ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

ململانێی پارتی و پەكەكە بەرەو پێكدادانی سەربازی هەنگاودەنێت

خەڵك-بەشی هەواڵ

پەكەكە لەڕێگەی دروستكردنی باڵی سەربازیی خۆی تایبەت بە باشووری كوردستان چاو لەبەرپرسانی هەرێم سوور دەكاتەوە و تەنانەت خەریكە گڵۆپی سەوزیش بۆ هەڵگیرساندنی شەڕ لە دژی ئەو حیزب و لایەنانەی هەرێم هەڵدەكات كە هاوكاری توركیا دەكەن و دژایەتی بوونی پەكەكە دەكەن.

پارتی كرێكارانی كوردستان هاوشێوەی پارچەكانی دیكەی كوردستان باڵی سەربازی خۆی لەباشووری كوردستان بەناوی هێزەكانی پاراستنی جەوهەری باشووری كوردستان ڕاگەیاند، ئەمەش بەپێی زانیارییەكانی گەیشتوو بە(خەڵك) ئامادەكاری پەكەكەیە بۆ بەرەوڕووبوونەوەی سوپای توركیا و هاوكارەكانی لەباشووری كوردستان، بەڵام بەڕای چاودێران دروستكردنی ئەم هێزە تەنها وەك كارتێكی فشارە لەسەر بەرپرسانی هەرێم ئەگەرنا لەبەرژەوەندی پەكەكە نییە، كە شەڕی چەكداری دژ بە كوردانی باشوور بكات، لە حاڵی ناچاریدا نەبێت.

لەدوای دەستپێكردنی ئۆپەڕاسیۆنی چنگ لەلایەن سوپای توركیاوە بۆسەر هەرێمەكانی پاراستنی مەدیا لەسنووری خواكوڕك سەركردە باڵاكانی پەكەكە لەلێدوانەكانیاندا بەئاشكرا پارتی دیموكراتی كوردستانیان تۆمەتباركرد بە كارئاسانی و هاوكاریكردنی سوپای توركیا، بۆیە ڕەخنەی توندیان لەپارتی و یەكێتی و حكومەتی هەرێم گرت.

لەدوای دەستپێكردنی ئۆپڕاسیۆنی چنگ، شەڕی توركیا و پەكەكە بۆ نێو ناوچەكانی ئیدارەی حكومەتی هەرێمی كوردستان داكشا، بەتایبەت هێرشی فڕۆكە شەڕكەرەكانی سوپای توركیا بۆ ناوچەكانی ئامێدی و شارباژێڕ و پشدەر، كە بۆیەكەمجارە ئەم ناوچانە بكەونە بەر شاڵاوی هێرشەكانی توركیا، كە شەهید و برینداری لێكەوتەوە.

بەپێی زانیارییەكانی گەیشتوو بە(خەڵك) لەسەرچاوەیەكی نزیك لەپەكەكەوە، سەركردایەتی پەكەكە فەرمانی دروستكردنی باڵی سەربازی باشووری كوردستانی داوە لەژێر ناونیشانی”هێزەكانی پاراستنی جەوهەری باشووری كوردستان” بۆ بەرەوڕووبونەوەی سوپای توركیا و هەموو ئەو لایەن و كەسانەی هاوكاری توركیا دەكەن.

هەربەپێی ئەو زانیارییانە، ئەو هێزەی پەكەكە هاوشێوەی باڵە سەربازییەكانی دیكەی پەكەكەیە لەپارچەكانی دیكەی كوردستان، بەڵام ئەم هێزە سنووری چالاكییان لە باشووری كوردستانە و جگە لە هاوڵاتیانی باشووری كوردستان، هاوڵاتیانی پارچەكانی دیكەش دەتوانن تێیدا بەشداربن.

سەرچاوەكە دەڵێت:”گەیشتووین بەو بڕوایەی هێزی لەشكری ڕۆژ كە سەر بە(ئەنەكەسە)یە و لەلایەن توركیا و پارتییەوە مەشق و ڕاهێنانیان پێكراوە، لەلایەن توركیاوە بەكاردەهێندرێن بۆ هێرشكردنە سەر هەرێمەكانی پاراستنی مەدیا، هەر بۆیە بەشێك لەو هێزانە گواستراونەتەوە بۆ بەشی پێشەوەی بەرەكانی شەڕ، هەروەها لەلایەن پارتی دیموكراتی كوردستانیشەوە كارئاسانی و هاوكاری توركیا دەكرێت”.

پەكەكە پێشتر زۆر داوای لەكاربەدەستانی باشووری كوردستان كرد، خۆیان لەهاوكاری سوپای توركیا ببوێرن، بەڵام هێرشەكانی سوپای توركیا لەناو خاكی هەرێم بەردەوامییان هەیە، بۆیە پەكەكە پێیوایە، “دەسەڵاتدارانی باشوور گوێیان بەداواكاری و هۆشیارییەكانی پەكەكە نەداوە”، لەئێستاشدا پەكەكە بەمافی خۆی دەزانێت لەبەرامبەر سوپای توركیا و هاوكارەكانیدا بەرگری لەخۆی بكات، بەڵام لەحاڵی دروستبوونی شەڕی پەكەكە و هاوكارەكانی سوپای توركیادا، سەرچاوەكەی (خەڵك )پێیوایە، ئەوە شەڕی كورد و كورد نییە، بەڵكو شەڕی كورد و داگیركەرانی كوردستانە و هەموو ڕێگەیەك لەو پێناوەدا دەگرنەبەر.

ڕۆژی یەك شەممە كەتیبەی برادۆستی جەوهەری باشووری كوردستان ڕاگەیەندرا و ڕاستەوخۆ هەڕەشە لەهەر كەسێك دەكات كە هاوكاری توركیا دەكات، لەلایەكی دیكەوە كەجەكەش هۆشداری توند دەداتە بەرپرسانی هەرێم و دەڵێت بێدەنگی یەكێتی و پارتی و بەرپرسانی هەرێم جێگەی قبوڵكردن نییە، بۆیە شەڕی پارتی و پەكەكە بەڕێژەیەكی زۆر پێشبینیكراوە، بەتایبەت لەحاڵی بەردەوامبوونی ئەم ڕەوشەی ئێستادا.


لەو بارەیەوە بڵند ئیسماعیل ئەندامی سەركرایەتی پارتی دیموكراتی كوردستانەوە ئاماژەی بەئەوەدا، پارتی بەهیچ شێوەیەك هاوكاری توركیای نەكردووە، چونكە پەكەكە هیچ شەڕێكی لەگەڵ توركیا نەكردووە، تاكو توركیا پێویستی بەهاوكاری بووبێت، بەپێچەوانەوە ئەوە پەكەكەیە هاوكاری توركیا دەكات بەوەی، هۆكارێك دەداتە دەست توركیا تاكو فڕۆكەی شەڕكەر بنێرێتە سەر خاكی باشووری كوردستان و خەڵكی مەدەنی بكوژێت، ئەوە پەكەكەیە ناهێڵێت 500 گوند لەباشووری كوردستان ئاوەدانببێتەوە و كردوونی بەبارەگای جەنگ، بەڵام یەك گوندی باكووری كوردستانی لەژێر دەست نییە.

ناوبراو بۆ (خەڵك) دەشڵێت “دەبوو پەكەكە هەوڵیبدایە لەلیستی تیرۆر بێتە دەرەوە، لەكاتێكدا ئەوان بەدەموچاو بەستراوی لەتۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە خۆیان دەردەخەن، خۆیان بەتیرۆریست دەناسێنن، بۆیە ئەوەی پەكەكە دەیكات كارێكی خراپە و زیان بە تێكڕای دۆزی كورد دەگەیەنێت، چونكە ئەگەر پەكەكە خەباتی مەدەنی یان سەربازی دەكات بابچێتەوە باكووری كوردستان”.

ئەوەشی خستەڕوو، هیوادارن شەڕ لەنێوان پەكەكە و پارتی دروست نەبێت، چونكە هەموو هەوڵێكی بارزانی بۆ ئەوەیە، كە شەڕی نێوان هێزەكانی كوردستان دروست نەبێت، و ڕێگریش لەو شەڕە دەكەن و ناهێڵن پارتی ڕابكێشرێتە ناو شەڕێكی لەوجۆرەوە و ئەم پیلانانە سەربگرێت.

هێمای بۆئەوەشكرد، گومان لەداخوازی پەكەكە هەیە، چونكە ئەگەر پەكەكە دەیەوێت باكووری كوردستان ئازاد بكات، چ پەیوەندییەكی بەناوچەكانی كاروخ و شنگال و مەخمور و قەندیلەوە هەیە.

هەرێمی كوردستان هێزی پێشمەرگەی بۆ ڕووبەڕووبونەوەی هەر هێرشێكی سەربازی دەرەكی هەیە، كە بكرێتە سەر هەرێمی كوردستان، لەئێستاشدا دروستبوونی ئەم هێزە چەكدارە لەگەڵ ئەوەی كوردن، بەڵام مەترسین بەسەر دەسەڵاتدارانی هەرێم و لەدەرەوەی یاسا كارپێكراوەكانی هەرێم و عیراق دامەزراون.

لەبارەی هەڵوێستی هێزەكانی پێشمەرگەوە پەیوەندیمان بە جەبار یاوەر وتەبێژی وەزارەتی پێشمەرگەوە كرد، بەڵام ئامادەنەبوو لێدوان لەوبارەیەوە بدات، بەڵام وتەبێژی هێزەكانی 70ی پێشمەرگەی یەكێتیی نیشتیمانیی كوردستان بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، تاكو ئێستا گروپی چەكدارییان نەبینیوە، تاكو هەڵوێستیان هەبێت، بەڵكو لەتۆڕەكۆمەڵایەتییەكانەوە هەندێك بابەت لەسەر ئەو گروپە بڵاوكراونەتەوە، ئەگەرنا لەڕاستیدا هیچ نییە، چونكە نە بینیویانن نە هەستیان پێكردوون و نەدەزانن لەكوێن و كێن و چۆن دروستبوون، بەڵام وەك هەڵوێستی هێزەكانی 70 پێویستی بە بڕیاری سیاسی دەبێت نەك بڕیاری سەربازی.

باسی لەئەوەشكرد، ناكرێت هێزی چەكدار لەدەرەوەی یاسا و دەستوور دروستبكرێت، لەم كاتەشدا كە هێزی چەكدار دروستبكرێت، بەپێی دەستوور مامەڵەیان لەگەڵ دەكرێت، چونكە پێویستیان بەهێزی دیكە نەبووە تا ناوچەكانیانی هەرێم بپارێزن و داوای هاوكاریشیان لەكەس نەكردووە كە بێن ناوچەكانیان بپارێزن.

ساڵانێكی زۆرە هاووڵاتیانی دێهاتنشینی سنوورەكانی هەرێمی كوردستان لەگەڵ ئێران و توركیا بوونەقوربانی شەڕی پەكەكە و حیزبە ئۆپۆزسیۆنە كوردییەكانی ئێران، بەهۆی ئەوەی ئەو حیزبانە مەیدانی باكور و ڕۆژهەڵاتی كوردستانیان چۆڵكردووە و ناوچە سنوورییەكانی باشوری كوردستانیان كردووە بە مەیدانی شەڕەكانیان.

بەم هۆیەوە بەردەوام ئەو ناوچانە لەژێر هێرشی زەوینی و ئاسمانی ئێران و توركیادا بوون و دەیان كەسیان شەهیدو بریندار بوون و ماڵ و موڵكیان سوتاوە و ئاوارە بوون، حكومەتی هەرێمی كوردستانیش لە ئاست ئەو حیزبانە و ئێران و توركیاشدا دەستەوەستان بووە.

ئێستاش ڕەوشەكە خەریكە لەگرێژنە دەردەچێت و دەچێتە قۆناغێكی مەترسیدارترەوە، بەوەی شەڕی پەكەكە و سوپای توركیا دێتە قوڵایی ناوچە ئاوەدانییەكانی باشوری كوردستانەوە و پەلیش دەهاوێژێت بۆ شەڕێكی چەندبارەی كوردكوژی پەكەكە لەگەڵ هێزەكانی باشوردا.

لەمێژە لەنێوان هێزە سەربازییە كوردییە جیاوازەكاندا شەڕ و ململانێی سەخت هەبووە و نەوە دوای نەوە ئەم ململانێیان گواستراونەتەوە تاكو ئێستا و بەردەوامیش لە شەڕەكانیاندا پەنایان بردۆتەبەر وڵاتانی داگیركەری كوردستان هەر لە تاران و ئەنقەرە و بەغداوە، بۆیە لە ئێستاشدا سەرهەڵدانەوەی شەڕێكی لەوجۆرە پێشبینیكراوە.

راپۆرت

پڕۆژەیەك دەدرێتە وەزیری پەروەردە
كەمی دەوامی باخچەكانی ساوایان گرفت بۆ فەرمانبەران دروست دەكات

خەڵك- بەشی هەواڵ
مامۆستایان و فەرمانبەران نیگەرانن لە كەمی كاتی دەوامی باخچەكانی ساوایانی حكومی لەكاتێكدا دەوامی فەرمانبەران زیادكراوە و ڕۆژنامەنووسێكیش لەو بارەیەوە پڕۆژەیەك دەداتە وەزیری پەروەردە و دەڵێت: “بەڵێنی پێدام لە ئەنجوومەنی وەزیران قسەی لەسەر بكات”.

ئیحسان مەلا فوئاد، ڕۆژنامەنووس بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، حكومەت ڕایگەیاندووە، كە یەك ملیۆن و 300 هەزار مووچەخۆری هەیە، بۆیە ئەگەر لەو ژمارەیە 900 هەزاری فەرمانبەر بێ و لەو 900 هەزارە 700 هەزاری منداڵی هەبێت، ئەوا دەكاتە 700 هەزار منداڵ.

ئاماژەی بەوەشكردووە، فەرمانبەران تا 2:30 دەوام بكەن و لەولاوە باخچە حكومییەكان تا 11:40ی بەیانی دەوام دەكەن، باشە ئەو 700 هەزار فەرمانبەرە منداڵەكانیان بۆ كوێ ببەن؟

ڕوونیشی كردۆتەوە، ئەگەر ئەو 700 هەزار منداڵە ببرێنە باخچە ناحكومییەكان و بۆ هەر یەكێكیان 150 هەزار دینار وەربگیرێت، ئەوا دەبێت مانگانە (105 ملیار) دینار بدەینە باخچەكان ئایا ئەو هەموو خەرجیە بە فەرمانبەران دەكرێت؟

دەشڵێت: “دوو جار قسەم لەگەڵ مامۆستا ئالان، وەزیری پەروەردە كردووە، بۆیە بەڵێنی پێ‌ دام لەگەڵ ئەنجوومەنی وەزیران قسە بكات لەو بارەیەوە و پڕۆژەیەكم پێشكەش كرد، كە ئەگەر بۆ هەر منداڵێكی فەرمانبەران مانگانە 40 هەزار دیناری لێوەربگرن، بەڵام دەوامی ئێواران بۆ باخچە حكومییەكان زیاد بكەن، ئەوا بەو 40 هەزار دینارە دەتوانرێت دەیان هەزار كەس بە گرێبەست دابمەزرێنیت، ئەمەش دەستكەوتێك دەبێت بۆ حكومەت”.

ئەمە لەكاتێكدایە، كە ژمارەیەكی زۆری مامۆستایان و فەرمانبەران و تەنانەت كارمەندانی كەرتی تایبەتیش بەهۆی كەمی كاتی دەوامی باخچە حكومییەكانەوە تووشی گرفت بوون بەو پێیەی منداڵەكانیان زوو دەوامیان تەواو دەبێت.

(خەڵك) لەو بارەیەوە ژمارەیەك فەرمانبەری دواند و لای خۆیانەوە ڕایانگەیاند، كە بەهۆی ئەوەی باخچە حكومیەكان لە 11:30 تا 12 دەوامیان تەواو دەبێت بۆیە منداڵەكانیان كێشەی هاتووچۆ و گەڕانەوە بۆ ماڵەوەیان بۆ دروست دەبێت، چونكە دەوامی خۆیان تا كاتژمێر 2:30ی دوانیوەڕۆیە.

ئاماژەیان بەوەشكرد، ترسی ئەوەمان هەیە منداڵەكانمان تووشی ڕووداوی نەخوازراو ببن لە ماڵەوە یان لە كۆڵان، چونكە كە ئەوان دەڕۆنەوە ماڵەوە چۆڵە و زۆربەی دایك و باوكان لەسەر كار و وەزیفەن و بەوەش زۆر مەترسی لەسەر ژیانیان هەیە.

دەشڵێن: “هیوادارین دەوامی باخچەكانیش وەك فەرمانگەكانی لێ‌ بكرێت بۆ ئەوەی كە خۆمان ڕۆیشتینەوە منداڵەكانیشمان لەو كاتەیا بگەڕێنەوە ماڵەوە و هەروەها داواكارین لە هاوینیشدا هاوشێوەی فەرمانگەكان باخچەكان هەبن، چونكە فەرمانبەران پشووی هاوینیان نییە”.

بۆ بەدواداچوونی زیاتر (خەڵك) چەند جارێك پەیوەندی كرد بە ئالان فەرەیدون، وەزیری پەروەردەی حكومەتی هەرێمەوە، بەڵام وەڵامی پەیوەندییەكەی نەدایەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

بێبەرامبەر پشكنینی شێرپەنجە بۆ ژنان دەكرێت

خەڵك – نزار جەزا

لقی سلێمانی ڕێكخراوی زاد لەپێناو پاراستنی خانمان و بەخشینی ژیانێكی تەندروست، بێبەرامبەر پشكنینی پێشوەختەی شێرپەنجەی مەمك بۆ ژنان دەكات.

پزیشكانی پسپۆڕ، ژنان دڵنیادەكەنەوە لەوەی، لەكاتی دەركەوتنی گرێ یان هەبوونی ئازارو ناڕەحەتی لەمەمكدا نابێت ببێتە هۆكارێك بۆ دودڵی و دڵەڕاوكێ‌، لەبەرئەوەی زۆربەی حاڵەتەكان لەجۆری شێرپەنجەی پاكن و (ناكوشندە) یە، بەڵام لە حاڵەتی شێرپەنجەی (كوشندە) شدا دەتوانرێت چارەسەر بكرێت ئەویش ئەگەر بێت و زوو دەستنیشانی حاڵەتەكە بكرێت .

ڕێكخراوی زاد وەك ڕێكخراوێكی خێرخوازیی قازانجنەویست كاردەكات، و دەیەوێت هاوكاری نەخۆش بكات لەنەشتەرگەری و وەرگرتنی چارەسەری پێویست، هاوكات كار لەسەر بڵاوكردنەوەی هۆشیاری تەندروستیش دەكەن، بۆئەوەی هاوڵاتیان خۆیان لەنەخۆشی بپارێزن.

لەو چوارچێوەیەدا ئەو ڕێكخراوە ڕۆژانی سێ شەممە پشكنینی پێشوەختەی شێرپەنجەی مەمكی خانمان دەكەن، و لەوبارەیەوە لوقمان عەبدوڵا بەرپرسی هۆشیاری تەندروستی لەڕێكخراوی زاد بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، لەم هەنگاوەدا پشكنینی شێرپەنجەی مەمك دەكەن و هۆشیاری بە خانمان دەدەن كە چۆن لەماڵەوە خۆیان پشكنین بۆخۆیان بكەن و نامیلەكەیەكیان لەسەر خۆپارێزی بەخانمان دەدەن.

ئاماژەی بەئەوەشدا، ئەم پشكنینە بۆ هەموو خانمێكە، كە هەست بەحاڵەتێكی نائاسایی دەكات یاخود تەنانەت حاڵەتی نائاساییشی نەبێت پێویستە سەردانی ڕێكخراوەكەیان بكەن، بۆئەوەی بەشداربێت لەوەی چۆن خۆی دەستنیشانی هەر حاڵەتێكی نائاسایی مەمكی لەماڵەوە بكات و پشكنینی پێشوەختە بكات و ڕێنمایی لەسەر چۆنیەتی خۆپاراستن لەشێرپەنجەی مەمك وەربگرێت.

باسی لەئەوەشكرد، ئامانج لەم هەوڵە كەمكردنەوەی شێرپەنجەی مەمكە لەناو خانماندا و زوو چارەسەركردنی ئەو خانمانەی كە توشبوون.

وتیشی:” هەموو ڕۆژانێكی سێ شەممە كاتژمێر 2:30ی پاش نیوەڕۆ تاكو5:30ی ئێوارە لەبنكەی سەرەكی ڕێكخراوی زاد، لە سلێمانی خوار هۆتێل پاڵاس ـ نهۆمی دووی تەلاری چوارباخ ـ شوقەی ژمارە 304 پشكنینەكە ئەنجامدەدەن”.

 

ئەم نیشانانەی خوارەوە بەئاگاهێنەرەوەی شێرپەنجەی مەمكن، بەڵام ئەمانە هیچ جێگەی خەم نین، چونكە لەقۆناغەكانی سەرەتادا چارەسەری پێویست بۆ نەخۆش دەكرێت، ئەگەر سەردانی پزیشكی پسپۆڕبكات:

1. دروستبوونی گرێ، زۆرترین حاڵەتەكانی شێرپەنجە بەم نیشانەیە دەردەكەوێت یاخود بەهۆی ئەستووربوونی نائاسایی بەشێكی پێستی مەمك.
2. چاڵ بوونی پێست لەو شوێنەی كە خەریكە شێرپەنجەكەی تووش دەبێت.
3. گۆڕانی ڕەنگی مەمك یاخود سووربوونەوە و برین.
4. گۆڕانكاری لە گۆی مەمكدا وەك بەناودا چوونی و گۆڕانی ڕەنگەكەی.
5. دەرچوون و لێهاتنی شلەی نائاسایی یان شلەی خوێناوی لەگۆی مەمكەوە.
6. دروستبوونی گرێ‌ لەبن باڵ.
7. بوونی ئازاری مەمك.

 

كۆمەڵێك هۆكار بۆ زیادبوونی ئەگەری تووشبوون بە بەشێرپەنجەی مەمك هەن، كە بریتین لەئەمانەی خوارەوە:

* جگەرە كێشان و وەرزش نەكردن.
* تێپەڕینی تەمەن لەسەرووی 55 ساڵی و كێشی زیاد.
* تووشبوونی پێشتر بەو جۆرە نەخۆشیە.
* ئەو خانمانەی یەكەم منداڵیان لەدوای تەمەنی 30 ساڵیەوە بووە.
* هۆكاری جیناتی بەرێژەی لە 5% بۆ 10% ئەگەری تووشبوون بە شێرپەنجەی مەمك زیاد دەكات.
* هۆكاری بۆماوەیی و تووشبوونی یەكێك لەئەندامانی نزیكی خێزان بەو نەخۆشیە وەك دایك، خوشك .
* بەركەوتنی تیشك لەناوچەی دەم و چاو یاخود سنگ پێش گەیشتنە تەمەنی 30 ساڵی.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ساڵوەگەڕی هەژدەهەمینی هێرشەكانی یازدەی سێپتەمبەری ئەمریكایە

خەڵك –بەشی هەواڵ

ئەمریكا ١٨هەمین ساڵیادی هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول دەكاتەوە كە بووە هۆی گیانلەدەستدانی نزیكەی سێ هەزار كەس و بە گەورەترین هێرشی تیرۆریستی دادەنرێت لە مێژووی ئەو وڵاتەدا.

سەرەڕای تێپەڕبوونی ١٨ ساڵ بەسەر هێرشەكانی ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١دا كە ئاراستەی جیهانی گۆڕی، بەڵام هێشتا كاریگەرییەكانی بەردەوامە.

دوای هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول، ئەمریكا لەژێر ناوی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆردا، فەراهەمكردنی دیموكراسی و ئازادیی، ئەفغانستان و عێراقی داگیر كرد.‌ ئەوەش لەو وڵاتانەدا ناسەقامگیری زۆر، پشێوی، شەڕی مەزهەبی، كوژرانی سەدان هەزار هاووڵاتی مەدەنی، هاتنە ئارای رێكخراوی تیرۆریستیی نوێ و خەرجكردنی ملیۆنەها دۆلاری لێكەوتەوە كە هەموو ئەوانە وەك رەخنەیەك رووبەڕووی ئەمریكا دەكرێنەوە.

سەرۆكی ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپ ناو بە ناو باس لەوە دەكات كە داگیركردنی ئەفغانستان و عێراق هەڵەیەكی گەورە‌ بووە.

لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١دا چی روویدا؟
نیویۆرك كە دڵی سیستمی دارایی ئەمریكایە، بەیانی رۆژی ١١ی ئەیلوول بە هێرشی تیرۆریستیی سەر دوو تاوەرەكە بەخەبەرهات.

دوای ئەوەی چوار فڕۆكەی نەفەرهەڵگر رفێندران كە لە نیوارد، بۆستن و واشنتۆنەوە فڕیبوون و بەرەو سان فرانسیسكۆ و لۆس ئانجلس دەچوون، ئەو فڕۆكەیەی بەرەو لۆس ئانجلس دەچوو كە سەربە هێڵی ئاسمانیی ئەمریكان ئێرلاین بوو دوای رفاندنی كاتژمێر 8.46 بەكاتی ناوخۆی ئەو وڵاتە‌ خۆی كێشا بە بینای باكووری دوو تاوەرەكەدا.

لە كاتێكدا تاوەری باكوور بلێسەی ئاگری گرتبوو، فڕۆكە رفێندراوەكەی دیكە كە سەر بە هێڵی ئاسمانیی یونایتد ئێرلاین بوو، ١٧ خولەك دوای هێرشی یەكەم لە پەخشی راستەوخۆدا خۆی كێشا بە تاوەری باشووردا.

دوای ئەوەی ئەمریكا و هەموو جیهان لە پەخشی راستەوخۆدا تەماشای هێرشی سەر دوو تاوەرەكەیان دەكرد، هەردوو تاوەرەكە لە ماوەی چەند خولەكێكدا تەختی زەوی بوون و دوورگەی مانهاتان بە دووكەڵ داپۆشرا.

دوا بە دوای هێرشی سەر دوو تاوەرەكە فڕۆكەیەكی دیكەی رفێندراو خۆی كێشا بە بینای وەزارەتی بەرگری ئەمریكا (پنتاگۆن)دا.

هەروەها دوایین فڕۆكەی رفێندراو لە ویلایەتی پێنسیلڤانیا لە لایەن فڕۆكەی جەنگی جۆری F-16وە خرایە خوارەوە.

جگە لە ١٩ ئەنجامدەری هێرشەكە كە فڕۆكەكا‌نیان رفاندبوو لە ئەنجامی هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول لە نیویۆرك، واشنتۆن و پێنسیلڤانیا تێكڕا دوو هەزار و ٩٧٧ كەس گیانیان لەدەستدا.

سەركردەی رێكخراوی تیرۆریستیی ئەلقاعیدە، ئوسامە بن لادن بەرپرسیارێتی هێرشەكانی گرتەئەستۆ.

هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول، رێڕەوی مێژووی گۆڕی
یەكەم وەڵامدانەوەی ئەمریكا بۆ هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول، چوونە ناوەوەی بوو بۆ ئەفغانستان.

بەهۆی رەتكردنەوەی رادەستنەكردنەوەی رێبەری ئەلقاعیدە، ئوسامە بن لادن لە لایەن تاڵیبانەوە، سەرۆكی ئەو كاتەی ئەمریكا، جۆرج دەبلیو بوش لە حەوتی تشرینی یەكەمی ٢٠٠١دا ئەفغانستانی داگیر كرد و رژێمی تاڵیبانی رووخاند، پاشان دەسەڵاتی ئەو وڵاتە چووە دەست حامید كارازای كە زیاتر لە خۆرئاواوە نزیك بوو.

دوای ١٨ ساڵ لە دەستپێكی ئۆپەراسیۆنەكان بۆ بەرگرتن لەوەی ئەفغانستان ببێتە بنكەی تیرۆریستان، لەم ساڵانی رابردوودا ئەو وڵاتە دەستی كرد بە لەخۆگرتنی چەكدارانی داعش و بووە بەندەرێكی ئارام بۆ تیرۆریستان.

لەو رۆژەی ئەمریكا ئەفغانستانی داگیركردووە تا ئێستا لەو وڵاتەدا زیاتر لە ٥٠ هەزار هاووڵاتی مەدەنی و نزیكەی دوو هەزار و ٤٠٠ سەربازیی ئەمریكی كوژراون.

لەگەڵ ئەوەی ئەركی جەنگی هێزەكانی ناتۆ لە ئەفغانستان بە رێبەرایەتی ئەمریكا لە ٢٤ی كانوونی یەكەمی ٢٠١٤دا لە رێوڕەسمێكدا لە كابول بە فەڕمی كۆتایی پێ هات، بەڵام ئەمریكا هێشتا بە بیانووی ”بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر” و ”سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی وڵات” بەردەوامە لەسەر مانەوەی لەو وڵاتە لە رووی سەربازییەوە و لەئێستادا، نزیكەی ١٤ هەزار سەربازی لەو وڵاتە هەیە.

داگیركردنی عێراق
لە 2003 ئەمریكا عیراقی داگیركرد و بە هۆی ئەو جەنگە مەزهەبیەی كە لە دوای داگیركردنی عێراق لە لایەن ئەمریكاوە سەریهەڵدا، سەدان هەزار كەس لەو وڵاتە كوژراون.

لە كاتێكدا حكوومەتی داگیركەر سەرلەنوێ وڵاتی بنیاتدەنایەوە، بۆچوونی جیاوازی قووڵی ‌نێوان گرووپە كوردیەكان لە باكوور و حكوومەتی ناوەند گرژیی نەژادی زیاتر كرد.

لە ساڵی ٢٠٠٥دا لە عێراق داننرا بە حكوومەتی هەرێمی كوردستاندا

هەروەها لە دوای داگیركردنی لە لایەن ئەمریكاوە، عێراق بووە پڕ كێشەترین وڵاتی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست.

ئەو ئۆپەراسیۆنەی بەڵێنی بەدیهێنانی ”سەقامگیری و دیموكراسی” بۆ عێراق دابوو ناوی لێنرا ”ئۆپەراسیۆنی ئازادكردنی عێراق”، بەڵام لە ئەنجامی دەستوەردانی سەربازیی سەدان هەزار هاووڵاتی مەدەنی كوژراون.

داگیركردنی عێراق كە كوژرانی سەدان هەزار هاووڵاتی مەدەنی و خەرجكردنی ملیۆنەها دۆلاری لێكەوتەوە و لە هەمان كاتدا زەمینەی ساز كرد بۆ سەرهەڵدانی رێكخراوی تیرۆریستیی داعش.

لەگەڵ دەركەوتنی رێكخراوی تیرۆریستیی داعش، گەلی عێراق رووبەڕووی تاوانی جەنگ بووەوە وەك كۆمەڵكوژیی.

سیستمی نوێی جیهانیی
سیستمی نوێی جیهانی كە دوای هێرشە تیرۆریستییەكانی ١١ی ئەیلوول دەستیپێكرد، ستراتیجییەتی ئەمنیی نوێی لەگەڵ خۆیدا هێنا لە رووی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر.

لەگەڵ هێرشەكاندا دیدی ئاسایشی نیشتمانی نەك تەنها لە ئەمریكا بەڵكو لە تەواوی وڵاتانی جیهاندا گۆڕا و دەوڵەتان ناچاربوون پارەی زیاتر بۆ ئاسایشی نیشتمانی تەرخان بكەن.

ئیدی نەك تەنها چەكی كیمیایی یان چەكی ئاسایی، بەڵكو هەموو ئۆتۆمبێلێك، كەس یان پاكەتێكی گوماناوی وەك هەڕەشەی تیرۆر دەبینرێت. لەو رووەشەوە لە شوێنە كراوەكاندا بە رووی خەڵكدا بەتایبەتی فڕۆكەخانەكان رێوشوێنی ئەمنیی زیاتر گیرانەبەر، بەو شێوەیەش تێگەیشتنێكی ئەمنیی نوێ هاتە ئاراوە.

ئیسلامفۆبیا و ١١ی ئەیلوول
هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول بوونە هۆی زیادبوونی بەرچاوی تاوانی نەفرین دژبە موسڵمانان لە خۆرئاوادا بەتایبەتی لە ئەمریكا و ئیسلامفۆبیا تا دێت قووڵتر دەبێتەوە، میدیاش ناو بە ناو دەستیكرد بە بەكارهێنانی دەستەواژەی ”تیرۆری ئیسلامی” و ”ئیسلامی رادیكاڵ”.

توێژینەوەكان دەریانخستووە كە میدیا زیاتر ئەو هێرشە تیرۆریستیانە باس دەكەن كە ناوی موسڵمانانیان تێوەگلاوە بەراورد ئەو هێرشانەی لە لایەن كەسانی سەربە ئایین و گرووپەكانی دیكەوە ئەنجام دەدرێن.

بە هۆی ئەوەی حكوومەتەكەی بوش بە گشتیی سیاسەتی لایەنگری جەنگی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست پەیڕەو دەكرد ناو بە ناو لە ئەمریكا و وڵاتانی دیكەشدا رووبەڕووی رەخنە دەبێتەوە. لەبەرئەوە كاتێك ئەفغانستانی داگیر كرد پشتیوانی زۆر وڵاتی هەبوو، بەڵام هەمان پشتیوانی لە داگیركردنی عێراقدا لێنەكرا.

باراك ئۆباما كە دوای بوش سەرۆكایەتی ئەمریكای وەرگرت، وەك ”رێبەری نەیاری جەنگ” دەركەوت و لە سەردەمی سەرۆكایەتیدا بەشی زۆری سەربازانی ئەمریكی لە ئەفغانستان و عێراق كشاندەوە.

لە سەردەمی خولی یەكەمی سەرۆكایەتی ئۆبامادا سەركردەی ئەلقاعیدە، ئوسامە بن لادن كوژرا.

سەرۆكی ئێستای ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپ كە بە لێدوانە رەگەزپەرستی و دژ بە موسڵمانان دەركەوتووە و ناسراوە، چ لەكاتی كەمپینەكانی هەڵبژاردندا چ لە ساڵی ٢٠١٧ەوە لەوەتەی دەسەڵاتی گرتووەتە دەست بە بیانووی ١١ی ئەیلوولەوە هەندێك هەنگاوی ئیسلامفۆبیای ناوە وەك دانانی قەدەغەكردنی گەشتكردن بۆ ئەمریكا لەسەر هاووڵاتییانی ژمارەیەك وڵاتی موسڵمان.

حكوومەتەكەی ترەمپ كە رەخنە لە دەستوەردانی سەربازیی ئەمریكا دەگرێت لە ئەفغانستان و بە هەڵەیەكی گەورەی دادەنێت، ماوەیەكە دانوستانی ئاشتیی لەگەڵ تاڵیبان بەڕێوەدەبرد، بەڵام دوای كوژرانی دوو سەربازی ناتۆ كە یەكێكیان ئەمریكی بوو لە ئەنجامی هێرشەكانی تاڵیباندا گفتوگۆكانی هەڵپەسارد. ترەمپ پلانی وایە ئەگەر لەگەڵ تاڵیبانیش بگەن بە‌ رێككەوتن بەشێك لە سەربازانی وڵاتەكەی لە ئەفغانستان بكشێنێتەوە و هەشت هەزار و ٦٠٠ سەربازی بهێڵێتەوە.‌
سەرچاوە/ئەنادۆڵۆ

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان