ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

ئەركەكەی بارزانی كوڕ قورس دەبێت

عەدنان سەید حسێن

زۆر كەس لایان وایە ئەو زۆرینە پەرلەمانییەی كەپارتی هەیەتی چوارساڵی داهاتوو دەكاتە شامی شەریف بۆ مەسرور بارزانی سەرۆكی نوێی حكومەتی هەرێمی كوردستان، بەڵام هەندێك لەئاڵنگاریەكانی بەردەم مەسرور كردنەوەیان مەحاڵە.
لەو ئاڵنگاریانەی لەبەردەم سەرۆكی نوێ حكومەتدایە:
یەكەم: مەسرور بارزانی بەحوكمی كاركردنی لەبواری ئەمنیدا كەسێكی توندەو بواری دبلۆماسییەتی زۆر كەمترە لە نێچیرڤان بارزانی، ئەوەش چەكێكی دوو سەر دەبێت لەلایەكەوە دەتوانێت ئەوەی دەیەوێت بەبێ گەڕانەوە بۆ هاوبەشەكانی جێبەجێی بكات، ئەوەش رەنگە ببێتە هۆی تێكچوونی ئەو رێككەوتنەی حكومەتی لەسەر بنیادنراوە، چونكە دووبارەبوونەوەی رێگری لەوەزیرەكانی یەكێك لەهاوپەیمانەكانی، كە ئەگەر رووبدات وەك جاری پێشوو بەكشوماتی تێپەڕنابێت.

دووەم: دروشمی چاكسازی و بنبەبڕكردنی گەندەڵی، (كە لەیەكەم گوتاریدا بە ئەولەویەتی خۆی ناودێری كرد) ئەگەر بەشێلگیری ئەو بەڵێنەی جێبەجێ نەكات دەبێتە هۆی زیادبوونی ناڕەزایەتی كادیرانی خوارەوەو دەنگدەرانی حزبەكەی و جێبەجێكردنیشی دەبێتە هۆی ناڕەزایی مافیاكانی نەوت و ئەو بەرپرسانەی نێو پارتی و یەكێتی و گۆڕان كەسەرقاڵی بازرگانی نەوت و دەرمان و خانووبەرەن و لەژێر ناو و دروشم و بەرنامەی جیاوازدا دژی دەوەستننەوە.

سێیەم: ململانێی نوێنەرانی لایەنە بەشداربووەكانی ناو حكومەت لەگەڵ یەكتریداو گوشاری حزبەكانی خۆشیان لەدەرەوە، لەبنەڕەتدا نوێنەرانی یەكێتی و گۆڕان بەگشتی و تارادەیەكیش بەربژێرەكانی پارتی تەوافوقی حزبەكانیان بەدەستنەهێناوە ئەمە لەلایەك و كێبڕكێی باڵی سەرۆكی هەرێم لەگەڵ سەرۆكی حكومەتدا بەتایبەت كە لەرەتكردنەوەی دوو لەدیارترین دڵخوازەكانی سەرۆكی هەرێمدا خۆی بینیەوە، پێشبینی ململانێیەكی سەخت دەخاتەڕوو، كەزاڵبوون بەسەریدا سانا نابێت چونكە نێچیرڤان بارزانی بەحوكمی ماوەی سەرۆكایەتیەكەی كەبیست ساڵە دۆستەكانی لەنێو هەموو جومگەكانی حكومدان و رادەستكردنی پۆستی سەرۆكایەتی ئەنجومەنی وەزیران بەو مانایە نایەت دەستبەرداری حكومەت و بەڕێوەبردنی دەبێت.

چوارەم: زەحمەتی باشتركردنی بژێوی هاونیشتمانیان بەتایبەت چینی ناوەندی كەئومێدێكی زۆریان لەسەر هەڵچنیوە بۆ باشتركردنی بژێویان، بەڵام قەرزە زۆرەكانی سەر حكومەتی هەرێمی كوردستان و پابەندێتی بەرێككەوتناممەی پێشووی نەوتی توركیاو هەرێمی كوردستان و كێشە كەڵكەبوەكانی نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدراڵی لەبواری ناوچە جێناكۆكەكان و نەوت و داهاتەكان وادەكات ئاسان نەبێت مووچە رێكبخرێتەوەو خزمەتگوزاریەكان وەك كابینەكانی پێشووی بارزانی ئامۆزای بەكاربخات كەئەوەش گرێیەكی دیكەیە هەموو هەوڵێكی بۆ دەخاتەگەڕ.

وتار

چڕبوونەوەی ھەنگاوەكان بە ئاراستەی كوردستانێكی بەھێز

محەمەد عەلی

دروشمی سەرەكیی پارتی دیموكراتی كوردستان لە كۆتا ھەڵبژاردندا، بریتی بوو لە كوردستانێكی بەھێز، ئەمە لە كاتێكدا بوو كە كوردستان تازە بەتازە لە شۆكی پیلانی لەنێوبردنی ھەرێم لە شازدەی ئۆكتۆبەردا دەردەچوو، ھاوكات قەیرانی دارایی ھێشتا كاریگەریی ھەر مابوو، بۆیە زۆرێك ھەبوون بەرزكردنەوەی ئەم دروشمەیان بە ناواقیعی ھەژمار دەكرد، بەڵام لە ئێستادا بە كردار و بە بەرچاوی ھەموو لایەكەوە پێگەی كوردستان زۆر لە جاران بەھێزتر بووە.

لە ڕووی دیپلۆماسییەوە، كوردستان كرانەوە و گەشانەوەی زۆری بەخۆیەوە بینیوە لەسەر ھەردوو ئاستی جیھانی و ھەرێمی، بە شێوەیەك لە ماوەی ڕابردوودا وەزیرانی دەرەوەی (ڕووسیا و قەتەر) بۆ یەكەمجار سەردانی كوردستانیان كرد، لەلایەكی ترەوە كاتێك سەدای پێكدادانی سەربازیی نێوان ئەمەریكا و ئێران لە ناوچەكەدا بەرز دەبوویەوە و گرژییەكانی بەغدا گەیشتە ئاستێك مەترسی لەسەر باڵیۆزخانەی وڵاتان دروست كرد، زۆرینەیان كارمەندانیان گواستەوە بۆ ھەولێر، ئەمەش بە واتای باوەڕبوونی وڵاتان دێت بە توانای حكومەتی ھەرێم لە بەرامبەر بێئومێدبوونیان لە دەسەڵاتدارانی بەغدا، لە پێش ھەموویانەوە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا گشت كاروبارەكانی لە ڕووی دیپلۆماسی و سەربازییەوە لە ھەلێرەوە ئاراستە دەكات.

تایبەت بە پەیوەندیی نێوان بەغدا و ھەرێم، كابینەی نۆیەم تایبەت بە پرسی بودجە و كێشە ھەڵپەسێردراوەكان توانی بگاتە جۆرێك لە ڕێككەوتن لەگەڵ بەغدا، ئەگەرچی واژۆ نەكرا، بەڵام كاریگەریی ڕاستەوخۆی ھەبوو لەسەر دڵنیاكردنەووەی خەڵكی كوردستان و مسۆگەركردنی مووچەی فەرمانبەران، ئەمە لە كاتێكدایە دروستكردنی كەشێكی ئارام لە پەیوەندییەكانی ھەردوولا، بوار بۆ ھەرێم دەڕەخسێنێت بۆ گەشەسەندنی زیاتر  لە ڕووی ئابووری و ئاوەدانییەوە، ھاوكات یارمەتیدەر دەبێت بۆ ڕاكێشانی سەرنجی كۆمپانیا بیانییەكان بۆ ئەوەی ڕوو لە كوردستان بكەن بە مەبەستی وەبەرھێنانی زیاتر.

لە ڕابردوودا و بە درێژایی ماوەی حكومڕانیی كوردی لە باشوور، گەندەڵی و نایەكسانی سیمایەكی نەشاز بووە بەرۆكی گرتووە، بەڵام خاڵی ھەرە سەرەكی  لە بەرنامەی كاری سەرۆكوەزیران كاك (مەسروور بارزانی) بریتی بوو لە بەگژداچوونەوەی گەندەڵی و جێبەجێكردنی پرەنسیپی یەكسانی لە نێوان ھاوولاتیاندا، ھەنگاوەكانی كابینەی نۆیەم بە ئاراستەی نەھێشتنی ئەم دیاردەیە ڕوونە، ھاوكات تێپەڕاندنی یاسای چاكسازی بە ھەماھەنگیی ھەرسێ ھێزە سەرەكییەكە بە مانای ئەوە دێت كە حكومەتی ھەرێم بەرەو ئاراستە دروستەكە هەنگاو دەنێت، بە جۆرێك بەدیھێنانی یەكسانیی كۆمەڵایەتی، ڕۆڵی كاریگەر دەبینێت لە ئاشتكردنەوەی نێوان حكومەت و جەماوەر.

لەسەر ئاستی ناوخۆییدا جۆرێك لە سەقامگیریی سیاسی و ئەمنی ھاتۆتە كایەوە، كە ھاوكار بووە لە نزیككردنەووەی ھێزە سیاسییە سەرەكییەكانی كوردستان، ئەمەش لە یەكھەڵوێستیی كوتلە كوردییەكان لە بایكۆتكردنی كۆبوونەوەی پەرلەمانی عێراق بە ڕوونی دەركەوت، لەم بارەیەوە ناكرێ ھەوڵەكانی سەرۆكی ھەرێم كاك (نێچیرڤان بارزانی) نادیدە بگیرێت لە كۆكردنەوە و دروستكردنی یەكھەڵوێستیی نێوان ھێزە سیاسییەكانی كوردستان، بە جۆرێك پێگەی ھەرێمی بەرامبەر بەغدا بەھێز كردووە و كوردستانیشی وەك دوورگەیەكی ئارام لێ كردووە كە ببێتە جێگەی سەرنجی وڵاتان و وەك نموونەیەكی سەركەوتوو چاوی لێ بكەن.

لەلایەكی ترەوە پێشھاتە نوێیەكانی دوای كوژرانی (قاسم سلێمانی و ئەبومەھدی موھەندیس) بە شێوەیەكی بنەڕەتی باڵانسی ھێزی لە ناوچەكە و عێراقیش گۆڕی، بەو ھۆكارەشی كوردستان زۆر ژیرانە مامەڵەی لەگەڵ ئەم پێشھاتەدا كرد، دوو ئامانجی سەرەكیی پێكا، لەلایەك توانی مەترسییەكانی ئەم بارگرژییە لە ھەرێم دوور بخاتەوە، لە ھەمان كاتیشدا توانی پەیوەندیی دۆستانەی لەگەڵ ھەردوو وڵات بپارێزێت، ئەمەش ھانی زۆرێك لە وڵاتانی دا چاوەڕوانیی ئەوەیان لە ھەرێم ھەبێت ڕۆڵ بگێڕێت لە ھێوركردنەوەی بارگرژییەكان.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

چاكسازی

هەندرێن شێخ راغب

دوو جۆر ئۆپۆزسیۆن لە هەرێمی كوردستان هەیە، یەكەمیان شەقام‌و دەنگی ناڕازی هاوڵاتیان‌و دەستەبژێرێكی رۆشنبیر‌و خوێندەوارو پیشەوەر….هتد، دووەمیان چەند هێزێكی سیاسین‌و لەناو پەرلەمان‌و پرۆسەی سیاسی هەبوونیان هەیە. هەردووكیان بە یەك زمان قسە دەكەن كە بۆچونیان وایە دەستەبژێری حوكمڕانی سیاسی‌و ئیداری گەندەڵن‌و نا عەدالەتی هەیە‌و قۆرغی سەروەت‌و سامانیان كردووە. ئەمەش هۆكاری ناسەقامگیری سیاسی‌و حوكمڕانییە لە كوردستان. لەدایك بوونی پڕۆژەی چاكسازی بۆ گەڕاندنەوەی ئەم متمانە لە دەستچووەیە، ئەم پڕۆژەیە پێش ئەوەی ئابوری بێت،سیاسییە. ئەم بێ قەناعەتیەی خەڵك‌و هێزە سیاسیەكان هەیانە، بە پڕۆژەی لەم جۆرە نەمێنێت.

دەستەبژێری حوكمڕانی‌و سیاسی كە دوو حزبی دەسەڵاتدار نوێنەرایەتی دەكەن، لەرێگای ئەم پڕۆژەیە هەوڵ دەدەن متمانەی شەقام‌و ئۆپۆزسیۆن‌و هێزەكانی دیكە بەدەست بهێنن. جەوهەری پەیوەندی هێزە ناكۆكەكانی هەرێمی كوردستان لەسەر چاكسازی كردن دروست بووە. بزوتنەوەی گۆڕان‌و پارتی پەتی پەیوەندیان ئەم پڕۆژەیەیە، ئەگینا لەروی ئۆرگانی‌و سیاسەت كردن زۆر دژی یەكترن. جیاوازن لەیەكتر. بۆ ئەوەی هەرێمی كوردستان ئارام بێت، دەبێت ئەم پڕۆژەیە جێگای خۆی بگرێت.

لێرەدا دەشێ هەندێك دیوی بابەتەكە بخەینەروو، كاتێك حزبە دەسەڵاتدارەكان دانی پێدا دەنێن كە گەندەڵی‌و ناعەدالەتی هەیە‌و بەخۆیان‌و وەزیرەكانیان‌و فراكسیۆنەكانیان( لەناو هۆڵی پەرلەمان راستەوخۆش دەگوزارێتەوە) قسە لەسەر چاكسازی دەكەن .ئەمە دەرفەتێكی گرنگە بۆ ئەوەی هێزە ئۆپۆزسیۆن‌و دەسەڵاتدارەكان لەیەكتر نزیك ببنەوە، نەك گرژی دروست بكات. مادام هەموان لەپەرلەمانن، لە تەك یەكترن، پێكەوە باسی چاكسازی دەكەن، كەواتە نابێت گرژی دروست بێت. بۆ نمونە كاتێك لەسەر كەمكردنەوەی موچە زۆرەكان قسە دەكرێت، نەوەی نوێ‌و پارتی دەبێت لەیەكتر نزیك بكاتەوە، نەك گرژی. بەڵام راستیەكەی وەبەرهێنانی سیاسی لەم پڕۆژەیە دەكرێت، نەوەی نوێ‌و یەكگرتوو هەندێ هێزی دیكە دەیانەوێت وەبەرهێنانی سیاسی لەم پڕۆژەیە بكەن، ئەمەش نە گوناهەو نە خراپە‌و حەقی شەرعی خۆیانە، چونكە ئەی بۆچی سیاسەت دەكەن؟ پارتی‌و یەكیەتیش بەهەمانشێوە، بزوتنەوەی گۆڕانیش لەهەموان رژدتر دەیەوێت دوو وەبەرهێنانی لێ بكات یەكەم بۆ كەشوهەوای ناوخۆی بزوتنەوەكە كە متمانەیەك بۆ دەنگدەرو كادیرو سەركردەكانی بگێڕێتەوە، دووەم بۆ هاوڵاتیان‌و دەنگدەرانی كوردستانە.ئەم جۆرە كاركردنە سروشتیە‌و دژی بنەماكانی سیاسەت كردن نیە. بەڵام ئەوەی كە نابێت بكرێتە قوربانی چاكسازی كردنە. رێكخستنەوەی داهات‌و خەرجیەكانە. ئەگەر هێزە ئۆپۆزسیۆنەكان دەیانەوێت سودمەندی پڕۆژەی چاكسازی بن، دەبێت لێرەوە دەست پێ بكەن، نەك بوەستن، بۆ نمونە مەلەفی نەوت، خاڵە گومرگ‌و سنوریەكان، داهاتەكانی ناوخۆش چاكسازی بكەن‌و رێكیبخەنەوەو سەروەت‌و سامانی ئەم هەرێمە رون‌و ئاشكرا بن‌و سودەكەی بۆ تەواوی هاوڵاتیانی هەرێمی كوردستان بێت.

لەدەنگدان بە پڕۆژە یاسای چاكسازی فراكسیۆنی یەكگرتوو، كۆمەڵ، نەوەی نوێ هاتنە دەرەوەو دەنگیان پێ نەدا، فراكسیۆنەكانی دیكە زۆرینە دەنگیان پێداو پەسەند كرا. لێرەدا هەردوولا لەسەر حەقن، یەكەم هێزە دژەكان بڕوایان بەم یاسایە نیەو بە جۆرێك لە بەیاسایی كردنی ناعەدالەتی‌و جیاوازی زۆری موچەو ئیمتیازاتەكانی دەزانن، لەم گۆشەنیگایەوە دژی پڕۆژەی چاكسازی دەوەستنەوە. دووەمیان هێزە دەسەڵاتدارەكانن كە بۆچونیان وایە لەم قۆناغەدا لەروی سیاسی‌و ئیداری‌و ئابوریەوە هەر هێندە دەكرێت‌و كردنەوەی دەرگایەكی باشە بۆ داهاتوو تاوەكو سڵ لەوە نەكەنەوە دەست بۆ مەلەفی دیكە بەرن.

جیاوازی‌و ناكۆكی هێزەكان لەناو پەرلەمان‌و دەرەوە، لەسەر پڕۆژە یاسای چاكسازی زۆر سروشتی‌و یاسایی‌و ئاساییە، بەڵام ئەگەر لە نەخشە رێگای چاكسازیەكان بدات‌و چاكسازی بكاتە قوربانی. ئەوە كارەساتێكی گەورە‌و مەترسیدارە بۆ قۆناغەكانی داهاتووی هەرێمی كوردستان. ئەگەر چاكسازی لەمەلەفی نەوت‌و غازو خاڵە سنوریەكان‌و گومرگ‌و داهاتی ناوخۆ نەكرێت، ئەوا بانگەشەی چاكسازی درۆیەكی گەورەیە.

لەكۆتایدا ئەوەش دەڵێم: تاوەكو چالاكی مرۆڤ بەردەوام بێت، گۆڕانكاری لە پێداویستیەكانی مرۆڤ بەردەوام بێت، چاكسازی كارێكی لەپێشینەیە، هەمیشە ئەم پرۆسەیەمان پێویستە، چۆن دەشێ ئەمریكای پێش یەك سەدە وەك هەمان ئەمریكای ئێستا بێت؟ بۆیە چاكسازی لە حوكمڕانی‌و دەسەڵاتداریەتی، بۆ سوید‌و ئەفریقا‌و كوردستان‌و یۆنان‌و …هتد پرۆسەیەكی بەردەوامەو دەبێت نەوە دوای نەوە بەپێی گۆڕانكاریەكان چاكسازی ئەنجام بدرێت. ئێستاش كوردستان بانگەشەی چاكسازی دەكات، دەبێت نەوەستێ‌و وەڵامی ئێستای گۆڕانكاریەكان‌و پێویستەكانی حوكمرٍانی‌و قۆناغەكە بداتەوە.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

چۆن توركیا ڕوو لە ساختەچییەتی دەكات؟

لوقمان غەفوور

ئەردۆغان لە برۆكسل و واشنتۆن ڕووبەرووی تەوژمی سەرزەنشتكردن بۆوە لەسەر ئەوەی كە تارادەیەكی زۆر دابڕِاوە لە خۆرئاوا و نزیكبۆتەوە لە روسیا.

سەركردەیەكی دینی- ناسیونالیستی كە بەپێچەوانەی تێڕوانینی كەمال ئەتاتورك كە بە دامەزرێنەری كۆماری توركیای سكۆلار دادەنرێت، كاتێك توركیای لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە بەرەو ئەوروپا كێش كرد و كردییە ناو پەیمانی ناتۆوە و ئەوانەشی دوای كەمال ئەتاتورك هەمیشە لەهەوڵدا بوون توركیا بەرنە ناو یەكێتی ئەوروپاوە.

كەچی بە پێچەوانەوە لەماوەی یەك ساڵی رابردوودا، رەجەب تەیب ئەردۆگان سەرۆكی توركیا، ئەم كردەوە ئابڕووبەرانەی كردووە و دەیەوێت وڵاتەكەی داببرێت لە ئەوروپا:

*هێرشێكی سەربازی تاك لایەنەی كردە سەر هێزە كوردییەكانی خۆرئاوا لە خۆرئاوای باكوری سوریا كە هێزێكی هاوپەیمانی ئەوروپاو ئەمریكا بوون بۆ رووبەروبوونەوەی داعش.

*بەو سێ ملیۆن ئاوارە سورییە هەڕەشەی لە ئەوروپا كرد ئەگەر یەكێتی ئەوروپا رێگە نەدات پلانی نیشتەجێكردنی ئاوارەكان لەو ناوچەیەی داگیری كردووە جێبەجێ بكات.

*بەوردی دەستیكردووە بە كنەو پشكنینی گازی سروشتی لەكەنار دەریاكانی قوبرس كە بە كەشتییە دەریاییە جەنگییەكانی توركیا پاسەوانی دەكات.

*دژایەتی دەربڕی بەرامبەر كەشتییە پشكنێرەكانی ئیسرائیل لە كەنار دەریاكانی قوبرس و وایلێكردن كە ناوچەكە جێهێڵن.

*وەك چالێنجێكی ئەوروپا و ئەمریكا، دەستی گەیاند بە مووشەكی بەرگری ئاسمانی ئێس 400ی روسیا، كە وای لە ئەمریكا كرد فرۆشتنی فرۆكەی جەنگی ئێف 35 لەسەری دابخات.

*هەرەشەی بەكارهێنانی ڤیتۆ كرد دژی پلانی سیستمی بەرگری لە وڵاتانی بەلتیك و پۆلەندا، بەشێوەیەك ئەگەر دەوڵەتانی ناتۆ دانبەوەدا نەنێن كە هێزەكانی سوریای دیموكرات لە خۆرئاوای كوردستان هێزێكی تیرۆریستییە پێش چوونی بۆ لوتكەی ناتۆ لە لەندەن لە مانگی دیسێمبەری 2019.

*ناردنی چەك بۆ لیبیا وەك شكاندنی ئابلوقەی سەپێنراوی نەتەوە یەكگرتووەكان و ناردنی هێز بۆ پاڵپشتی حكومەتی گەمارۆدراوی لیبیا.

*لەرێگەی سنورێكی دەریایی نوێ لە خۆرهەڵاتی دەریای ناوەڕاستەوە لەگەڵ لیبیا رێكەوت وەك ئەوەی قوبرس و یۆنان بە موڵكی خۆی بزانێت.

هەندێك لە دیپلۆماتەكانی توركیا ترسیان لەوە هەیە كە ئەردۆگان بێتە دەرەوە لەنێو سەركردەكانی ناتۆ تا سەرگرتەی (سەرنجی) گەلەكەی راكێشێت وەك سەركردەیەكی نەتەوەی وەك ئەوەی كە فەرەنسا ساڵی 1966 لەژێر سەركردایەتی جەنەرال چارلس دیگۆل كردی بە هێنانەدەرەوەی فەرەنسا لە ناتۆ. و ئەگەری كردنە دەرەوەی هێزەكانی ئەوروپا لە خاكی توركیا، كە ناتۆ سەكۆیەكی هێزی پیادە و بنكەیەكی ئاگاداركردنەوەی هەیە بۆ فرۆكە و چاودێری و كۆنترۆڵكردن لە توركیا.

دوای فشاری كۆنگرێس لەسەر سەرۆك دۆناڵد ترەمپ بۆ سزادانی توركیا لەپای كڕینی كەلوپەلی سەربازی روسی. واشنگتۆن بەدەستوبردانە بیری لە ئەڵتەرناتیڤی توركیا كردەوە، گەشەی بە پەیوەندییەكانی دا لەگەڵ یۆنان. بەپێی رێككەوتنی هاوبەشی بەرگری لەمانگی ئۆكتۆبەری 2019.. ئەمریكا سێ بنكەی ستراتیژی زەمینی سەربازی لە یۆنان چنگكەوت، شانبەشانی بنكەیەكی دەریایی پێشكەوتوو لە كەنداوی سوۆدا لە دورگەی كریت، ئەگەر كاتێك دەركەوت كە توركیا رێگەی نەدا بەبەكارهێنانی بنكەی ئنچیرلیك لە باكوری توركیا ئەوا ئەم بنكانە دەستكراوە دەبن.

هەندێك دیپلۆماتی تری ئەوروپی و ئەمریكی پێیانوایە، نەخێر، ئەردۆگان توركیا ئەهێڵێتەوە لە ناتۆ بەڵام وەك ئەسپی تروادە لە پێویستی خۆی زیاتر هەڵسوكەوت دەكات. و تەنیا رێگری دروستدەكات لە بڕیارە دەستەجەمعییەكان كە دەدرێن. سەرەرای هەوڵەكانی ئەیدات بۆ پلانی فشارەكانی كشانی خۆی بۆ دەریای بەلتیك وەك بارمتەیەك كە ئەنقەرە لەزۆربەی كات كێشەی هەبووە لەگەڵ ناتۆ دەربارەی كێشمەكێشمەكانی لەبواری ئاسمانی و دەریای لەگەڵ یونان.

روسیا بەشێكی گەورەیە لەم هاندانەی توركیا، مارك بیرینی، باڵیۆزی یەكێتی ئەوروپا لە توركیا دەڵێت:”كرملین بەئاشكرا وەك هێزێكی لەكارخەر توركیا بەكاردەهێنێت بۆ دابەشكردنی ناتۆ لەناوخۆیدا”.

هەندێك لە دیپلۆمات و شیكەرەوە سەربازییەكان بە نائارامییەوە لە ئەردۆگان ئەڕوانن كە گێچەلێكی چەكداری بكات بە یۆنان یاخود دوژمنە هەمیشەییەكەی كە فەرەنسایە لە لەبواری ئاسمانی یان دەریایی بۆ حەشوەدانی پاڵپشتی نەتەوەپەرستی لە ناوخۆ.

هێزی دەریاوانی فەرەنسا بەبەردەوامی گەڕانی لەخۆرهەڵاتی دەریایی ناوەڕاستدا هەیە لە كەناراوەكانی سوریا و لوبنان، كە وەك بەرژەوەندییەكی مێژووی خولیایی بووە. فەرەنسا و ئیتالیا كەشتی سەربازییان ناردە كەنار دەریاكانی قوبرس بەم دواییە، لەگەڵ سەردانیكردنی بەنداوی لارانكا-ی قوبرس، بۆ پاڵپشتی ئازادی هێزی دەریایی لە زۆنی ئابووری تایبەت بە قوبرس، كە لەوێدا كۆمپانیا نەوتییەكانی فەرەنسا و ئیتالیا رێگەی كاری پشكنینیان پێدراوە.
ئەوەش كە گرژییەكانی نێوان ئەردۆگان و ئیمانۆیل ماكرۆن-ی سەرۆكی فەرەنسای زیاتر كرد، رەخنەی زیاتر بوو لە داگیركردنی باكوری خۆرهەڵاتی سوریا لەلایەن توركیاوە و ناردنی هێزی دەریایی لەوانە یەكەم كەشتی فرۆكە هەڵگری كۆپتەر و ژێردەریایی هێرشبەر لەساڵی رابردوو، كە توانای ئەشكێت بەسەر پەكخستنی وزە لە تەواوی ناوچەی دەریای سپی ناوەڕاست.

بەرەچاوكردنی پێگەی ئەردۆگان كە لە ناوخۆدا لاوازە بەهۆی ئینشقاقی گەورەی حزبی دادو گەشەپێدان (ئاكپارتی) و كۆتایییەكی ناخۆش لە داروخانی لەسەرخۆی ئەو گەشە ئابوورییە درێژخایەنەی رابردووی توركیا، وای لەسەرۆكایەتییەكەی كردووە كە بەشێوەیەكی زیادەڕۆ خۆی بە نمایش و بەلاغی سەربازییەوە دەرخات.

كاتێك كە لە دیسێمبەری 2019، لە لوتكەی ناتۆ- بەریتانیا-ش بە دەستی بەتاڵ گەڕایەوە، سەركێشی زیاتری كرد و دوو شەڕگەی بۆ خۆی كردەوە: ناردنی هێزی سەربازی بۆ لیبیا تا شەڕ لەگەڵ بەرهەڵستكارانی لیبیا بكات كە پاڵپشتیدەكرێن لەلایەن میسر و ئیماراتی عەرەبی و روسیا، بەرشوبڵاوكردنەوەی فرۆكەی بێ فرۆكەوان لە باكوری قوبرس بۆ پاڵپشتیكردنی چالاكی كنەو پشنینی گازی سروشتی كە یەكێتی ئەوروپا بە نایاسایی لە قەڵەمدا. لە 26ی دیسێمبەری 2019 ئەردۆگان وتی لە جێنیورەی پەرلەمان دەنگدەدات لەسەر ناردنی هێزی سەربازی بۆ لیبیا لەسەر داوای تەرابلس و لەئەنجامدا ئەوەشی كرد كە ویستی.

لە تێڕوانینی ئەنكەرەوە، هەموو ئەم رێوشوێنانە بریتین لە كاردانەوەی مەشروع بۆ رەتدانەوەی هاوپەیمانە ئەوروپییەكانی بەتایبەتی، ئەنكەرە پێیوایە پێویستە دانبەوەدا بنێن ترس هەیە لەسەر وڵاتەكەی لەلایەن كوردەكانی سوریای هاوپەیمانی پەكەكەوە.
“ئێمە گومانمان لە ماددەی پێنج-ی ناتۆ نییە” گلونور ئایبێت گەورە راوێژكاری ئەردۆگان لە كۆنگرەی ئاسایش لە لەندەن (سەرەتای دیسێمبەر) وەهای وت. كە بڕگەیەكە ئاماژە بە بەرگری هاوبەشی ناتۆ ئەدات لەنێو ئەندامەكانیدا. وتیشی:”بەپێچەوانەوەی ئەمەوە، ناتۆ قازانجێتی گەر مەبەستی بێت دانبەو ترسەدا بنێت كە لەسەر توركیایە”.

هەروەها ئەنكەرە توڕەیە لە پاڵپشتی میسر و ئیسرائیل و یۆنان و قوبرس بۆ دەستەبەركردنی گازی سروشتی دەریای ناوەڕاست لەكاتێكدا ئەمریكا و ئەوروپا ئەم دەرگایە بەڕووی توركیا دادەخات. هەربۆیە ئایبێت پێیوایە پەیوەندی مۆسكۆ و ئەنكەرە یاریكردنێكی هەڵبەزودابەزە و دەشڵێت:”تا ئاستێكی زۆر پەیوەندییەكی پراگماتیكییە، پەیوەندییەكەی پارچەپارچەو وردوخاشە (كەمپەرمێنتمەلایز) كە دەشێت هاوكاری یەكتربین و دەشێت دەستبەرداری یەكتربین و لەدەرگایەكی ترەوە دژایەتی یەكتر بكەین”.

هێلێ سەرەكی توركیا دەستگیربوونی سیستمی مووشەكی بەرگری روسی جۆری ئێس 400 بوو دوای ئەوەی كە ئەمریكا رەتیكردەوە مووشەكی پاتریۆت-ی پێبفرۆشێت و هەروەها هەموو دەوڵەتانی ئەوروپاش ئامادەنەبوون سیستمێكی تەكنۆلۆژیای پێشكەوتووی مووشەكی بەرگری پێشكەش بكەن. بەرپرسانی ئەوروپا دەڵێن ئێس 400 نەك بەتەواوی تەنیا پێچەوانەی سیستمی ئاسمانی پەیمانی ناتۆیە بەڵكو راداری پێشكەتووی سیستمەكە وادەكات كە رووسەكان بتوانن بەكاریبهێنن بۆ سیخوڕیكردن بەسەر هێزی ئاسمانی خۆرئاواوە لە تەواوی ناوچەكە.

هەرچەندە ئالییەتێك نییە بۆ دەركردنی یەكێك لەئەندامانی ناتۆ لەكاتی هەڵەكردندا، هەروەك چۆن پێشتریش چاوپۆشی كراوە لە گرژییە سەربازییەكانی نێوان توركیا و یۆنان. بەڵام دیپلۆماتەكانی خۆرئاوا پێیانوایە پێویستە رێگەیەكی پراگماتیكی بدۆزرێتەوە بۆ زاڵبوون بەسەر ئەنقەرە ئەگەر نەتوانرا قەناعەتی پێ بكرێت بە نەكڕینی سیستمی ئاسمانی روسی.

لە مەیدانی سیاسیدا، یەكێتی ئەوروپا لەرووی تیۆرییەوە دەتوانێت بێتەدەروەی لە گفتۆگۆكانی لەگەڵ توركیا كە هیچ راڤەكردنێكی پێ نییە بۆ ئەو دوژمنایەتییەی ئەردۆگان هەیەتی لەسەر ئازادی دادگا و ئازادی میدیا و مافی مەدەنی لەدوای كودەتا سەربازییە سەرنەكەوتووەكەی 2016ەوە. لەكاتێكدا دەشێت ئەمە رسك بێت بۆ ئەوروپا دەربارەی كردنەوەی دەرگای ئەو لێشاوی پەنابەرەی كە هەمیشە هەڕەشەی پێدەكات كە دواتر زیان بەئابوری هەردوولا دەگەیەنێت. بەتایبەتی وڵاتێكی وەك ئەڵمانیا كە هەمیشە دژی ئەو بۆچوونەیە.

كەواتە هەموو ئەوروپا چاوەڕێی ئەوەن خەڵكی توركیا لەرێگەی هەڵبژاردنەوە پاشەكشێ بە ئاكپارتی و خەونی ئەردۆگان بكەن كە خەونی سیاسی لە دوو دەیەی رابردووی ئاكپارتی، بەو جۆرە نەبینراوە لە دوای دروستبوونی كۆماری توركیاوە كە ساڵی 2023 یادی سەد ساڵەیەتی.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان