیادنراوە، چونكە دووبارەبوونەوەی رێگری لەوەزیرەكانی یەكێك لەهاوپەیمانەكانی، كە ئەگەر رووبدات وەك جاری پێشوو بەكشوماتی تێپەڕنابێت.

دووەم: دروشمی چاكسازی و بنبەبڕكردنی گەندەڵی، (كە لەیەكەم گوتاریدا بە ئەولەویەتی خۆی ناودێری كرد) ئەگەر بەشێلگیری ئەو بەڵێنەی جێبەجێ نەكات دەبێتە هۆی زیادبوونی ناڕەزایەتی كادیرانی خوارەوەو دەنگدەرانی حزبەكەی و جێبەجێكردنیشی دەبێتە هۆی ناڕەزایی مافیاكانی نەوت و ئەو بەرپرسانەی نێو پارتی و یەكێتی و گۆڕان كەسەرقاڵی بازرگانی نەوت و دەرمان و خانووبەرەن و لەژێر ناو و دروشم و بەرنامەی جیاوازدا دژی دەوەستننەوە.

سێیەم: ململانێی نوێنەرانی لایەنە بەشداربووەكانی ناو حكومەت لەگەڵ یەكتریداو گوشاری حزبەكانی خۆشیان لەدەرەوە، لەبنەڕەتدا نوێنەرانی یەكێتی و گۆڕان بەگشتی و تارادەیەكیش بەربژێرەكانی پارتی تەوافوقی حزبەكانیان بەدەستنەهێناوە ئەمە لەلایەك و كێبڕكێی باڵی سەرۆكی هەرێم لەگەڵ سەرۆكی حكومەتدا بەتایبەت كە لەرەتكردنەوەی دوو لەدیارترین دڵخوازەكانی سەرۆكی هەرێمدا خۆی بینیەوە، پێشبینی ململانێیەكی سەخت دەخاتەڕوو، كەزاڵبوون بەسەریدا سانا نابێت چونكە نێچیرڤان بارزانی بەحوكمی ماوەی سەرۆكایەتیەكەی كەبیست ساڵە دۆستەكانی لەنێو هەموو جومگەكانی حكومدان و رادەستكردنی پۆستی سەرۆكایەتی ئەنجومەنی وەزیران بەو مانایە نایەت دەستبەرداری حكومەت و بەڕێوەبردنی دەبێت.

چوارەم: زەحمەتی باشتركردنی بژێوی هاونیشتمانیان بەتایبەت چینی ناوەندی كەئومێدێكی زۆریان لەسەر هەڵچنیوە بۆ باشتركردنی بژێویان، بەڵام قەرزە زۆرەكانی سەر حكومەتی هەرێمی كوردستان و پابەندێتی بەرێككەوتناممەی پێشووی نەوتی توركیاو هەرێمی كوردستان و كێشە كەڵكەبوەكانی نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدراڵی لەبواری ناوچە جێناكۆكەكان و نەوت و داهاتەكان وادەكات ئاسان نەبێت مووچە رێكبخرێتەوەو خزمەتگوزاریەكان وەك كابینەكانی پێشووی بارزانی ئامۆزای بەكاربخات كەئەوەش گرێیەكی دیكەیە هەموو هەوڵێكی بۆ دەخاتەگەڕ.

وتار

تونس‌و هەوای دوای هەڵبژاردن!

د. موئمین زەڵمی

نزیكەی دەیەیەكە یەكەم كڵپەی بەهاری عەرەبی لەتونسەوە سەریهەڵداوە‌و بەسەرنجدان لەبارودۆخی هەموو ئەو وڵاتانەشی شۆڕش‌و خۆپیشاندانەكانیان تیا بەڕێوەچوون دەبینین تونس تاقانەیە تونراوە دەسكەوتەكانی خۆپیشاندان بپارێزرێن.

ئێستا تونس لەقۆناغێكی نوێی گەشەی دیموكراسیدایە، بۆیەش وردتر چاو دەخەینە سەر بارودۆخی سیاسی ئێستای ئەو وڵاتە‌و ئاستەنگەكانی بەردەم بزووتنەوەی نەهزەی براوەی هەڵبژاردنەكان.

تونس یەكێكە لەو وڵاتانەی سیستەمی پەرلەمانی هەیە‌و براوەی هەڵبژاردن پێویستی بەتەوافوقاتە بۆ ئەوەی بتوانێت حكومەت پێكبهێنێت، سیستەمی پەرلەمانی ڕێگایەكی دیموكراسیە بۆ حوكمڕانی‌و هەندێك بەدیموكراسیترین ڕێگا وەسفی دەكەن، بەڵام یەكێك لەگەورەترین كەموكورتییەكانی ئەم سیستمە ئەوەیە كاتێ دەردەكەوێ حزبی براوە ناتوانێ پەنجا كۆ یەك بەدەستبهێنێت، ناچارە پەنا بۆ نەیارەكانی ببات بۆ تەوافوقات، وەك دەزانین لەزۆرێك لەوڵاتانەكاندا حزبەكان لەناكۆكی قووڵدان، بۆیەش زۆرجار رێگاكانی تەوافوقات زۆر درێژ دەبنەوە‌و هەندێجار پەنا بۆ دووبارەكردنەوەی هەڵبژاردن دەبرێت، لەهەندێ لەوڵاتان ئەم پرسە رێگای نادیموكراتی وردەگرێت، چونكە حزبی براوە ناچاری چۆكدادان بۆ حزبە بچوكەكان دەبێت‌و دواتریش تەوافوقاتی ناسەركەوتوو بەڕێوەدەچن جگە لەیارییەكی نادیموكراتی هیچی تر لێ سەوز نابێت.

ئیتالیا پاش شەڕی دووەمی جیهانی بۆ چەندین دەیە ئەم قەیرانەی هەبووە‌و چەندین تەوافوقات‌و هاوپەیمانیی ناسەركەوتووی بەخۆیەوە بینیوە، تەمەنی ئەم جۆرە رێككەوتنانەش ئاسایی كورتە، ئێستاش قەیرانی هاوشێوە بەرۆكی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست‌و باكوری ئەفریقای گرتۆتەوە، ئەوەتا عێراق‌و لوبنانیش دوو نمونەی زۆر نزیكن، لای خۆشمان كابینەی پێشوو بەكشانەوەی گۆڕان‌ و كۆمەڵ‌ و یەكگرتوو هەمان كێشە رووبەرووی حكومەتی هەرێمی كوردستان بوویەوە، نزیكترین نمونەش لەئێستادا تونسە.

ماوەی ڕابردوو لەتونس دا دوایین پرۆسەی هەڵبژاردن بەڕێوەچوو، ئەو وڵاتە لەئێستادا‌و لەقۆناغی خۆڕێكخستنەوەدایە، لەگەڵ ئەوی سەرۆكێكی نوێ بەبێ پشتیوانی لایەنێكی سیاسی دەركەوتووەو وەك مامۆستایەكی زانكۆ گرەوی سەركەوتنی بردەوە ئەویش (قیس سەعید)ە‌و شەشەم سەرۆكی وڵاتەكەیە‌و بڕوانامەی باڵای هەیە لەیاسای دەستوریداو بەسەرۆكە ناحزبییەكە ناوبانگی دەركردووە.

لە هەڵبژاردنەكەدا بزووتنەوەی ڕاپەڕین (نەهزە) بەسەرۆكایەتی راشید غەنووشی لەكۆی (217) كورسی، توانی (52) كورسی بەدەستبهێنێت‌و بوویە یەكەم. دواتریش لیستی دڵی تونسی بە(38) كورسی بوویە دووەم‌و پاش ئەویش تەیاری دیموكراسی (22) كورسی، كەرامە (21) كورسی، حزبی ئازادی تونسی (17) كورسی، لیستی بژی تونس (14) كورسیان بەدەستهێناوە.

یەكێك لەو كێشانەی روبەرووی تونس بووەتەوە لەئێستادا تەوافوقاتی پێكهێنانی كابینەی نوێی وزارییە، چونكە حكومەتی نوێ پێویستی بەتەوافوقە‌و لەئێستاشدا یەكێك لەسەختییەكانە، چونكە حزبەكانی تونس دیدگای زۆر جیاوازیان هەیە لەیەكتر‌و روون نیە دواتر چ شتێك گەرەنتی پێكەوەمانەوەیان دەكات.

هەفتەی رابردوو كۆبوونەوەی پەرلەمانی تونس بەڕێوچوو پەرلەمان دەنگدانی بۆ سەرۆكی پەرلەمان ئەنجامداو بەزۆرینەی دەنگی 123 پەرلەمانتار راشد غەنوشی كاندیدی نەهزەی تونسی وەك سەرۆكی پەرلەمان هەڵبژێردرا.

ئەوەش دوای ڕێككەوتنی نێوان بزوتنەوەی نەهزە‌و پارتی دڵی تونس هات یەكەمیان خاوەنی 52 كورسی پەرلەمانی‌و ئەوی دیكەشیان خاوەنی 38 كورسی پەرلەمانییە. هەروەها كوتلەی هاوپەیمانی كەرامە، خاوەنی 21 كورسی پەرلەمانییە‌و ئەویش هاوبەشی پێكهێنانی هاوپەیمانێتییەكەیانە بۆ یەكلایكردنەوەی پۆستی سەرۆكی پەرلەمان.

لە ئێستادا یەكێك لەكێشە ماوەكان پرسی یەكلاكردنەوەی سەرۆك وەزیرانە دەنگێكی بەرز هەیە‌و داوا دەكرێت نەهزە كاندیدێكی سەربەخۆ بۆ سەرۆكی نوێی حكومەت بێنێتە پێشەوە نەك كاندیدی خۆی، چونكە ئەگەرچی لەئێستادا هاوپەیمانی كەرامە (21 كورسی) جۆرێك لەرەزامەندی دەربڕیوە كاندیدید نەهزە ببێتە سەرۆك وەزیران بەڵام هاوپەیمانییە لیبراڵ‌ و نەتەوەپەرستەكان بەهیچ شێوەیەك رازی نین بەكاندیدی نەهزە بۆ سەرۆك وەزیران، راستە لەئێستدا لیستی دڵی تونس بە(38 كورسی)‌و براوەی دووەمی هەڵبژاردن رازیە پشتیوانی نەهزە بكات بۆ هێنانە پێشەوە كاندیدی خۆی بۆ سەرۆك وەزیران‌و ئامادەشیان راگەیاندووە بەرامبەر بەچەند پۆستێكی سیادی دەنگی پێبدەن، بەڵام ئەمە یەكێكە لەكێشە گەورەكانی نەهزە، چونكە بزوتنەوەی نەهزە بەدروشمی دژە گەندەڵی بەشداری هەڵبژاردنی كرد بۆیەش ناتوانێت بەئاسانی لەگەڵ ئەم لیستە تەوافوق بكات‌و وەستانەوەیە دژی دروشمەكەی چونكە سەرۆكی دڵی تونسی (نەبیل قروی) تۆمەتبارە بەگەندەڵی مادیی‌و لەئێستادا كەیسەكەی لەدادگایە، بۆیەش چاوەڕێ كراوە نەهزە پۆستی سەرۆك وەزیران یەكلایی بكاتەوە، هەروەك رۆژی هەینی رابردوو دیدارێك لەنێوان سەرۆك كۆمار‌و راشید غەنوشی سەرۆكی نەهزە بەڕێوەچوو‌و باس لەوەدەكرێت نەهزە ناوی كاندیدی نوێی سەرۆك وەزیرانی پێشكەشی سەرۆك كۆمار كردووە.

لەكۆتاییدا ئەوەی گرنگە پرسی سەركەوتنی دیموكراسییە لەتونسدا، چونكە هەم حزبی نەهزەی حاكم‌و هەم راشید غەنووشی وەك زانایەكی نوێگەری ئیسلامی جیهانی خەمی پەیڕەوی دیموكراسییان كردۆتە خەمی سەرەكی خۆیان‌و هەر جۆرە پێشێلكارییەك بەرامبەر بەپرۆسە دیموكراتییەكان بەشكستی خۆیان دەزانن، هەروەك چاوەڕێ دەكرێت بۆ رزگاربوون لەم سەرئێشە سیاسیانە نەهزە هەوڵی گۆڕینی سیستەمی حوكمڕانی وڵاتەكەی بدات.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

کێن فاسۆلیا خۆرەکان!؟

لوقمان غەفوور

عەقڵ ئێرانییەکان لە کوردستانی باشور کەوتوونەتە چ شیکردنەوەیەکی شەیتانانە بۆ ئەوەی خەباتی خۆپیشاندانی کوردانی خۆرھەڵات کەم دیدە بگرن، ئەڵێن بەرخودانی کوردانی ڕۆژئاوا شۆڕشە وەک کوردانی خۆرھەڵات نین بۆ بەنزین ھاتبنە سەر شەقامەکان. سوککردنی ئەم خەباتە مەدەنییە تەنیا و تەنیا نانەوەی ناکۆکیی و کەمکردنەوەی پشتیوانییە بۆ خەڵکی خۆرھەڵات لەلایەن باشورەوە.

ئەم دیدە، دیدێکی دوژمنکارانەیە، دیدێکە ھاوخەباتی نەتەوەیەک لێکدانی سفر دەکەیت  لەڕاستیدا نەزانیش ڕادە و پلەی خۆی ھەیە، لەبەرئەوەی خەلکێک لەڕووی سۆزەوە کەوتۆتە ژێر کاریگەری خۆرئاوا باوەڕ بەم جۆرە لێکدانەوانە دەکەن، بێئەوەی، ڕووبەڕووی ئەو کەسانە بوەستنەوە و پێی بڵێن مێژووی خەباتی چەکداری لە خۆرھەڵات و باکور و باشور و خۆرئاوا دیار و بەرچاوە، ھیچ پێویست بە کەس ناکات شیکردنەوەی بۆ بکات. نە پێویستیش بەوە دەکات کەسی تیا بکەینە پاڵەوان و کەسیشی تیا بکەینە ترسنۆک.

ھەر کەسیش حەزی بە خوێندنەوەی مێژووی شۆڕشی ئەم چوار پارچەیەیە ئەتوانێت بەدوایا بگەڕێت، کە من بۆ خۆم ھەر کوردێک لە ھەر شوێنێک تێکۆشابێت ڕێزی لێدەگرم نەک بە فاسۆلیاخۆر و تەمبەڵی لە قەڵەم بدەم، کە مەبەست حزبەکانی خۆرھەڵاتە، ئەویش ھۆکاری خۆی ھەبووە کە لە دوای ١٩٩٣ەوە بۆچی بێدەنگیان ھەڵبژارد.

ئەگەر مەسەلەکە قوربانیدان بێت ھیچ پارچەیەک بەقەد باشور خەباتگێڕ و قوربانیدەر نەبووە تەنیا ئەنفال بەسە بۆ ناسنامەی قوربانی باشوور  ئەگەر خەبات بێت ھیچ پارچەیەک بەقەد ڕۆژئاوا مێژووەکەی خاڵی نییە لە قوربانی، بەڵام کوردایەتی و قوربانی و خەباتکردن ئاوا ناپێورێت.

خەڵکی خۆرھەڵات لەمکاتەدا لەھەموو کات زیاتر پێویستی بە پاڵپشتییە، دەبوو خۆپیشاندانی گەورە لە باشور بۆ پشتیوانی بکرایە. کە ناکراوە و ناکرێت، گونجاو نییە سوکایەتی بەو خەباتەی ئێستا و ھێزە سیاسییەکانیان بکەین و بە فاسۆلیاخۆر و ترسنۆک یان بزانین.

بەداخەوە ئەو نیگەرانییەی من ھەمە ھی ئەوەیە خەڵک ڕۆژانە ئاگای لێ نییە چەند گەنج تەنیا لەسەر قسەکردن دەخرێنە زیندان و لەسێدارە دەدرێن. ھەندێک لە باشور بێئاگا لەوەی لە خۆرھەڵات چی ڕوودەدات شیکردنەوە بۆ ئەوە دەکات ئەمانە دژی زیادبوونی نرخی بەنزین ھاتوونەتە سەر شەقامەکان. کەواتە من بەو کەسانە دەڵێم ئێوەش بۆ پارە و مووچە ئەھاتنە سەر شەقامەکان و خۆپیشاندانتان دژی حکومەتی ھەرێم دەکرد نەک بۆ عەدالەتی کۆمەڵایەتی و شەفافیەت و سەروەری یاسا و ئازادی.

لەلایەکی ترەوە مرۆڤ کە نەیزانی جیاوازی شۆڕش و ڕاپەڕین و خۆپیشاندان چییە ئەکەوێتە ھەڵەوە. خەڵکی خۆرئاوا قۆناغی خەباتی ڕزگاری نیشتمانی و شۆڕش یان تێپەڕاندووە. ئەوان لەناو شارەکان خۆیان بەڕێوە دەبەن. سەرۆکایەتی شارەوانییەکان و نەخۆشخانە و قوتابخانەکان بەڕێوە دەبەن. ئەوەی ئەوان ئێستا ڕووبەڕووی بونەتەوە جەنگە دژی کۆلۆنیالیزم، کە ئەمە جەنگی دوای پارتیزان و شۆڕش و ڕاپەڕینە.

ویستم لە کۆتایدا بیری ئەو ئێرانیزمانە بێنمەوە کە ئەوەی شارەزایی ھەبێت لە ھەرەمەکەی زانای سایکۆلۆژی (ماسلۆ) دەزانێت یەکەم پێداویستی کە ئینسان ئەخاتە دۆخی ناڕازایی و تەنگانەوە پێداویستییە فیسیۆلۆژییەکانە، کە سەرچاوەی تەقینەوەی ناخی ئینسانە  پێداویستییەکانی وەک خۆراک و خواردنەوەو ھەوای پاک و بەرگ و پێداویستی کە نان نەبوو کەرامەتی ئینسان ئەکەوێتە ترسەوە بەدوای ئەودا ئینجا پێداویستیێەکانی ئاسایش و ئارامی دێت  بەدوای ئاسایش و ئارامی ئەوکات پێداویستییە کۆمەڵایەتییەکان و ڕێزگرتنی خود و پێداویستی گەیشتن بە ئامانج دێت و ئینسان ئەتوانێ بژی.

کوردی خۆرھەڵات لە پێداویستی یەکەم پێبەشکراوە، ئیتر باسی پێداویستییەکانی تری چی لەگەڵ بکەین کەواتە ئەگەر ئێمە باوەڕمان بە بزوتنەوەی ناسیونالیستی کوردی ھەبێت  ھەموو ئازارێک لە ئامەد یان لە سەقز و ھەولێر و قامیشلو ھەبێت ھەمان ئازارە لە دھۆک و سنە و کۆبانێ ئەگەر باوەڕیشمان بەوە بێت و دیدی خەبات وا ببینین تەنیا خەبات و قوربانی لای ئەوانەیە تەنیا ئاپۆ-یانە بیرئەکەنەوە ئەوە لای من ئەم دید و تێڕوانینە بەتەواوی ڕەتکراوەیە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

لە ڕۆژی جیهانی قوربانیانی ڕووداوی هاتوچۆدا

پارێزەر- لوقمان مصطفی صالح

هه‌موو ساڵێك به‌روارى ١٧ى تشرینى دووه‌م، ڕۆژی جیهانی قوربانیانی ڕووداوی هاتوچۆیە و ساڵانە زیاترلە چەندین کەس بە ڕووداوی هاتوچۆ لە جیهاندا گیان لە دەست دەدەن،ڕۆژی جیهانی قوربانیانی ڕووداوی هاتوچۆ ساڵانە لە ١٧ی تشرینی دووەم یادی دەکرێتەوە بۆ دەربڕینی هاوخەمی قوربانیانی هاتوچۆ، له‌ زۆربه‌ى وڵاتانى ئه‌وروپا ئه‌مڕۆ‌ پشووه‌ و ڕێنوێنی ده‌گه‌یه‌ننه‌ هه‌موو خاوه‌ن ئۆتۆمبیڵێك.هەر بەبۆنەی ئەم یادەوە بە گرنگی دەزانم تیشکێک بخەمەسەر شۆفێری و کاری شۆفێری، یاساکانی ئەم بوارە گرنگە،کەپەیوەندی ڕاستەوخۆی بە ژیانی ڕۆژانەی هەر یەکێکمانەوە هەیە.

کاری شۆفێری لە ژێر ڕۆشنایی وڕێنومایی وپەیڕەو کردنی یاساکانی هاتوو چۆودا، بە لێخوڕینی ئۆتۆمبێل، وەک شۆفێرێک هه‌ڵسوكه‌وتێكی شارستانی و ئاكارییه‌،واته‌ شۆفێری سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی حه‌ز و ئاره‌زوو هونه‌ر وره‌وشته‌، پێویسته‌ پابه‌ندی لێخوڕینیێكی ته‌ندروستانه‌ بكرێت، به‌ له‌به‌رچاوگرتنی گونجاوترین رێگا بۆ گه‌یشتن به‌ شوێنی مه‌به‌ست به‌ سه‌لامه‌تی هه‌روه‌كو ده‌وترێت (درەنگ بگەی باشترە لەوەی کە هەرنەگەی). چونکە لەزۆربەی هەرە زۆری ڕوداوەكاندا شۆفێر بە هۆكاری یەكەم دەزانرێت، بۆیە پسپۆران‌ و شارەزایانی بواری هاتوچۆ چەندین توێژینەوەی زانستی جیاجیایان كردوە سەبارەت بە شۆفێر‌و کاری شۆفێریكردن ‌و ئەو مەرجانەی كە پێویستن بۆ شۆفێریكردن، لەوانە :- پێویستە شۆفێر لەڕوی جەستەوە جەستەیەكی ڕێك‌و بێ‌ كەموكوڕی هەبێت بۆئەوەی لەكاتی پێشهاتەكاندا بتوانێت بەزویی وەڵامدانەوەی هەبێت، هاوكات پێویستە لەكاتی شۆفێری كردندا هەموو بیرو هۆشی لەلای ڕێگاوبان‌و ئۆتۆمبیلەكەی بێت، خاڵێكی دیكە ئەوەیە پێویستە شۆفێر دڵنیابێت لە توانای شۆفێریكردنی خۆی‌و بەتەواوی لەوبوارەدا شارەزا بێت، ئینجا شۆفێری بكات بەتایبەتی لەسەر ڕێگای خێرا ‌و دەرەوەی شارەكان‌و لەهەموو گۆڕینێكی ڕۆیشتنی ئۆتۆمبیلدا هێمای تایبەت بەكار بهێنێت.كاتێك شۆفێری شارەزاو بەتوانا شۆفێری دەكەن، جگە لەو خاڵانەی باسكران هۆكاری دیكە كاریگەری دەبێت بۆسەریان‌و زۆرجار دەبنە هۆكاری ڕوداوەكان، ئەوانیش: – چاوكزی یان باش نەبیستن، هاوكات ماندووبون‌و ترس‌و مێشك هیلاكی یان خەواڵو بون، لەهەموشی مەترسیدارتر كاریگەری مادە هۆشبەرەكانە لەكاتی شۆفێری كردندا.

شۆفێر گه‌وره‌ترین كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌ راپه‌ڕاندنی هۆیه‌كانی هاتوچۆ و گواستنەوەدا بۆیه‌ پیویسته‌ شۆفێر ئه‌م تایبه‌تمه‌ندیانه‌ی تیابێت كاتیك كه‌ شۆفیری ئه‌كات.
– 1 ئه‌بێت له‌روی توانای دەروونیەوە ته‌واو ئاماده‌بێت بۆ شۆفێری کردن.
– 2  ئه‌بیت له‌ڕوی هه‌ست كردن به‌ ئەگەرە‌ نه‌خوازراوه‌كان به‌ردەوام به‌ ئاگابێت.
– 3  پێویستە شۆفێر لەوپەڕی هۆشداریدا بێت.
4 – شاره‌زا بێت یان کەمێک شارەزایی له‌ چاك كردنه‌وه‌ی ئۆتۆمبێل هەبێت.
5 – ئه‌بێت ڕێنمایی هه‌موو سه‌رنشینه‌كان بكات بۆ به‌جێهێنانی ڕێنماییه‌ پێویستەکان.وه‌ك (به‌كارهێنانی پشتوێنی سه‌لامه‌تی، دانیشتن بەشێوازێکی سەلامەتخوازانە، زۆر قسەنەکردن لەگەڵ شۆفێر)
– 6 دلنیابونه‌وه‌ له‌ ئۆتۆمبێله‌كه‌ پێش هاژوشتنی، وه‌ك (تایه‌كان ، ده‌رگاكان ، ئاوێنه‌كان ،پاتری ، فڵچه‌كان) وه‌ گرنگترین به‌ش كه‌ ئه‌بێت ئاگاداری بیت ئه‌وه‌یه‌ دلنیابێت له‌ مه‌كینه‌ی ئۆتۆمبێله‌كه‌ی و دڵنیابێت ڕادێته‌ر ئاوی لێنەچێت، یاخود پلاكی توانای کارکردنی ماوە هەروەها مه‌كینه‌كه‌ی ڕۆنی لێنەچێت.
-7 پێویسته‌ شۆفیر ئاگاداری ڕێنماییه‌كانی هاتوچۆبێت و شاره‌زابێت له‌ ناسینه‌وه‌ی هێماكان و وه‌ پێویسته‌ ته‌واو گرنگی بدات به‌ هێڵه‌كانی سه‌ر شەقامەکان و ئاماژەکانی پۆلیسی هاتوچۆ و ترافیک لایت.بەپێی ڕێنماییەکانی هاتووچۆ پێویسته‌ ڕه‌چاوی خێرایی بكرێت له‌سه‌ر شه‌قامه‌كان چ لەناوشارویاخود دەرەوەی شار،بۆ نمونە:-
نـاوشـار:
40 كم/ كاتژمێر بۆ ئوتومبێلی قاتره‌ و مقتوره‌
60 كم/ كاتژمێر بۆ ئوتومبێلی تایبه‌ت،له‌ناوچه‌ی نیشته‌جێبوونی چڕو خوێندنگاو به‌رده‌م مزگه‌وت و سوپه‌رماركێت و ڕِیستۆرانته‌كان ئه‌م ڕێژه‌یه‌ دائه‌به‌زێت بۆ 40 تا 15 كم/ كاتژمێر.
ده‌ره‌وه‌ی شـار/
60 كم/ كاتژمێر بۆ قاتره‌ و مقتوره‌.
70 كم/ كاتژمێر بۆ ئوتومبێلی بارهه‌ڵگر
80 كم/ كاتژمێر بۆ ئوتومبێلی پاص و ته‌كسی.
100كم/ كاتژمێر بۆ ئوتومبێلی تایبه‌ت.
-گرنگه‌ جیابكرێیته‌وه‌ به‌ ڕه‌وشت و چێژ له‌كاتی شۆفێری كردندا، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ناو خێزان و خانه‌واده‌كه‌تدا هه‌ته‌… تۆ وه‌ك شۆفێر پێویسته‌ ڕه‌وشت به‌رزو ڕاگری هه‌ستی ئه‌وانی تر بیت كه‌ شه‌قام به‌كارده‌هێنن وه‌ك ( شۆفێرانی تر، پیاده‌و شۆفێری ماتۆڕسكیل و پاسكیل ).. كاركردن به‌ ڕه‌وشت له‌سه‌ر شه‌قام شۆفێرییه‌كی سه‌لامه‌ت بۆ هه‌مووان به‌رهه‌م ده‌هێنێت.

ئەگەر شۆفێر پێچەوانەی یاساکانی هاتوو چۆ رەفتاری کرد ئەوەیاسای هاتووچۆ ياسای ژماره‌ (86)ی ساڵی 2004 مادە٢٤ بە پێی ئەو یاسایە واتە یاسای سزادانی عێراقی سزادەدرێت.

مادده‌ی بيست و چوار
برگه‌ی یه‌که‌م…
ئه‌وکه‌سانه‌ی ده‌بنه‌ هۆی مردنی که‌سك له‌ئه‌نجامی لێخورینی ئۆتۆمۆبێل بێت به‌ ره‌چاونه‌کردنی یاساکان وسیسته‌مه‌ تۆمارکراوه‌ تایبه‌ته‌کان ئه‌وا سزا ده‌درێت به‌ به‌ندکردن‌ (سجن) له ‌(٥) پێنج ساڵ که‌مترنه‌بێت وله‌ (٧) حه‌وت سال زیاتر نه‌بێت ،يان به‌ غه‌رامه‌يه‌ك كه‌ له‌ (١٠٠٠٠٠٠)یه‌ک ملیۆن دینار که‌مترنه‌بێت و له‌ (١٥٠٠٠٠٠)یه‌ک ملیۆن وپێنج سه‌دهه‌زار دینار زیاتر نه‌بێت ، يان هه‌ردوو سزاکه‌.
برگه‌ی دووه‌م…
ئه‌گه‌ر ده‌رکه‌وت ئه‌و تاوانه‌ی که‌ له‌ برگه‌ی (١)دا باسکراوه‌ ئه‌وکه‌سانه‌ی ده‌بنه‌ هۆی مردنی که‌سێک زیاتر(واته‌ دوو که‌س) له‌ئه‌نجامی لێخورینه‌که‌ وه‌یان مردنی که‌سێك وگه‌یاندنی ئازار یان نه‌خۆشی گه‌وره‌ یان دووچاری ده‌ردوو به‌ڵاو په‌که‌وته‌یی به‌ یه‌ک که‌س زیاتر بگه‌یه‌نێت ‌ئه‌وا سزا ده‌درێت به‌ به‌ندکردن (سجن)له‌(٧)حه‌وت ساڵ که‌متر نه‌بێت و له‌ (١٠)ده‌ سال زیاتر نه‌بێت ، يان به‌ غه‌رامه‌يه‌ك كه‌ له‌ (١٥٠٠٠٠٠) یه‌ک ملیۆن پێنج سه‌د هه‌زار دینار که‌متر نه‌بێت و له‌ (٣٠٠٠٠٠٠) سێ ملیۆن دینار زیاتر نه‌بێت ، یان هه‌ردوو سزاکه‌.
برگه‌ی سێ یەم……
ئه‌وکه‌سانه‌ی ده‌بنه‌ هۆى مردنی که‌سێک له‌ئه‌نجامی لێخورینى ئۆتۆمۆبێل (هەرئۆتۆمۆبێلێک)بە پشت گوێ خستن یان گوێ نەدانە رێنماییەکان وه لەژێر کارى سەرخۆشى یان بێهۆشى دابن وەیان لەکاتى ڕووداوەکەدا شوفێره‌که‌ هەڵبێت(ڕابکات)بەبێ ئەوەى دەسەڵاتى تایبەتمەند بەڕووداوەکە ئاگاداربکاتەوە ئه‌وا سزا ده‌درێت به‌ به‌ندکردن‌ (سجن) له‌ (٧)حه‌وت ساڵ که‌متر نه‌بێت و له‌ (١٠)ده‌ سال زیاتر نه‌بێت ، يان به‌ غه‌رامه‌يه‌ك كه‌ له‌ (٣٠٠٠٠٠٠)سێ ملیۆن دینار که‌متر نه‌بێت و له‌ (٥٠٠٠٠٠٠) پێنج ملیۆن دینار زیاتر نه‌بێت.
برگه‌ی چواره‌م…
ئەگەردواى ئەوەى کەڕووداوەکە ڕوویدا هەروەک لەبڕگە (٣)هەمان ماددەدا هاتووە ئه‌وکه‌سانه‌ی ده‌بنه‌ هۆى مردنی که‌سێك زیاتر(لە دووکەس بەرەو سەرەوە) وەیان مردنى کەسێك وگەیاندنى ئازار یان نەخۆشى گەورە یان دووچارکردن بە دەردوو بەڵاو نەخۆشى جەستەیى تا پلەى پەککەوتن بەکەسێک زیاتر ‌ئه‌وا سزا ده‌درێت به‌ به‌ندکردن ‌(سجن) له ‌(١٠)ده‌ سال که‌متر نه‌بێت و له‌ (٢٠)بیست‌ سال زیاتر نه‌بێت ، يان به‌ غه‌رامه‌يه‌ك كه‌ له ‌(٥٠٠٠٠٠٠) پێنج ملیۆن دینار که‌متر نه‌بێت و له‌ (٧٠٠٠٠٠٠)حەوت ملیۆن دینار زیاتر نه‌بێت.

لەگەڵ بونی یاساو سزایەکی لە چەشنەشدا هێشتا بەبەردەوامی بە هۆی کەمتەرخەمی شۆفێرانەوە و پابەند نە بوونیان بە یاساکانی هاتووچۆوە خراپی ڕێگاوبانەکانەوە ڕۆژانە مەرگی ئازیزانمان دەبینین،لەگەڵ ئەوەشدا داواکاران بە مافی کەسی  واتە کەس وکاری تاوان لەسەر کراو‌‌   لە بەر تانەو لۆمەی خەڵکی یان لەبەر خاتری گیان لەدەستدانی ئازیزەکەیان و بۆ ئەوەی ڕووحی شاد بێت،وەک خێروو سەدەقەیەک بۆ مردووەکەیان لەکەسی تاوانبار خۆش دەبن،لەم حاڵەتەیشداهیچ شتێک نامێنێتەوە بۆ(ردع الغیر) واتە لەم حاڵەتەدا ئەوەی لە هێزی یاساکە کەم دەکاتەوە ئەو لێخۆشبونەیە کە کەس وکاری تاوان لەسەر کراوە بە  شێوە یەکی تر یاساکە پێشێل دەکەنەوە.!

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان