ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

ئەمڕۆ 94 ساڵ بەسەر لەسێدارەدانی شێخ سەعیدی پیران و هاوڕێكانی تێدەپەڕێت

خەڵك- بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ 29ی حوزەیران، 94 ساڵ تێدەپەڕێت بەسەر لەسێدارەدانی شێخ سەعیدی پیران و هاوڕێكانی لە 29-6-1925 لە باكووری كوردستان.

بەپێی یاداشتەكانی (دكتۆر نورەدین زازا)، سیاسەتمەدار و ڕووناكبیری كورد، كە باست حەمەغەریب كردویەتی بە كوردی، گەڕانەوە بۆ بیرۆكە شۆفێنییەكانی (پان تۆران)ی (جون تورك)ی پێش جەنگی جیهانی یەكەم، ئاگاداركردنەوەیەك بوو بۆ نیشتمانپەروەران و كەسایەتییە كاراكانی كورد، بەتایبەت ئەوانەی لەنزیكەوە هاوكاری مستەفا كەمالیان كردبوو. سەرەنجام بۆ ڕێگرتن لەسیاسەتی جیاكاری و چەوساندنەوە، ڕێكخراوێكی بەرگری كوردی دامەزرا و خۆی لەگۆڕەپانەكەدا سەپاند.

خالید بەگی جەبری، یەكێك لەسەرۆك خێڵەكانی (جوبران)ی نیشتەجێی ناوچەكانی مووش، كە پیاوێكی ڕووناكبیر و پڕ جۆشی نەتەوەیی بوو، ئەو ئەركەی خستە سەرشانی و چالاك و لەخۆبووردوو ئەنجامیدا. لەماوەیەكی كەمدا ڕۆشنبیران و كاربەدەستانی كوردی لەخۆی كۆكردەوە و توانی كەسانی دەستەبژێر و پیاوماقوڵان و كەسایەتییە ناودارەكانی ناوچەیەكی بەرفراوانی كوردستان كۆبكاتەوە. نوێنەرەكانی بەهەر چوارلای وڵاتدا كەوتنەگەڕ بەمەبەستی كۆكردنەوەی زۆرترین ژمارەی لایەنگر.

لە 26ی مارسی 1925 دیاریكرا وەك ڕۆژی دەستپێكردنی ڕاپەڕینی چەكداری، بەڵام ڕێكەوت دەستی وەردایە ڕووداوەكان، پێشئەوەی ئامادەكارییەكان بۆ شۆڕش تەواوبێت، زووتر و لە 7 ی شوباتدا بەرگری دەستپێكرد، ئەویش لەئەنجامی پێكادانێك، كە لێپرسراوانی ئەنفەرە لەنێوان مەفرەزەیەكی تورك و هەندێك لەپیاوانی شێخ سەعیدی پیراندا هەڵیانگیرساند.

شێخ وەك پیاوێكی ڕێزدار و باوەڕدار لەباكوور و باكووری خۆرهەڵاتی كوردستان ناسرابوو، سوێندیشی خواردبوو هاوپەیمانی كۆڵۆنیل خالید بەگ بێت.

شێخ سەعید، كە یەكێك بوو لەسەرانی رێبازی نەقشەبەندیی- رێبازێكی سۆفی ئیسلامییە- ڕێزێكی گەورەی هەبوو لای زۆربەی خەڵكی كورد بەهۆی زانایی و باوەڕدارییەكەیەوە. خۆی بەڕەچەڵەك خەڵكی (باڵوو) بوو و لەئەرزڕۆم دائەنیشت، هەموو ساڵێك سەردانی مەزاری با و باپیرانی ئەكرد لە (باڵوو).

كاتێك، كە شێخ سەعید ئەرزرۆمی جێهێشت، كاروانەكەی و ژمارەی هاوڕێكانی لەرێڕەوەكەدا زیادیان ئەكرد و تا گەیشتە (باڵوو) بوون بە 10 هەزار كەس. ئەو ساڵە شێخ سەعید و پیاوەكانی لەپیران لایاندا، كە شارۆچكەیەكە بەدووری 5 كم لەدیاربەكر و 10 كم لەباڵوو. هەموو دانیشتوانی ناوچەكە بەخۆیان و دیارییەكانیانەوە هاتنە پێشوازی شێخ.

حكومەتی توركیا زانیاری لەبارەی ئامادەكارییەكانی كوردەوە هەبوو و ئەترسا لەجۆش و خرۆشی دانیشتوانەكە و پشتیوانیكردنی تەواویان لەشێخ سەعید. بەمەبەستی ترساندن و دروستكردنی بیانوو، فەرماندەی ژەندرمەی تورك گەڕی ئەوەی پێگرتن، كە هەندێك لەپیاوەكانی شێخ سەعید بەشێوەیەكی ئاشكرا هێرشیان كردۆتە سەر سیاسەتی حكومەت و بەپەلە دەستگیری كردن و ویستی بیانخاتە زیندانی پیرانەوە، هەر هێندەی ئەو كەسانەیان لەكەمپەكەی شێخ هێنایەدەرەوە فەرماندەی ژەندرمەكان كەلەپچەی كردە دەستیان و فەرمانیدا بەژەندرمەكان داركارییان بكەن.

كاتێك هەواڵەكە بەشێخ سەعید گەیشت، وای بەباشزانی دەستوەرنەداتە مەسەلەكەوە، بەڵام كامپەكە كە ئەم ڕووداوە ورووژاندبووی، بەشێوەیەكی سەركێشانە هەڵسوكەوتیان كرد، ەندێك لەلایەنگرانی شێخ سەعید دەستیاندایە چەك و كەوتنە دوای شێخ (عەبدولڕەحیم)، برا گەنجەكەی شێخ سەعید، كەئەیویست نەیەڵێت دۆخەكە خراپتربێت، بۆیە 10 پیاوی لەگەڵ خۆی برد و بەمەبەستی دانوستاندن چووە لای ئەفسەرە توركەكە، بەڵام ئەفسەرەكە هەڕەشەی گرتنی ئەویشی كرد.

شێخی لاو وەڵامی دایەوە:
-ئەبێت هۆكاری ماقووڵ هەبێت بۆ گرتنی خەڵك.
ئەفسەرە توركەكە بەلووتبەرزییەكەوە وەڵامی دایەوە:
(ئەوە هۆكاری دەوڵەتە) و ئاماژەی دایە دوو ژەندرمە بۆ گرتنی شێخ.
پێشئەوەی دوو ژەندرمەكە فریای جووڵە بكەون، پیاوەكانی شێخ عەبدولڕەحیم دووانیان لەژەندرمەكان كوشت و فەرماندەی مەفرەزەكە تێی قوچاند و ئەنقەرەی ئاگاداركردەوە كە:
-شۆڕشی كورد دەستی پێكرد.

لەگەڵ گەیشتنی ئەو هەواڵە، مستەفا كەمال لەخەڵوەتی ڕابواردنی ناو ژنان و مەینۆشی هاتەدەرەوە و وەزیرەكانی كۆكردەوە و داوای ڕێوشوێنی توندی لێكردن بۆ نوقمكردنی (چەتەكانی كورد لەخوێندا)، بەڵام (فەتحی ئۆكیار)ی سەرۆك وەزیران ئەوەی ڕەتكردەوە دەستبخاتە خوێنی گەلی كوردی دۆست و بێتاوانەوە.

بۆ جێبەجێكردنی سیاسەتەكانی، مستەفا كەمال پێویستی بەچنگێكی توند و گیانێكی جەلادانە هەبوو، ئەم جۆرە كەسانەش لەدەوروبەری ئەتاتورك دەگمەن نەبوون. لەڕاستیدا ژماریەكی زۆر لەسڤیل و كەسایەتییە سەربازییەكان خەونیان بەوەوە ئەدی پۆستێكی لێپرسراویی وەربگرن. لەناویاندا كەسایەتییەك كەپێشتر خۆی سەلماندبوو وەك ژەنراڵێك و وەك دیپلۆماتێكیش و چەندین سەركەوتنی سەربازیی و دیپلۆماتیشی بەدەستهێنابوو.

(ئەنینۆ) كەخەڵكی مالاتیایە لەكوردستان و نازناوەكەی لەئەنجامی سەركەوتنی بەسەر یۆنانییەكاندا هەڵگرتبوو، سەركەوتنێكی دیپلۆماتیی گەورەشی ئەوەبوو، كە توانی ڕێككەوتننامەی سیڤەر بگۆڕێت بەڕێكەوتننامەی لۆزان، ئەو ڕێككەوتننامەیەی هەموو هیواكانی كوردی لەئۆتۆنۆمیدا تێكشكاند، لەپاداشتی ئەم كارەش لەساڵی (1923)وە بۆ (1924) پۆستی سەرەك وەزیرانی پێسپێردرا، دواتر ئەنینۆ لەئەنجامی پەیوەندییە خێزانییەكانی و لەبەرئەوەی ڕقی لەو شەوبێدارییە سووكانەبوو، كە دیكتاتۆر خوی پێوەگرتبوو، لەگۆڕەپانەكە كشایەوە. زۆرشت لەبارەی ئەنینۆوە وتراوە، پێشی ئەوترا عیسمەتەكەڕ، چونكە لەبواری دیپلۆماتیدا كەڕبوو، لەبارەیەوە ئەیانوت: حەوت ڕێوی لەناو سەریدا هاتووچۆ ئەكەن بێئەوەی هەرگیز تووشی یەك بن. ئەشیانوت كەسایەتییەكی چاوبرسی و قین لەدڵ بووە.

كاتێك سەرۆكی شاندی توركیابوو لەڕێكەوتننامەی لۆزاندا، عیسمەت ئەنینۆ بەئاشكرا ڕایگەیاند: “توركیا موڵكی هەردوو گەلی تورك و كوردە و ئەم دوو گەلە لەم وڵاتەدا هەمان ماف و ئەركیان هەیە).

لەڕاستیدا ئەم قسە شیرین كراوە، بەمەبەستی لەبیربردنەوەی ڕێككەوتننامەی سیڤەر و ئەو بەڵێنە ئاشكرایانەبوو، كە درابوو بۆ پێكهێنانی وڵاتی سەربەخۆی كوردستان.

مستەفا كەمال، عیسمەت ئەنینۆی لەلوتكەی حكومەتدا دانا بەمەبەستی سەركوتكردنی كورد و كەوتە هەوڵ بۆ ترساندنی دانیشتووانە توركەكان لەبزووتنەوەی كورد و داوای چەكهەڵگرتنی لێكردن و لەپەڕلەمانیشدا قیژاندی:
-توركیا لەمەترسیدایە، ئینگلیز پشتیوانی كوردەكان ئەكات و چەك و پارەیان ئەداتێ.

سەرۆك وەزیرانەكەی ڕاسپارد كاربكات بۆ ڕیشەكێشكردنی ئەو (گانگرینە)ی هەڕەشە لەجەستەی نەتەوەی تورك ئەكات و فەرمانیدا بەوالی بەدلیس بۆ میوانداریكردنی كۆلۆنیل خالید بەگی جەبری بەبیانووی گفتوگۆ سەبارەت بەچارەنووسی كوردستان، پاشان هەر لەهۆڵی كۆشكەكەی خۆیدا گوللەبارانی بكات.

خالید بەگ باوەڕی بەڕەوای ئەو مەسەلەیە هەبوو، كە بەرگری لێئەكات، بۆیە بڕوای بەشێوازی برایانەی نامەكەی والی كرد و بێ هیچ دوودڵییەك لەگەڵ 10 ژەندرمەی توركدا، كە بەناوی گاردی شەرەفەوە نێردرابوون بۆلای، كەوتەڕێ و ئەوەی بەخەیاڵدا نەهات كە چەند كەسێك لەگاردی تایبەتی خۆی لەگەڵ خۆیدا بەرێت، هەروەها هەواڵی ڕووداوەكەی پیرانی نەبیستبوو و نەیئەزانی لەئەنقەرە چ پیلانێك دژی خۆی و گەلی كورد داڕێژراوە.

لەبەردەم هۆڵی كۆشكەكەدا فەرماندەی كاروانەكە بەپەلە چووە ژوورەوە بۆ گەیاندنی هەواڵی گەیشتنی میوانەكە و ئەفسەری ڕاسپێردراو بەسەرپەرشتی دەستەی گوللەبارانكردنەكە، فەرمانی پێكرد:
-تۆ بچۆ دەرەوە، باخۆی بەتەنیا بێتە ژوورەوە.

خالید بەگ بەتەنیا چووە هۆڵی كۆشكەكەوە كەكۆشكێكی كۆنی میرە كوردەكانی بنەچەی شەرەفخان بوو. چاوەڕێبوو والی خۆی پێشوازی بكات، كەچی دەرگا گەورەكە لەدوایەوە داخرا، چەند هەنگاوێكی نا بەرەو ناوەڕاستی هۆڵەكە و چاوێكی بەپایە كۆنەكانی كۆشكەكەدا گێڕا، چاوی كەوت بەچەندین لولەی تفەنگ، كە ئاڕاستەی كراوە، لەو ساتەدا تێگەیشت كەوتۆتە بۆسەوە، ویستی بكشێتەوە بەرەو دەرگاكە، هەر لەگەڵ یەكەم جوڵەیدا لەشوێنی خۆی، 10 تفەنگ پێكەوە تەقەیان لێكرد و كەوتە سەر زەوی مەڕمەڕینی هۆڵەكە. هەمان ڕۆژ زۆر بەنهێنی و بەبێ ئاگاداركردنەوەی خێزانەكەی بەخاك سپێردرا.

لەهەمان سات و كاتدا مستەفا كەمال فەرمانی بەسوپای چوار كرد، كە لەدیاربەكر جێگیربوو، بەرەو پیران بەرێ بكەوێت بۆ تێكشكاندنی یاخیبوونی كورد (كە بێگانە پاڵپشتی ئەكات) وهاوكات سەربازگیری گشتی لەوڵاتدا ڕاگەیاند.

دوای ئەو ڕووداوەی كە دوو ژەندرمەكەی تیاكوژرا و فەرماندەكەیان ڕایكرد، شێخ سەعید گەیشتە ئەو ئەنجامەی حكومەت بەوەندەوە ناوەستێ و هەموو هێزی خۆی ئەخاتەگەڕ بۆ سەركوتكردنی خۆی و جەنگاوەرەكانی.

لەتەمەنی 80 ساڵیدا، لەزانا و ڕێبەری تەریقەتێكی ئایینیەوە بووە سەركردەیەكی سەربازیی و سیاسی.

لەبەرئەوەی زۆربەی ئەوانەی لەگەڵی بوون چەكداربوون، بێ هیچ زەحمەتێك لەیەكەی سەربازیدا ڕێكیخستن و پیاوانی بەئەزموون و ناسراو بەئازایەتی و توانای فەرماندەیی بەلێپرسراوی ئەو یەكانە دانا.

لەو كاتەدا هیچ ئەفسەرێكی پیشەیی نەیتوانی پەیوەست بێت بەهێزەكانی كوردەوە، بەشێكیان لەلایەن خالید بەگەوە بەئەرك نێرابوون بۆ ناوچەكانی تری كوردستان و خۆرئاوای توركیا و ژمارەیەكی زۆرتریان لەناو شورای دیاربەكردا گیریان خواردبوو، كەشارێكی ناسرابوو بەشوورە گەورەكانی و هیچ پەیوەندییەكی لەگەڵ دەرەوەدا نەبوو لەڕێی چوار دەروازەكەیەوە نەبێت. لەڕۆژی یەكەمی پێكهەڵپژانی نێوان فەرماندەیی ژەندرمەكان و پیاوانی شێخ سەعید، لێپرسراوانی سڤیل و سەربازیی، پیاوانی خۆیان گێڕایەوە ناو شارەكە و ڕێی چوونە ژوورەوە و هاتنەدەرەوەیان لەهەمووكەسێك قەدەغەكرد، لەبەرامبەریشدا هەریەكسەر هێزەكانی توركیا هەر چوار دەرگاكەیان داخست و بەرگرییان لەپشت شووراكانەوە ڕێكخست. نزیكەی 100 ئەفسەر و پزیشك و ئەندازیار و پارێزەر و ڕووناكبیری تری كورد گیریان خوارد و بێبەشبوون لەمافی پەیوەستبوون بەبزووتنەوەی چەكداریی نیشتمانییەوە.

سەرەڕای گرفتە سەختەكان، شەڕی نێوان هەردوولا بەقازانجی هێزەكانی كورد دەستیپێكرد و سوپای توركیا پاشەكشەی كردە ناو شوراكانی دیاربەكرەوە و كوژراو و تەقەمەنی و كەلوپەلە جەنگییەكانی لەگۆڕەپانی شەڕەكەدا بەجێهێشت، هاوكات كەوتە بەرگری لەشارەكە و تۆپی قورس و شەستیرەكانی لەسەر شورا پان و كۆنەكان و ڕوانگەی بورجەكان دانا و لەماوەی پێنج مانگدا شارەكەیان بەدەنگی تەقینەوەكانیان دەهەژاند.

دوای شكستی سوپای توركیا، كوردەكان كۆنتڕۆڵی هەموو ناوچەكانی هەردوو پارێزگەی دیاربەكر و ئەلعەزیزیان كرد.

بەهۆی سەركەوتنە سەربازییەكانیانەوە هەندێك خەڵكی گومانلێكراو پەیوەستبوون بە جەنگاوەرەكانەوە و لێرەولەوێ بەشدارییان كرد لەتاڵانكردنی ئەمبارەكاندا و پەنایان بردەبەر تۆڵەكردنەوەی خۆبەخۆیی، وەك: تیرۆركردنی ئەفسەر و سەربازانی تورك لەوانەی بەڕەزامەندیی خۆیان، خۆیان تەسلیمی ئەو سەركێشانە كردبوو.

پەلەپەلی ئەنقەرە بووە هۆكاری دوژمنكاری لەنێوان تورك و كوردا و كاری دوژمنانەی زۆر و لەژماردن نەهاتوو دژ بەكورد ئەنجام درا.

دوای كۆنتڕۆڵكردنی شارە بچووكەكانی هەردوو پارێزگەی ئەلعەزیز و دیاربەكر، فەرماندەكانی چواردەوری شێخ سەعید بڕیاری ڕزگاركردنی شاری دیاربەكریان دا. لەماوەی چەند مانگێكدا دەستەبژێری هێزە هەڵبژاردەكانیان لەدەوری شوراكانی شارەكە كۆكردەوە بەمەبەستی ناچاركردنیان بۆ خۆبەدەستەوەدان، یان چوونە ناو شارەكە و دەستبەسەراگرتنی لەناوەوە، هەموو ئەمەش بەبێ تۆپ و تانكی هێرشبەر و فڕۆكە، لەبەرامبەر شورایەكی پتەودا وەستابوون، كە سوپایەكی مەشقدیدەی چەكدار بەهەموو جۆرە چەكێكی قورس و سووك بەرگری لێئەكرد. ئەو كوردە خۆبەخشانەی توانییان خۆیان بگەیەننە ناو قەڵاكە، بەدیل گیران و كوژران و لاشەكانیان شێوێنرا و بەمەبەستی پاراستنی ناوبانگی سوپا و ڕووخاندنی ورەی دانیشتوان، سوپای توركیا كەللەسەری دیلەكانی كرد بەدارەوە و بۆ چەندین ڕۆژ بەكۆڵان و شەقامەكانی شارەكەدا گێڕایان.

بەم شێوەیە، لەكاتێكدا هێزەكانی كورد لەبەردەم دەرگاكانی شارەكەدا لاوازبوو، لەجیاتی ئەوەی دەستبەسەر بەشەكانی تری كوردستاندا بگرن و بیخەنە ژێر ڕكێفی خۆیانەوە، مستەفا كەمال و عیسمەتە كەڕ بەشێوەیەكی زیرەكانە سیاسەتێكی بەهێزیان بەكارهێنا و هانی كوردەكانیان ئەدا بۆ ئەوەی دژ بەیەك بجەنگن بەمەبەستی لەناوبردنی یاخیبووەكان. هەروەك چۆن پێشتریش عوسمانییەكان توانیبوویان بەبەكارهێنانی ئەم سیاستە میرنشینە كوردەكان لەناوبەرن و هاوكات شەڕی بۆرژوازیی كوردیان ئەكرد و هانی لێكهەڵوەشانی خێڵەكانیان ئەدا، هەروەها نانەوەی دووبەرەكی و شەڕ لەنێوان ئەو خێڵانەدا.

كەمال، كوردەكان و كوردستانی ئەناسی و پەیوەندیی زۆر نهێنی لەگەڵ سەرۆك خێڵە گەورەكانی كورد بەست و نامەی دۆستایەتی و پیاهەڵدانی بۆناردن، لەنامەكانیدا بەبرا ئازیزەكان ناوی ئەهێنان و ئەیتۆقاندن بەوەی شێخ سەعید بەكرێگیراوی ئینگلیزە و دوژمنێكی ڕەوشت نزمە، كە هەموو شتێك ئەكات لەپێناو دابەشكردن و نەهێشتنی ئیمپراتۆریی عوسمانیدا و هەستی شەرەف و ئازایەتی و پەیوەست بوون بەئیسلامی تیا ئەبزواندن و بەڵێنی درۆی پێئەدان بۆ ئەوەی پشتیوانی بكەن لەململانێكەی لەگەڵ ئەو (خۆفرۆشە ڕسوایە). توانای ڕازیكردنی بەجۆرێك بوو، كە ژمارەیەكی زۆر سەرۆك خێڵ و كەسایەتییە گرنگەكانی لەخۆی كۆكردەوە و دژی هێزەكانی شێخ سەعید چەكداری كردن، سەرەڕای ئەوە لەگەڵ ئینتیدابی فەڕەنسا لەسوریا ڕێكەوت بۆ گواستنەوەی هێزەكانی بەو هێڵی شەمەندەفەردا، كە سنووری نێوان هەردوو وڵاتی پێكئەهێنا. ئەم ڕێكەوتنە دژی پەیماننامەی 1921ی ئەنفەرە بوو، كە بەهەموو شێوەیەك قەدەغەی كردبوو ئەو هێڵە بۆ ئامانجی سەربازیی بەكاربهێنرێت، بەو هێڵەدا دەیان هەزار چەكداری گواستەوە بۆ ناوچەكانی ئورفە و ماردین و لەوێشەوە بۆ بەرەكانی جەنگ، كوردەكانیش كاتێك بەخۆیانزانی گەمارۆدراون و هیچ كادرێكی مەشقدیدە و پشتیوانی دەرەكییان نییە.

توانییان چەندین مانگ بەرگریی بكەن و كاتێك بڕوایان بەشكستی خۆیان هێنا یەك لەدوای خۆیاندا بەدەست هێزەكانی توركەوە.

لە 7ی تشرینی دووەمی 1925دا هێزەكانی توركیا كوردستانی توركیایان داگیركرد، كە لەوماوەیەدا ڕەشترین ڕۆژەكانی مێژووی خۆی بەخۆوە بینی و كوردستان بەئاگر و ئاسن لێیدرا، پیاوان ئەشكەنجەدران و كوژران و گوندەكان سووتێنران و بەرهەمە كشتوكاڵییەكان لەناوبران و ژنان و منداڵان ڕفێندران و دواتر كوژران. توركەكانی مستەفا كەمال قەسابخانەیەكیان بۆ كورد دانا، كە دڕندەییەكەی ئەگەیشتە ئاستی ئەو قەسابخانەیەی توركەكانی سوڵتان بۆ یۆنانیی و بولگاریی و ئەرمەنەكانیان دانا.

مستەفا كەمال دادگایەكی سەربازی ناردە كوردستان بەناوی (دادگای سەربەخۆیی) و بەخێراییەكی سەربازیی بێوێنە، هەزاران كەسی لەسێدارەدا و دوورخستەوە و زیندانی كرد. لەو گوندانەدا كە بەرامبەر سوپای توركیا بەرگریی كرابوو، منداڵان و ژنان لەحەوشەی ماڵەكاندا كۆكرانەوە و سەربازەكان لەسەربانەوە گوللەبارانیان كردن، ئەو ڕووناكبیرانەی دوور یا نزیك هاوسۆزییان لەگەڵ شۆڕشی كورد دەربڕیبوو، چارەنووسێكی كارەساتباریان هەبوو، نزیكەی 20 كەسیان پارچە پارچەكران و خرانە گوێنییەوە و فڕێدرانە دەریاچەی وانەوە.

ڕۆژ بەڕۆژ تۆقاندنی دادگەكانی سەربەخۆیی زیادی ئەكرد، ئەو حوكم و بڕیارانەی سێدارەدان، كەئەم دادگا تایبەتە دەری ئەكردن و خێرایی جێبەجێكردنی بڕیارەكان كەشێكی ترس و تۆقاندنی دروستكردبوو.

(عەلی ساحیب)ی سەرۆكی دادگای سەربەخۆیی لەدیاربەكر لەدیدارێكی ڕۆژنامەییدا بەشانازییەوە وتبووی:
– سێدارەكان بەهێشوو یاخیبووانیان گرتووە!
ئەم قسەیە زیادەڕەویی نەبوو، ئەی هەر عەلی ساحیب 55 فەرماندەی شۆڕشی دوای تەنیا مانگێك لەگرتنیان بەسێدارەدا هەڵنەواسی، لەنێوانیاندا سەركردەی راپەڕینەكە، شێخ سەعید، كە تەمەنی لە80 ساڵیدابوو؟ لەجیاتی ئەوەی تەرمی شەهیدەكان بدرێتەوە بەكەسوكاریان، دەسەڵاتدارانی تورك تەرمەكانیان خستە ناو گۆڕێكی بەكۆمەڵەوە لەباخچەیەكی نزیك گۆڕەپانی لەسێدارەدانەكە، بەرامبەر دەرگای ناسراو بەدەرگای چیا.

دادگای سەربەخۆیی دۆسێیەكی كۆن یا ڕاپۆراتێكی پۆلیس و تەنانەت قسەیەكی سادەی بەس بوو بۆ ئەوەی حوكمی لەسێدارەدانی پزیشك و پارێزەر و شاعیر و پیاوانی ئایینی دەربكات.

ئەو دوو شەهیدەی، كە تا ئەمڕۆش گەلی كورد شانازیی بەیادەوەرییانەوە ئەكات، (دكتۆر فوئاد خەڵكی دیاربەكر و پارێزەر حاجی ئاختی خەڵكی لیجە) بوون، پێش شەهیدكردنیان دكتۆر فوئاد داوای كرد هاوسەرەكەی لەژوورێكی تەنیادا ببینێت و داواكەی بۆ جێبەجێ كرا، بەڵام ئاختی، كە گەیشتە سەر سێدارەكە بەهێمنییەوە ڕووی قسەی كردە بەرپرسانی تورك:

-ئێوە بەكوشتنی ئێمە پەیوەندی مێژوویی و ویژدانیی نێوان كورد و تورك ئەپچڕێنین، ئێوە هەڵەیەكی زۆرگەورە ئەكەن، دڵنیابن گەلی كورد لەتۆڵەكردنەوە دواناكەوێت.

لەوساتەدا كە جەلادەكە پەتەكە دەكاتە ملی، هێندەی هێز تیا ئەمێنێت، كە هاواربكات:
– بژی كوردستان….

سەربازەكان بەقەمەكانیان ئەكەونە گیانی، ئاختی سەربەرز ئەكاتەوە و كۆنتڕۆڵی ئازارەكانی ئەكات و بەهەموو هێزەوە ئەقیژێنێت:
– بژی كۆماری داهاتووی كوردستان، بڕوخێ…) و پێشئەوەی قسەكانی تەواو بكات جەلادەكە كورسییەكەی لەژێر قاچی دەرهێنا و ئاختی بەهەواوە مایەوە و كاتێك دوا هەناسەیدا، خوێن وەك فوارە بە بەسێدارەكەدا چۆڕاوگەی بەست.

ئابوری

یەكێتی وەبەرهێنەرانی كوردستان: بەهۆی دەوامنەكردنی فەرمانبەرانەوە كەرتی وەبەرهێنان پاشەكشەی كردووە

خەڵك- بەشی هەواڵ

هاووڵاتیان گلەیی زۆریان لە بەڕێكردنی مامەڵەكانیان لە فەرمانگە حكومییەكاندا هەیە، بەهۆی ئەوەی فەرمانبەران بە پێی پێویست دەوام ناكەن و ئەوانەی دەوامیش دەكەن، مامەڵەی هاووڵاتیان ڕاییناكەن.

بەپێی بەدواداچوونەكانی (خەڵك)، بەڕێوەچوونی كاروباری فەرمانگەكان لەگەڵ ئەوەی خۆی زۆرترین كێشە و كەموكوڕی هەیە لە ڕاییكردنی مامەڵەی هاووڵاتیان هەر لە”نەبوونی سیستمێكی ئەلیكترۆنی پێشكەوتوو، بوونی ڕۆتیناتی زۆر، كەمئەزموونی و ناشارەزایی بەشێك لە فەرمانبەران، حساب نەكرد بۆ هاووڵاتیان، بوونی رەشوە و بەرتیل”، بەڵام لەگەڵ قەیرانی دارایدا زیاتر كاروباری فەرمانگەكان پەكیانكەوت و كاریگەرییەكانی تائێستاش ماون.

سەرباری دابەشكردنی موچە لەكاتی خۆیدا، هێشتا دەوامی زۆرێك لە فەرمانگەكان ئاسایینەبووەتەوە

ئەگەرچی كابینەی پێشووی حكومەتی هەرێمی كوردستان لەگەڵ لابردنی پاشەكەوتی موچەی فەرمانبەران بڕیاری ئاساییكردنەوەی دەوامی فەرمانبەرانی دا كە هەفتانە بۆ دوو تا سێ ڕۆژ و ڕۆژانە بۆ سێ تا چوار كاتژمێر كەمیكردبوو، بەڵام هێشتا دەوامی زۆرێك لە فەرمانگەكان ئاسایینەبووەتەوە كە پێویستە لە یەك شەممە تا پێنج شەممە و ڕۆژانە لە كاتژمێر هەشت و نیو بۆ سێی پاشنیوەڕۆ بێت.

كابینەی نوێی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە یەكەم كۆبوونەوەیدا چەند بڕیارێكی دەركرد بۆ پابەندبوونی فەرمانبەرانی حكومەت لەسەرەوە تا خوارەوە بە دەوامی ئاسایی و باشكردنی بەڕێوەبردنی مامەڵەی هاووڵاتیان و نەهێشتنی ڕەشوە و بەرتیل، بەڵام چاوەكان لەسەر ئەوەن ئایا ئەم بڕیارانەش هاوشێوەی بڕیارەكەی كابینەی پێشوو وەك مەرەكەبی سەر كاغەز دەمێننەوە یان جێبەجێدەكرێن.

لە كاتی قەیرانی دارایی دەوامی فەرمانگەكان لە سنوری پارێزگاكانی سلێمانی و هەڵەبجە و ئیدارەكانی ڕاپەڕین و گەرمیان بە تەواوەتی پەكیان كەوت بەهۆی نەبوونی لێپرسینەوەوە، لەوبارەیەوە وتەبێژی یەكێتی وەبەرهێنەران دەڵێت “بەهۆی دەوامنەكردنی فەرمانبەرانەوە كەرتی وەبەرهێنان پاشەكشەی كردووە”.

 یاسین مەحمود ڕەشید: بڕیارە نوێیەكەی حكومەت جوڵەی لە فەرمانگەكانی حكومەت و بازاڕدا دروستكردووە

یاسین مەحمود ڕەشید، وتەبێژی یەكێتی وەبەرهێنەرانی كوردستان لە ماوەی ڕابردوودا چەندجارێك لەسەر كاریگەرییە نەرێنییەكانی دەوامنەكردنی فەرمانبەران لە سنوری سلێمانییدا هۆشداری داوەتە حكومەتی هەرێم و باسی لەوەكردووە، كە وەبەرهێنان پاشەكشەی زۆری كردووە بەهۆیەوە سنورەكە زیانی زۆری بەركەوتووە، بۆیە ئێستا گەیشتبینە بە بڕیارە نوێیەكەی تایبەت بە دەوامی ئاسایی فەرمانبەرانی حكومەت و دەڵێت”بڕیارە نوێیەكە لە ماوەی چەند ڕۆژێكی كەمدا جوڵەی لە فەرمانگەكانی حكومەت و بازاڕدا دروستكردووە”.

یاسین مەحمود ڕەشید، وتەبێژی یەكێتی وەبەرهێنەرانی كوردستان

ڕۆژی 15ی ئەم مانگە لە یەكەمین كۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیرانی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا شەش بڕیار دەركران كە دوو بڕیاریان پەیوەندی بە پابەندبوونی وەزیر و بەرپرس و فەرمانبەرانەوە هەیە و دەبێت پابەندی دەوامی ئاسایی بن، دوای ئەوەی لە ماوەی ڕابردوودا بەهۆی قەیرانی داراییەوە و بەتایبەتی لە سنوری پارێزگای سلێمانییدا زۆربەی فەرمانبەران دەوامی ئاساییان نەدەكرد، وتەبێژی یەكێتی وەبەرهێنەرانی كوردستانیش دەڵێت”بڕیارەكە لە جێگەی خۆیدایە و پێویستە لەكاتی گەڕانەوەی پاشەكەوتیشدا دەوامی بەشێك لە فەرمانبەران لەو كاتەدا لەبەرچاو بگیرێت و بە یەكسانی پاشەكەوت نەگەڕێنرێتەوە، چونكە بەشێك لە فەرمانبەران دەوامییان نەكردووە لەكاتی قەیرانی داراییدا و بەهۆیەوە، وەبەرهێنان بەتایبەتی لە سنوری سلێمانییدا پاشەكشەی گەورەی كرد”.

یەكەمین كۆبوونەوەی كابینەی نوێی حكومەتی هەرێم

یاسین مەحمود ڕەشید، وتەبێژی یەكێتی وەبەرهێنەرانی كوردستان بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، پشتیوانی ئەوەدەكەن كە حكومەتی هەرێم تەواوی مافی فەرمانبەران لەكاتی خۆیدا بدات، بەتایبەتی سێ‌ موچەی ئەمساڵیان كە تائێستا دابەشنەكراون، بەڵام دەبێت لیژنەی ورد و شارەزایش لە كابینەی نوێدا چاودێری كارەكانی فەرمانبەران بكەن، چونكە “هەندێكیان بەبێ‌ منەتانە كاردەكەن و وەڵامی هاووڵاتیان نادەنەوە و تەنانەت لەكاتی دەوامكردنیشدا كارێكی ئەوتۆناكەن، بۆیە دەبوو لە كارنامەی حكومەتیشدا باسبكرایە و سزای توند دیاری بكرایە بۆ ئەو فەرمانبەرانەی كە مامەڵەی هاووڵاتیان ڕایناكرێت و هاووڵاتیان و وەبەرهێنەران ناچار دەكەن پەنابەرن بۆ كەسانی سەروو و یان ڕەشووە و بەرتیل”.

“هەندێك فەرمانبەر كارێكی ئەوتۆ ناكەن، بێ‌ منەتانە كاردەكەن و وەڵامی هاووڵاتیانیش نادەنەوە”

وتیشی”دەیان بەڵگەمان لایە، سێ‌ تا چوار ساڵە مامەڵەی بازرگانان لە فەرمانگەكاندا ڕایناكرێت و كاریان لەسەر ناكرێت، كەواتە دەوامبكات یان نەیكات، هیچ سودێكی نییە، چونكە مۆدێلی كاركردنی كەرتی گشتی زۆر كۆنە و وەك سەردەمی عوسمانییەكان مامەڵە لەگەڵ هاووڵاتیاندا دەكەن و هاووڵاتیان ڕۆحیان دەردەچێت تا مامەڵەیەكیان بۆ دەكرێت، هەروەها كێشەی شۆڕنەكردنەوەی دەسەڵات هەیە”.

سەبارەت بە بڕیارەكەی حكومەتیش بۆ سزادانی هەر فەرمانبەرێك ئەگەر پابەندی دەوام نەبێت و مامەڵەی هاووڵاتیان ڕاینەكات، ناوبراو وتی”ئەمجارە حكومەت بڕیارەكەی جێبەجێ‌ دەكات و فەرمانبەران پابەنددەكات بە دەوامكردن و ڕایكردنی كاری هاووڵاتیانەوە و ئەو پاشاگەردانییەی لە ساڵانی پێشوودا بەهۆی قەیرانی داراییەوە هەبوو، كۆتایی دێت”.

یاسین مەحمود ڕەشید، كە هاوكات یەكێكە لە وەبەرهێنەرە ناسراوەكانی هەرێمی كوردستانیش ئاماژەی بەوەكرد، دوای بڕیارەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان جموجوڵ كەوتووەتەوە فەرمانگە و بازاڕەكانی هەرێمی كوردستان”بەشێكی گرنگی كارنامەی حكومەتیش دەوامی ئاسایی فەرمارنبەران بوو، لە كابینەی پێشوودا وەزیر هەبووە، دەوامی ئاسایی نەكردووە، دەبێت كارمەندەكان چۆن دەوامبكەن!”.

ئەگەرچی فەرمانبەران بوونی پاشەكەوتی مووچە و دواكەوتنی مووچەیان كردووەتەپاساوی پەكخستنی كاروباری فەرمانگەكان، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بە گوتەی شارەزایانی ئابووری لە هەرێمی كوردستان و عیراق فەرمانبەرانی كەرتی گشتی بەراورد بە كەرتی تایبەت و هاووڵاتیان بە گشتی خاوەن زۆرترین ئیمتیازن هەر لە بوونی موچەیەكی تاڕادەیەك باش و بوونی چەندین جۆر دەرماڵە كە زۆرێك دەرماڵەی 100%یان هەیە، پێدانی چەندین جۆری سلفە پێیان و دواجار خانەنشینكردنیان، هاوكات كارئاسانی زۆر بۆیان لە ڕووی دەوامكردن بەتایبەت بوونی دوو رۆژ ئۆفی هەفتانە، بوونی پشوویەكی زۆری ساڵانە و هەندێك جار ناوبڕی پشووەكانیش، ئەمە لەحاڵێكدا بەشێكی فەرمانبەران خاوەنی بڕوانامەی بەرز نین و لە شێوازی بەڕێوەبردنی سەردەم لە ڕووی ئەلیكترۆنی و ئینتەرنێت و كۆمپیوتەر شارەزاییان نییە، كە بەشێكی فەرمانبەرانیش كادری حزبی بوون و بە پاڵپشتی حیزبەكان دامەزرێندراون نەك ئەزمون و بڕوانامە و لێهاتوویی و پێویستی، چونكە زۆرێك لە فەرمانگەكان كێشەی هەڵاوسان و زۆری فەرمانبەریان هەیە، ئەمە وێڕی فەرمانبەرانی بندیوار.

بینای ئەنجومەنی وەزیرانی حكومەتی هەرێم

بەپێی زانیارییەكانی (خەڵك) ژمارەیەك لە فەرمانگەكان كە ناویان لامان پارێزراوە بەهۆی زۆری ژمارەی فەرمانبەران و ڕێوشوێنی دانیشتنیان نییە بۆیە كەمترین دەوام دەكەن، بەتایبەت كە هەندێك لەوفەرمانگانە زۆرترین كادری حیزبی تێدا دامەزرێندراوە بە بێ هیچ ئەركێكی دیاریكراو.

ئەوە لەكاتێكدا زۆرێك لە دەرچووەكان كە خاوەن پسپۆڕی و شارەزایی زۆرن لە زمانزانی و زانستەكانی كۆمپیوتەردا بەڵام نە لە كەرتی گشتی دادەمەزرێندرێن و نە لە كەرتی تایبەتیش كاریان دەستدەكەوێت.

هاوكات خەڵكێكی زۆر لە كەرتەكانی دیكەی پیشەسازی و كشتوكاڵی و ئازاددا كاردەكەن و دەستكەوتێكی زۆر كەمیان هەیە و هیچ ئیمتیازێكی حكومی نایانگرێتەوە.

هاوكات كارمەندانی كەرتی تایبەت بە خاوەن ئەزموون و زمانزانی و بڕوانامەی بەرز و شارەزایی تەكنۆلۆژیای سەردەمەوە دەوام و كارێكی زۆر بە مووچەیەكی كەم دەكەن كە ئەو موچەیەش لە وادەی خۆیدا وەرناگرن و هیچ ئیمتیازێكی حكومی و تایبەت نایانگرێتەوە.

بۆیە شارەزایانی كارگێڕی پێیانوایە كە پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان پێداچوونەوە بە كۆی سیستمی خزمەتی گشتیدا بكات لە ڕووی خانەنشینكردنی بەشێك و جێگۆڕكێ بە بەشێكی دیكەیان و گواستنەوەی بەشێكیشیان بۆ كەرتی تایبەت و هاوشانكردنی یاساكانی كار و خزمەت و ئیمتیازات لە هەردوو كەرتی گشتی و تایبەت كە بەو شێوازە باری سەرشانی حكومەت سووكتر دەبێت و كاروباری هاووڵاتیانیش ڕایی دەكرێن دەبینە خاوەن سیستمێكی بەرێوەبردنی كەرتی تایبەتی بەهێزیش.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

كەمترین مووچەی خانەنشینی دیاری دەكرێت
خەڵك؛ ڕاستی ئەو لیستی مووچەیەی لە تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان بڵاوكرایەوە ئاشكرادەكات

خەڵك- بەشی هەواڵ
ماوەی چەند ڕۆژێكە لیستێكی نوێی مووچەی خانەنشینان لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بڵاوكراوەتەوە، كە دەوترێت دوای هەمواركردنەوەی كەمترین مووچە بە 800 هەزار دیاری كراوە و پەڕلەمانتارێكی كوردیش دەڵێت: “هیچ بنەمایەكی نییە”.

بەپێی زانیارییەكانی (خەڵك) لە پەڕلەمانی عیراق پڕۆژەیەك بۆ هەمواری یاسای خانەنشینی یەكگرتووی عیراق ئامادە كراوە و ڕادەستی حكومەت كراوە بۆ دەربڕینی بۆچوونی خۆی، تا لە كۆبوونەوەكانی داهاتوودا پەسەند بكرێت.

ماوەی چەند ڕۆژێكە لیستێكی مووچە لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بڵاوكراوەتەوە، كە گوایە لە هەموای نوێی یاسای خانەنشینیدا مووچە بەو جۆرە زیاد دەكرێت، كە بۆ كەمترین مووچە، كە 400 هەزار دینارە بڕی 400 هەزار دیناری تر زیاد دەكرێت و دەبێتە 800 هەزار دینار و بەو جۆرە تا مووچەكە زیاتربێت بڕی زیادكردنەكە كەمتردەبێتەوە.

ئەحمەد حاجی ڕەشید، ئەندامی لیژنەی دارایی لە پەڕلەمانی عیراق بۆ (خەڵك) وتی، “ئەو هەموارەی بۆ یاسای خانەنشینی یەكگرتووی عیراق ئامادە كراوە تا ئێستا نەگەیشتۆتە لیژنەی دارایی بۆیە ئاگاداری نیم و زانیاریم لەسەر ئەو خشتەیەش نییە”.

لای خۆشیەوە، هۆشیار عەبدوڵڵا، ئەندامی لیژنەی دارایی لە پەڕلەمانی عیراق بۆ (خەڵك) ڕایگەیاند، ئەو خشتەیەی بڵاوكراوەتەوە زیاتر لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانی ناوەڕاست و خوارووی عیراق دەنگی داوەتەوە و هیچ بنەمایەكی ڕاستی نییە.

ڕاشیگەیاند، كە ئەو خشتەیە لەسەر بنەمایەكی گریمانەیی بڵاوكراوەتەوە و ڕاست نییە.

لە ئێستادا لە عیراق یاسای خانەنشینی یەكگرتووی ژمارە 9ی ساڵی 2014 بەركارە، كە كەمترین مووچەی خانەنشینی بە 400 هەزار دینار دیاری كردووە لەگەڵ پێدانی چەند ئیمتیازێكی دیكە بە خانەنشینان وەك وەرگرتنی كۆی مووچەی 12 مانگ لەكاتی خانەنشین بوون و پێدانی دەرماڵەی بڕوانامە و هاوسەرێتی لەكاتی خانەنشینیدا، بەڵام ئەو یاسایە تا ئێستا لە هەرێمی كوردستان لەلایەن پەڕلەمانەوە بەركار نەكراوە.

بەپێی بەدواداچوونی (خەڵك) لە هەمواری نوێی یاسای خانەنشینی یەكگرتووی عیراقدا كەمترین مووچە دەكرێت 500 بۆ 600 هەزار دینار و ئەو لێبڕینی خانەنشینییەی پارێزەر دەیدات لەكاتی پارێزەرایەتی هەژمار بكرێت بۆ خزمەتی خانەنشینی لەگەڵ چەند خاڵێكی دیكە لە بەرژەوەندی خانەنشینان.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

كابینەی نوێ بە بێ ئیسلامییەكان
چارەنووسی ئیسلامییەكان لە دەرەوەی حكومەت بەرەو كوێ؟

خەڵك-سەعد مەلا عەبدوڵڵا گوڵپی

دوێنی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان دوای شەش كابینەی یەك لەدوای یەك بەبێ لایەنە ئیسلامییەكانی هەرێمی كوردستان متمانەی پێدرا، پرسیاری زۆریش لەسەر چارەنووس و ئایندەی ئیسلامییەكان لەم ڕەوشە ناسازەی هەرێمی كوردستان لە دەرەوەی حكومەت دەكرێت، چونكە ئەوانەی چونە دەسەڵاتەوە پێگەی خۆیان لە ڕووی سیاسی و داراییەوە دەپارێزن، بەڵام ئەوانەی دەرەوەی حكومەت نە دەسەڵات بواری كاركردنی ئۆپۆزسیۆنی ڕاستەقینەیان دەدات، نە خەڵكیش متمانەی بە كاری ئۆپۆزسیۆن و ئەو لایەنانە ماوە، بۆیە ئایندەیەكی نادیار چاوەڕێیانە، بەتایبەت كە لە كاری ئۆپۆزسیۆنیشدا سەركەوتوو نەبوون.

 

ئیسلامییەكان پێكهێنەری ژمارەیەكی زۆرن لە كابینەكای حكومەت
دوای یەكەمین هەڵبژاردنی پەڕلەمانی كوردستان و پێكهێنانی كابینەی یەكەمی حكومەت، بزووتنەوەی ئیسلامی وەك یەكەمین هێزی ئیسلامی لە هەرێم بەشداری حكومەتی نەكردو لە كابینەی دووەمیش بەهۆی ململانێكانی نێوانی یەكێتی و پارتی، بزووتنەوەی ئیسلامی بەشداری نەكرد.


لە دوای ساڵی 1996 و لەكاتی ململانێ و شەڕی نێوانی یەكێتی و پارتی دوو كابینەی جیاواز لە هەرێمی كوردستان دروست بوون، بزووتنەوەی ئیسلامی و یەكگرتووی ئیسلامی لە چەندین كابینەدا بەشدارییان كرد لەگەڵ پارتی و یەكێتیدا، هاوكات كۆمەڵی ئیسلامی دوای دروستبوونی لە چەند كابینەیەكدا بەشداری كرد، بەشێوەیەك لە كابینەكان هەر سێ لایەن پێكەوە بەشدارییان نەكردووە، بەڵام هیچ كابینەیەك جگە لە كابینەی یەكەم و دووەم بەبێ ئیسلامییەكان پێكنەهێنراوە.

ئاری عەبدوللەتیف پەڕلەمانتاری پێشووی بزووتنەوەی ئیسلامی لە هەژماری خۆی بابەتێكی لەژێر ناونیشانی “بەرەو حكومەتێكی عەلمانی !”بڵاوكردووەتەوەو ئاماژە بۆ ئەوە دەكات “لەكاتێكدا كۆمەڵ و یەكگرتوو و بزووتنەوە بەشداری حكومەت نەكەن، ئەوا حكومەت دەبێتە حكومەتێكی عەلمانیی و هیچ كام لە پۆستەكان بۆ حزبی ئیسلامی و كادری ئیسلامییەكان نابێت، ئەمەش شایعە و پێشتر باسوخواسی ئیسلامیبوون و عەلمانیبوون و نەتەوەیبوونی حكومەتی ھەرێم و كابینەكانی ڕابردوو، بوونی ھەبووە، لە بەشدار بوون و بەشدار نەبوونی حزبە ئیسلامییەكان”.

ئاماژە بۆ ئەوەش دەكات، ئەگەر حكومەت بەبێ ئیسلامییەكان پێكهات، بۆ یەكەمین جار دەبێت حكومەت بێ ئیسلامییەكان پێكبێت و حكومەتیش ئۆتۆماتیكی ناوزەد دەبێت بە حكومەتی بێ ئیسلامیی و ناودێر بە حكومەتی نەتەوەییەكان یان عەلمانییەكان.

ئەمەش لەحاڵێكدایە ژمارەیەك لە چاودێرانی سیاسی ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن، كە بەشدارینەكردنی ئیسلامییەكان ئەوە ناگەیەنێت كە حكومەتێكی عەلمانی لە هەرێم دروست بووە، چونكە پێشتریش ئیسلامییەكان جگە لە وەرگرتنی ئیمتیازاتی حیزبی و شەخسی كاریگەریی ڕاستەوخۆیان نەبووە لەسەر جێگرتنەوەی ئاین لە كارنامە و بەرنامەی حكومەتدا بەشێوەیەكی كردارەكی و ئاشكرا.

 

ئیسلامییەكان لە حاڵی شپرزەیی كاری سیاسیدا
هەرچەندە دوای هەڵبژاردنەكانی هەرێم، یەكگرتوو بەبێ هاوپەیمانەكانی و تاك لایەنە ئۆپۆزسیۆنبوونی خۆی ڕاگەیاند، بەڵام كۆمەڵی ئیسلامی كە خاوەنی 7 كورسی پەڕلەمانی كوردستانە پێی خۆش بوو بەشداری كابینەی حكومەت بكات و لە لێدوانێكی ڕۆژنامەوانیشدا عەلی باپیر ئەمیری كۆمەڵی ئیسلامی ئاشكرایكرد، چاوەڕێی مەرحەبایەكی گەرمی برایانی پارتی دەكەین، بەڵام وەك بینرا پارتی ئەو مەرحەبایەی نەكردن و دواجار و لە ناچاریدا دوێنێ عەبدولستار مەجید سەرۆكی فڕاكسیۆنی كۆمەڵی ئیسلامی لە دوای پێدانی متمانە لە كۆنفڕانسێكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، لە ئێستاوە دەبینە ئۆپۆزسیۆنێكی نەترس و چاوتیژ بۆ كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێم، هەرچی بزووتنەوی ئیسلامیشە پارتی بەڵێنی پێدابوون كە بەبێ كورسی وەزارەتێكیان پێ بدات، بەڵام ئەو بەڵێنەش نەچووەسەر.

عەبدوڵلا وەرتێ وتەبێژی بزووتنەوەی ئیسلامی بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، وەك بزووتنەوە وتمان با چاوەڕێ بكەین كابینەكە دروست بێت بزانین كێ دەچێتە نێو حكومەت و بەرنامەكانی چۆنە، لەبەر ڕۆشنایی ئەو سیاسەتە، بزووتنەوەی ئیسلامی لە كۆبوونەوەی سەركردایەتیدا بڕیار دەدات شێوازی ئۆپۆزسیۆنبوونیان بە پێچەوانەوە چۆنە و بە وردی پڕۆژەی خۆمان ڕادەگەیەنین بۆ چوار ساڵی داهاتوو.

ئاشكراشیكرد، بە فەڕمی هیچ داوایەك نەخراوەتە بەردەم بزووتنەوە بۆ ئەوەی بچێتە حكومەت، ئەوەی دەوترا هەواڵی میدَیایی بێ بنەما بوو.

پێشتر بەهمەن كاك عەبدوڵڵا ئەندامی پەڕلەمانی كوردستان لە فڕاكسیۆنی پارتی دیموكراتی كوردستان بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، بزووتنەوەی ئیسلامی بە پێدانی بریكاری وەزیر یاخود بەڕێوەبەری گشتی بەشداری حكومەتی داهاتووی هەرێم دەكات، بەڵام وتەبێژەكەی بزووتنەوە ئاشكرایكرد، نە بە وەزارەت و نە لە خوار وەزارەت هیچمان پێنەوتراوە، ئەگەر شتێكی لەو شێوەیەش هەبێت سەركردایەتی بڕیار دەدات بە بەشدار بن یان بەپێچەوانەوە.

وتەبێژی بزووتنەوەی ئیسلامی ئاماژەی بۆ ئەوەش كرد، بە فەڕمی نەمانوتووە چاوەڕێی شاندی پارتی دەكەین تاكو بەشداری حكومەت بكەین “بەدڵنیاییەوە ئیسلامییەكانی كوردستان ئەگەر خاوەن پڕۆژەیەكی بەهێزتر بوونایە یاخود پێكەوە بیانویستایە بەشداری سیاسی بكەن قورسایی بەهێزتریان دەبوو، ئەوەش بووە هۆی ئەوەی ئیسلامییەكان لە كوردستان پێویستیان بەوە هەبێت پێداچوونەوە لە خۆیاندا بكەن و ستراتیژیەتی هاوبەش بۆ داهاتوو دابڕێژن”.

ئاشكراشیكرد، دەكرێت بەشدارینەكردنی ئیسلامییەكان لەنێو حكومەت بە قازانجیان بكشێتەوە، بەڵام بەو مەرجەی بتوانن كاری جددی لەسەر بكەن و پڕۆژەیان بۆ خەڵك هەبێت و بەرگری لە مافی هاووڵاتیان بكەن.

 

پارتی پێی باش بوو یەكگرتوو بەشداری حكومەت بكات
لەكاتی سەردانی شاندی پارتی بۆ لای لایەنەكان سەردانی یەكگرتووی ئیسلامیش كرا، بەڵام پێشتر یەكگرتوو ئۆپۆزسیۆنی بوونی خۆیان ئاشكرا كرد، ئەمەش لەكاتێكدا بوو كە پارتی بە فەڕمی پێی خۆش بوو یەكگرتووی ئیسلامی بەشداری ئەم كابینەیەی حكومەت بكات.

 

یەكگرتوو هاوپەیمانەكانی جێهێشت
محەمەد بازیانی سەرۆكی سەنتەری هودا بۆ لێكۆڵینەوەی ستراتیژی بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، پارتی پێی خۆش بوو یەكگرتوو بەشداری حكومەت بكات، بەڵام ئەوان بوون بە ئۆپۆزسیۆن، كۆمەڵیش حەزی دەكرد بەشدار بێت، بەڵام بەشداری پێنەكرا و وا هەست دەكرێت بە مەبەست بەشداریان پێنەكرد و ئەوانەشی هاوپەیمان بوون لەگەڵ كۆمەڵ بەجێیان هێشت، بزووتنەوەی ئیسلامیش بەداخەوە، یەكگرتوو جێیهێشت و خۆی كرد بە ئۆپۆزسیۆن بەبێ ئەوەی پرس بە ئێمە بكات لەكاتێكدا بەیاسایی لیستی سێ لایەن بوو.

هەرچەندە یەكگرتوو و بزووتنەوە و بزاڤی چاكسازی و گەشە پێكەوە هاوپەیمانی بەرەو ئیسلاحیان بۆ هەڵبژاردنەكان پێكهێنا و بوونە خاوەنی پێنج كورسی، بەڵام دوای راگەیاندنی ئەنجامەكان، یەكگرتوو بێ گەڕانەوە بۆ دوو لایەنەكەی دیكە و ڕێزگرتن لە هەزاران دەنگی ئەو دوو لایەنە، ڕێڕەوی ساسەتی خۆی گۆڕی و ئۆپۆزسیۆن بوونی خۆی ڕاگەیاند.

محەمەد بازیانی هاوكات كە سەرۆكی بزاڤی چاكسازی و گەشەیە لەو بارەوە ڕایگەیاند، ئیسلامییەكان لە حكومەتی داهاتوو ڕۆڵیان نابێت، ئەمەش كێشەیە و ئەگەر ئۆپۆزسیۆنیش بن دەبێت كارا بن، كە بەداخەوە نەیانتوانیوە لە پڕۆژەیەكدا كۆببنەوە.

وتیشی”یەكگرتوو ئیسلامخوازانی بێهیوا كرد و خەنجەرێكی دا لە پڕۆژە ئیسلامییەكە، چونكە ئەگەر هەموومان پێكەوە بووینایە پێگەمان بەهێزتر دەبوو”.

هەرچەندە ناوە ناوە سەركردەی لایەنە ئیسلامییەكان باس لە پڕۆژەی هاوبەش دەكەن و لە چوار ساڵی ڕابردووشدا دوو پڕۆژەی گەورەی هاوهەڵوێستی ئیسلامییەكان شكستی هێنا، بەڵام ئێستاش ئیسلامییەكان داوای یەك پڕۆژەیەكی نێوخۆیان دەكەن.
بازیانی دەڵێت”پێموانییە بەم دۆخەی ئێستای ئیسلامییەكان پێگەیان بەهێز بێت و دەبوو پێكەوە بوونایە، چونكە پڕۆژەیەكی هاوبەشیان نییە و تا ئەو پڕۆژەیەیان نەبێت ڕۆژ لەدوای ڕۆژ بەرەو دواوە دەڕۆن و تاكو ڕاستگۆیانە مامەڵە لەگەڵ یەك نەكەین، حاڵی ئیسلامییەكان ڕۆژ لەدوای ڕۆژ خراپتر دەبێت”.

ئاشكراشیكرد، ئەگەر ئیسلامییەكان بەم شێوەیە بن متمانەی خەڵكە ئیسلامییەكەش لەدەست دەدەن و متمانەی نێوان خۆشیان لەدەست دەدەن، چونكە كاتێك پێكەوە بین نابێت لەنیوە ڕێگادا یەكتر جێبهێڵین، بەو پێگەیەی ئێستاش هەیانە پێموانییە پێگەیان بەهێزتر بێت ئەگەر كەمتر نەبێتەوە.

حیزبە ئیسلامییەكان لە ماوەكانی ڕابردوودا لە كاری ئۆپۆزسیۆنبووندا سەركەوتوو نەبوون، بەردەوام پێیەكیان لەنێو دەسەڵات و پێیەكەی دیكەیان لە نێو بەرەی ئۆپۆزسیۆندا بووە، بۆیە چاوەڕێناكرێت لە ئایندەشدا كارێكی وا بكەن كە سەرنجی خەڵك بە لای خۆیاندا ڕابكێشن.
بە تایبەت لەچوار ساڵی ڕابردوودا یەكگرتووی ئیسلامی لە میانەی بەشداری كابینەی ڕابردوو هاوكار و هاوپەیمانی سەرەكی پارتی و یەكێـتی بووە و لە دوای خۆڕاگەیاندنیشی وەك ئۆپۆزسیۆن هێندەی مەیلی بە لای پارتی دیموكراتی كوردستان و دەسەڵاتدارانی هەرێمدایە، هێندە مەیلی بەلای كاری ئۆپۆزسیۆنی ڕاستەقینەدا نییە، هەرچی كۆمەڵیشە ڕەوشی لە یەكگرتووی ئیسلامی باشتر نییە، هەرچەند لە ماوەی چوار ساڵی ڕابردوو هەندێك هەڵوێستی دژبەرانەی دەسەڵاتی هەبووە، بەڵام بێكاریگەر و كورتمەودا بوون، بزوتنەوەش لەنێو حكومەتدابووە، یان لە دەرەوە بێدەنگ بووە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان