ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

ئەمڕۆ 94 ساڵ بەسەر لەسێدارەدانی شێخ سەعیدی پیران و هاوڕێكانی تێدەپەڕێت

خەڵك- بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ 29ی حوزەیران، 94 ساڵ تێدەپەڕێت بەسەر لەسێدارەدانی شێخ سەعیدی پیران و هاوڕێكانی لە 29-6-1925 لە باكووری كوردستان.

بەپێی یاداشتەكانی (دكتۆر نورەدین زازا)، سیاسەتمەدار و ڕووناكبیری كورد، كە باست حەمەغەریب كردویەتی بە كوردی، گەڕانەوە بۆ بیرۆكە شۆفێنییەكانی (پان تۆران)ی (جون تورك)ی پێش جەنگی جیهانی یەكەم، ئاگاداركردنەوەیەك بوو بۆ نیشتمانپەروەران و كەسایەتییە كاراكانی كورد، بەتایبەت ئەوانەی لەنزیكەوە هاوكاری مستەفا كەمالیان كردبوو. سەرەنجام بۆ ڕێگرتن لەسیاسەتی جیاكاری و چەوساندنەوە، ڕێكخراوێكی بەرگری كوردی دامەزرا و خۆی لەگۆڕەپانەكەدا سەپاند.

خالید بەگی جەبری، یەكێك لەسەرۆك خێڵەكانی (جوبران)ی نیشتەجێی ناوچەكانی مووش، كە پیاوێكی ڕووناكبیر و پڕ جۆشی نەتەوەیی بوو، ئەو ئەركەی خستە سەرشانی و چالاك و لەخۆبووردوو ئەنجامیدا. لەماوەیەكی كەمدا ڕۆشنبیران و كاربەدەستانی كوردی لەخۆی كۆكردەوە و توانی كەسانی دەستەبژێر و پیاوماقوڵان و كەسایەتییە ناودارەكانی ناوچەیەكی بەرفراوانی كوردستان كۆبكاتەوە. نوێنەرەكانی بەهەر چوارلای وڵاتدا كەوتنەگەڕ بەمەبەستی كۆكردنەوەی زۆرترین ژمارەی لایەنگر.

لە 26ی مارسی 1925 دیاریكرا وەك ڕۆژی دەستپێكردنی ڕاپەڕینی چەكداری، بەڵام ڕێكەوت دەستی وەردایە ڕووداوەكان، پێشئەوەی ئامادەكارییەكان بۆ شۆڕش تەواوبێت، زووتر و لە 7 ی شوباتدا بەرگری دەستپێكرد، ئەویش لەئەنجامی پێكادانێك، كە لێپرسراوانی ئەنفەرە لەنێوان مەفرەزەیەكی تورك و هەندێك لەپیاوانی شێخ سەعیدی پیراندا هەڵیانگیرساند.

شێخ وەك پیاوێكی ڕێزدار و باوەڕدار لەباكوور و باكووری خۆرهەڵاتی كوردستان ناسرابوو، سوێندیشی خواردبوو هاوپەیمانی كۆڵۆنیل خالید بەگ بێت.

شێخ سەعید، كە یەكێك بوو لەسەرانی رێبازی نەقشەبەندیی- رێبازێكی سۆفی ئیسلامییە- ڕێزێكی گەورەی هەبوو لای زۆربەی خەڵكی كورد بەهۆی زانایی و باوەڕدارییەكەیەوە. خۆی بەڕەچەڵەك خەڵكی (باڵوو) بوو و لەئەرزڕۆم دائەنیشت، هەموو ساڵێك سەردانی مەزاری با و باپیرانی ئەكرد لە (باڵوو).

كاتێك، كە شێخ سەعید ئەرزرۆمی جێهێشت، كاروانەكەی و ژمارەی هاوڕێكانی لەرێڕەوەكەدا زیادیان ئەكرد و تا گەیشتە (باڵوو) بوون بە 10 هەزار كەس. ئەو ساڵە شێخ سەعید و پیاوەكانی لەپیران لایاندا، كە شارۆچكەیەكە بەدووری 5 كم لەدیاربەكر و 10 كم لەباڵوو. هەموو دانیشتوانی ناوچەكە بەخۆیان و دیارییەكانیانەوە هاتنە پێشوازی شێخ.

حكومەتی توركیا زانیاری لەبارەی ئامادەكارییەكانی كوردەوە هەبوو و ئەترسا لەجۆش و خرۆشی دانیشتوانەكە و پشتیوانیكردنی تەواویان لەشێخ سەعید. بەمەبەستی ترساندن و دروستكردنی بیانوو، فەرماندەی ژەندرمەی تورك گەڕی ئەوەی پێگرتن، كە هەندێك لەپیاوەكانی شێخ سەعید بەشێوەیەكی ئاشكرا هێرشیان كردۆتە سەر سیاسەتی حكومەت و بەپەلە دەستگیری كردن و ویستی بیانخاتە زیندانی پیرانەوە، هەر هێندەی ئەو كەسانەیان لەكەمپەكەی شێخ هێنایەدەرەوە فەرماندەی ژەندرمەكان كەلەپچەی كردە دەستیان و فەرمانیدا بەژەندرمەكان داركارییان بكەن.

كاتێك هەواڵەكە بەشێخ سەعید گەیشت، وای بەباشزانی دەستوەرنەداتە مەسەلەكەوە، بەڵام كامپەكە كە ئەم ڕووداوە ورووژاندبووی، بەشێوەیەكی سەركێشانە هەڵسوكەوتیان كرد، ەندێك لەلایەنگرانی شێخ سەعید دەستیاندایە چەك و كەوتنە دوای شێخ (عەبدولڕەحیم)، برا گەنجەكەی شێخ سەعید، كەئەیویست نەیەڵێت دۆخەكە خراپتربێت، بۆیە 10 پیاوی لەگەڵ خۆی برد و بەمەبەستی دانوستاندن چووە لای ئەفسەرە توركەكە، بەڵام ئەفسەرەكە هەڕەشەی گرتنی ئەویشی كرد.

شێخی لاو وەڵامی دایەوە:
-ئەبێت هۆكاری ماقووڵ هەبێت بۆ گرتنی خەڵك.
ئەفسەرە توركەكە بەلووتبەرزییەكەوە وەڵامی دایەوە:
(ئەوە هۆكاری دەوڵەتە) و ئاماژەی دایە دوو ژەندرمە بۆ گرتنی شێخ.
پێشئەوەی دوو ژەندرمەكە فریای جووڵە بكەون، پیاوەكانی شێخ عەبدولڕەحیم دووانیان لەژەندرمەكان كوشت و فەرماندەی مەفرەزەكە تێی قوچاند و ئەنقەرەی ئاگاداركردەوە كە:
-شۆڕشی كورد دەستی پێكرد.

لەگەڵ گەیشتنی ئەو هەواڵە، مستەفا كەمال لەخەڵوەتی ڕابواردنی ناو ژنان و مەینۆشی هاتەدەرەوە و وەزیرەكانی كۆكردەوە و داوای ڕێوشوێنی توندی لێكردن بۆ نوقمكردنی (چەتەكانی كورد لەخوێندا)، بەڵام (فەتحی ئۆكیار)ی سەرۆك وەزیران ئەوەی ڕەتكردەوە دەستبخاتە خوێنی گەلی كوردی دۆست و بێتاوانەوە.

بۆ جێبەجێكردنی سیاسەتەكانی، مستەفا كەمال پێویستی بەچنگێكی توند و گیانێكی جەلادانە هەبوو، ئەم جۆرە كەسانەش لەدەوروبەری ئەتاتورك دەگمەن نەبوون. لەڕاستیدا ژماریەكی زۆر لەسڤیل و كەسایەتییە سەربازییەكان خەونیان بەوەوە ئەدی پۆستێكی لێپرسراویی وەربگرن. لەناویاندا كەسایەتییەك كەپێشتر خۆی سەلماندبوو وەك ژەنراڵێك و وەك دیپلۆماتێكیش و چەندین سەركەوتنی سەربازیی و دیپلۆماتیشی بەدەستهێنابوو.

(ئەنینۆ) كەخەڵكی مالاتیایە لەكوردستان و نازناوەكەی لەئەنجامی سەركەوتنی بەسەر یۆنانییەكاندا هەڵگرتبوو، سەركەوتنێكی دیپلۆماتیی گەورەشی ئەوەبوو، كە توانی ڕێككەوتننامەی سیڤەر بگۆڕێت بەڕێكەوتننامەی لۆزان، ئەو ڕێككەوتننامەیەی هەموو هیواكانی كوردی لەئۆتۆنۆمیدا تێكشكاند، لەپاداشتی ئەم كارەش لەساڵی (1923)وە بۆ (1924) پۆستی سەرەك وەزیرانی پێسپێردرا، دواتر ئەنینۆ لەئەنجامی پەیوەندییە خێزانییەكانی و لەبەرئەوەی ڕقی لەو شەوبێدارییە سووكانەبوو، كە دیكتاتۆر خوی پێوەگرتبوو، لەگۆڕەپانەكە كشایەوە. زۆرشت لەبارەی ئەنینۆوە وتراوە، پێشی ئەوترا عیسمەتەكەڕ، چونكە لەبواری دیپلۆماتیدا كەڕبوو، لەبارەیەوە ئەیانوت: حەوت ڕێوی لەناو سەریدا هاتووچۆ ئەكەن بێئەوەی هەرگیز تووشی یەك بن. ئەشیانوت كەسایەتییەكی چاوبرسی و قین لەدڵ بووە.

كاتێك سەرۆكی شاندی توركیابوو لەڕێكەوتننامەی لۆزاندا، عیسمەت ئەنینۆ بەئاشكرا ڕایگەیاند: “توركیا موڵكی هەردوو گەلی تورك و كوردە و ئەم دوو گەلە لەم وڵاتەدا هەمان ماف و ئەركیان هەیە).

لەڕاستیدا ئەم قسە شیرین كراوە، بەمەبەستی لەبیربردنەوەی ڕێككەوتننامەی سیڤەر و ئەو بەڵێنە ئاشكرایانەبوو، كە درابوو بۆ پێكهێنانی وڵاتی سەربەخۆی كوردستان.

مستەفا كەمال، عیسمەت ئەنینۆی لەلوتكەی حكومەتدا دانا بەمەبەستی سەركوتكردنی كورد و كەوتە هەوڵ بۆ ترساندنی دانیشتووانە توركەكان لەبزووتنەوەی كورد و داوای چەكهەڵگرتنی لێكردن و لەپەڕلەمانیشدا قیژاندی:
-توركیا لەمەترسیدایە، ئینگلیز پشتیوانی كوردەكان ئەكات و چەك و پارەیان ئەداتێ.

سەرۆك وەزیرانەكەی ڕاسپارد كاربكات بۆ ڕیشەكێشكردنی ئەو (گانگرینە)ی هەڕەشە لەجەستەی نەتەوەی تورك ئەكات و فەرمانیدا بەوالی بەدلیس بۆ میوانداریكردنی كۆلۆنیل خالید بەگی جەبری بەبیانووی گفتوگۆ سەبارەت بەچارەنووسی كوردستان، پاشان هەر لەهۆڵی كۆشكەكەی خۆیدا گوللەبارانی بكات.

خالید بەگ باوەڕی بەڕەوای ئەو مەسەلەیە هەبوو، كە بەرگری لێئەكات، بۆیە بڕوای بەشێوازی برایانەی نامەكەی والی كرد و بێ هیچ دوودڵییەك لەگەڵ 10 ژەندرمەی توركدا، كە بەناوی گاردی شەرەفەوە نێردرابوون بۆلای، كەوتەڕێ و ئەوەی بەخەیاڵدا نەهات كە چەند كەسێك لەگاردی تایبەتی خۆی لەگەڵ خۆیدا بەرێت، هەروەها هەواڵی ڕووداوەكەی پیرانی نەبیستبوو و نەیئەزانی لەئەنقەرە چ پیلانێك دژی خۆی و گەلی كورد داڕێژراوە.

لەبەردەم هۆڵی كۆشكەكەدا فەرماندەی كاروانەكە بەپەلە چووە ژوورەوە بۆ گەیاندنی هەواڵی گەیشتنی میوانەكە و ئەفسەری ڕاسپێردراو بەسەرپەرشتی دەستەی گوللەبارانكردنەكە، فەرمانی پێكرد:
-تۆ بچۆ دەرەوە، باخۆی بەتەنیا بێتە ژوورەوە.

خالید بەگ بەتەنیا چووە هۆڵی كۆشكەكەوە كەكۆشكێكی كۆنی میرە كوردەكانی بنەچەی شەرەفخان بوو. چاوەڕێبوو والی خۆی پێشوازی بكات، كەچی دەرگا گەورەكە لەدوایەوە داخرا، چەند هەنگاوێكی نا بەرەو ناوەڕاستی هۆڵەكە و چاوێكی بەپایە كۆنەكانی كۆشكەكەدا گێڕا، چاوی كەوت بەچەندین لولەی تفەنگ، كە ئاڕاستەی كراوە، لەو ساتەدا تێگەیشت كەوتۆتە بۆسەوە، ویستی بكشێتەوە بەرەو دەرگاكە، هەر لەگەڵ یەكەم جوڵەیدا لەشوێنی خۆی، 10 تفەنگ پێكەوە تەقەیان لێكرد و كەوتە سەر زەوی مەڕمەڕینی هۆڵەكە. هەمان ڕۆژ زۆر بەنهێنی و بەبێ ئاگاداركردنەوەی خێزانەكەی بەخاك سپێردرا.

لەهەمان سات و كاتدا مستەفا كەمال فەرمانی بەسوپای چوار كرد، كە لەدیاربەكر جێگیربوو، بەرەو پیران بەرێ بكەوێت بۆ تێكشكاندنی یاخیبوونی كورد (كە بێگانە پاڵپشتی ئەكات) وهاوكات سەربازگیری گشتی لەوڵاتدا ڕاگەیاند.

دوای ئەو ڕووداوەی كە دوو ژەندرمەكەی تیاكوژرا و فەرماندەكەیان ڕایكرد، شێخ سەعید گەیشتە ئەو ئەنجامەی حكومەت بەوەندەوە ناوەستێ و هەموو هێزی خۆی ئەخاتەگەڕ بۆ سەركوتكردنی خۆی و جەنگاوەرەكانی.

لەتەمەنی 80 ساڵیدا، لەزانا و ڕێبەری تەریقەتێكی ئایینیەوە بووە سەركردەیەكی سەربازیی و سیاسی.

لەبەرئەوەی زۆربەی ئەوانەی لەگەڵی بوون چەكداربوون، بێ هیچ زەحمەتێك لەیەكەی سەربازیدا ڕێكیخستن و پیاوانی بەئەزموون و ناسراو بەئازایەتی و توانای فەرماندەیی بەلێپرسراوی ئەو یەكانە دانا.

لەو كاتەدا هیچ ئەفسەرێكی پیشەیی نەیتوانی پەیوەست بێت بەهێزەكانی كوردەوە، بەشێكیان لەلایەن خالید بەگەوە بەئەرك نێرابوون بۆ ناوچەكانی تری كوردستان و خۆرئاوای توركیا و ژمارەیەكی زۆرتریان لەناو شورای دیاربەكردا گیریان خواردبوو، كەشارێكی ناسرابوو بەشوورە گەورەكانی و هیچ پەیوەندییەكی لەگەڵ دەرەوەدا نەبوو لەڕێی چوار دەروازەكەیەوە نەبێت. لەڕۆژی یەكەمی پێكهەڵپژانی نێوان فەرماندەیی ژەندرمەكان و پیاوانی شێخ سەعید، لێپرسراوانی سڤیل و سەربازیی، پیاوانی خۆیان گێڕایەوە ناو شارەكە و ڕێی چوونە ژوورەوە و هاتنەدەرەوەیان لەهەمووكەسێك قەدەغەكرد، لەبەرامبەریشدا هەریەكسەر هێزەكانی توركیا هەر چوار دەرگاكەیان داخست و بەرگرییان لەپشت شووراكانەوە ڕێكخست. نزیكەی 100 ئەفسەر و پزیشك و ئەندازیار و پارێزەر و ڕووناكبیری تری كورد گیریان خوارد و بێبەشبوون لەمافی پەیوەستبوون بەبزووتنەوەی چەكداریی نیشتمانییەوە.

سەرەڕای گرفتە سەختەكان، شەڕی نێوان هەردوولا بەقازانجی هێزەكانی كورد دەستیپێكرد و سوپای توركیا پاشەكشەی كردە ناو شوراكانی دیاربەكرەوە و كوژراو و تەقەمەنی و كەلوپەلە جەنگییەكانی لەگۆڕەپانی شەڕەكەدا بەجێهێشت، هاوكات كەوتە بەرگری لەشارەكە و تۆپی قورس و شەستیرەكانی لەسەر شورا پان و كۆنەكان و ڕوانگەی بورجەكان دانا و لەماوەی پێنج مانگدا شارەكەیان بەدەنگی تەقینەوەكانیان دەهەژاند.

دوای شكستی سوپای توركیا، كوردەكان كۆنتڕۆڵی هەموو ناوچەكانی هەردوو پارێزگەی دیاربەكر و ئەلعەزیزیان كرد.

بەهۆی سەركەوتنە سەربازییەكانیانەوە هەندێك خەڵكی گومانلێكراو پەیوەستبوون بە جەنگاوەرەكانەوە و لێرەولەوێ بەشدارییان كرد لەتاڵانكردنی ئەمبارەكاندا و پەنایان بردەبەر تۆڵەكردنەوەی خۆبەخۆیی، وەك: تیرۆركردنی ئەفسەر و سەربازانی تورك لەوانەی بەڕەزامەندیی خۆیان، خۆیان تەسلیمی ئەو سەركێشانە كردبوو.

پەلەپەلی ئەنقەرە بووە هۆكاری دوژمنكاری لەنێوان تورك و كوردا و كاری دوژمنانەی زۆر و لەژماردن نەهاتوو دژ بەكورد ئەنجام درا.

دوای كۆنتڕۆڵكردنی شارە بچووكەكانی هەردوو پارێزگەی ئەلعەزیز و دیاربەكر، فەرماندەكانی چواردەوری شێخ سەعید بڕیاری ڕزگاركردنی شاری دیاربەكریان دا. لەماوەی چەند مانگێكدا دەستەبژێری هێزە هەڵبژاردەكانیان لەدەوری شوراكانی شارەكە كۆكردەوە بەمەبەستی ناچاركردنیان بۆ خۆبەدەستەوەدان، یان چوونە ناو شارەكە و دەستبەسەراگرتنی لەناوەوە، هەموو ئەمەش بەبێ تۆپ و تانكی هێرشبەر و فڕۆكە، لەبەرامبەر شورایەكی پتەودا وەستابوون، كە سوپایەكی مەشقدیدەی چەكدار بەهەموو جۆرە چەكێكی قورس و سووك بەرگری لێئەكرد. ئەو كوردە خۆبەخشانەی توانییان خۆیان بگەیەننە ناو قەڵاكە، بەدیل گیران و كوژران و لاشەكانیان شێوێنرا و بەمەبەستی پاراستنی ناوبانگی سوپا و ڕووخاندنی ورەی دانیشتوان، سوپای توركیا كەللەسەری دیلەكانی كرد بەدارەوە و بۆ چەندین ڕۆژ بەكۆڵان و شەقامەكانی شارەكەدا گێڕایان.

بەم شێوەیە، لەكاتێكدا هێزەكانی كورد لەبەردەم دەرگاكانی شارەكەدا لاوازبوو، لەجیاتی ئەوەی دەستبەسەر بەشەكانی تری كوردستاندا بگرن و بیخەنە ژێر ڕكێفی خۆیانەوە، مستەفا كەمال و عیسمەتە كەڕ بەشێوەیەكی زیرەكانە سیاسەتێكی بەهێزیان بەكارهێنا و هانی كوردەكانیان ئەدا بۆ ئەوەی دژ بەیەك بجەنگن بەمەبەستی لەناوبردنی یاخیبووەكان. هەروەك چۆن پێشتریش عوسمانییەكان توانیبوویان بەبەكارهێنانی ئەم سیاستە میرنشینە كوردەكان لەناوبەرن و هاوكات شەڕی بۆرژوازیی كوردیان ئەكرد و هانی لێكهەڵوەشانی خێڵەكانیان ئەدا، هەروەها نانەوەی دووبەرەكی و شەڕ لەنێوان ئەو خێڵانەدا.

كەمال، كوردەكان و كوردستانی ئەناسی و پەیوەندیی زۆر نهێنی لەگەڵ سەرۆك خێڵە گەورەكانی كورد بەست و نامەی دۆستایەتی و پیاهەڵدانی بۆناردن، لەنامەكانیدا بەبرا ئازیزەكان ناوی ئەهێنان و ئەیتۆقاندن بەوەی شێخ سەعید بەكرێگیراوی ئینگلیزە و دوژمنێكی ڕەوشت نزمە، كە هەموو شتێك ئەكات لەپێناو دابەشكردن و نەهێشتنی ئیمپراتۆریی عوسمانیدا و هەستی شەرەف و ئازایەتی و پەیوەست بوون بەئیسلامی تیا ئەبزواندن و بەڵێنی درۆی پێئەدان بۆ ئەوەی پشتیوانی بكەن لەململانێكەی لەگەڵ ئەو (خۆفرۆشە ڕسوایە). توانای ڕازیكردنی بەجۆرێك بوو، كە ژمارەیەكی زۆر سەرۆك خێڵ و كەسایەتییە گرنگەكانی لەخۆی كۆكردەوە و دژی هێزەكانی شێخ سەعید چەكداری كردن، سەرەڕای ئەوە لەگەڵ ئینتیدابی فەڕەنسا لەسوریا ڕێكەوت بۆ گواستنەوەی هێزەكانی بەو هێڵی شەمەندەفەردا، كە سنووری نێوان هەردوو وڵاتی پێكئەهێنا. ئەم ڕێكەوتنە دژی پەیماننامەی 1921ی ئەنفەرە بوو، كە بەهەموو شێوەیەك قەدەغەی كردبوو ئەو هێڵە بۆ ئامانجی سەربازیی بەكاربهێنرێت، بەو هێڵەدا دەیان هەزار چەكداری گواستەوە بۆ ناوچەكانی ئورفە و ماردین و لەوێشەوە بۆ بەرەكانی جەنگ، كوردەكانیش كاتێك بەخۆیانزانی گەمارۆدراون و هیچ كادرێكی مەشقدیدە و پشتیوانی دەرەكییان نییە.

توانییان چەندین مانگ بەرگریی بكەن و كاتێك بڕوایان بەشكستی خۆیان هێنا یەك لەدوای خۆیاندا بەدەست هێزەكانی توركەوە.

لە 7ی تشرینی دووەمی 1925دا هێزەكانی توركیا كوردستانی توركیایان داگیركرد، كە لەوماوەیەدا ڕەشترین ڕۆژەكانی مێژووی خۆی بەخۆوە بینی و كوردستان بەئاگر و ئاسن لێیدرا، پیاوان ئەشكەنجەدران و كوژران و گوندەكان سووتێنران و بەرهەمە كشتوكاڵییەكان لەناوبران و ژنان و منداڵان ڕفێندران و دواتر كوژران. توركەكانی مستەفا كەمال قەسابخانەیەكیان بۆ كورد دانا، كە دڕندەییەكەی ئەگەیشتە ئاستی ئەو قەسابخانەیەی توركەكانی سوڵتان بۆ یۆنانیی و بولگاریی و ئەرمەنەكانیان دانا.

مستەفا كەمال دادگایەكی سەربازی ناردە كوردستان بەناوی (دادگای سەربەخۆیی) و بەخێراییەكی سەربازیی بێوێنە، هەزاران كەسی لەسێدارەدا و دوورخستەوە و زیندانی كرد. لەو گوندانەدا كە بەرامبەر سوپای توركیا بەرگریی كرابوو، منداڵان و ژنان لەحەوشەی ماڵەكاندا كۆكرانەوە و سەربازەكان لەسەربانەوە گوللەبارانیان كردن، ئەو ڕووناكبیرانەی دوور یا نزیك هاوسۆزییان لەگەڵ شۆڕشی كورد دەربڕیبوو، چارەنووسێكی كارەساتباریان هەبوو، نزیكەی 20 كەسیان پارچە پارچەكران و خرانە گوێنییەوە و فڕێدرانە دەریاچەی وانەوە.

ڕۆژ بەڕۆژ تۆقاندنی دادگەكانی سەربەخۆیی زیادی ئەكرد، ئەو حوكم و بڕیارانەی سێدارەدان، كەئەم دادگا تایبەتە دەری ئەكردن و خێرایی جێبەجێكردنی بڕیارەكان كەشێكی ترس و تۆقاندنی دروستكردبوو.

(عەلی ساحیب)ی سەرۆكی دادگای سەربەخۆیی لەدیاربەكر لەدیدارێكی ڕۆژنامەییدا بەشانازییەوە وتبووی:
– سێدارەكان بەهێشوو یاخیبووانیان گرتووە!
ئەم قسەیە زیادەڕەویی نەبوو، ئەی هەر عەلی ساحیب 55 فەرماندەی شۆڕشی دوای تەنیا مانگێك لەگرتنیان بەسێدارەدا هەڵنەواسی، لەنێوانیاندا سەركردەی راپەڕینەكە، شێخ سەعید، كە تەمەنی لە80 ساڵیدابوو؟ لەجیاتی ئەوەی تەرمی شەهیدەكان بدرێتەوە بەكەسوكاریان، دەسەڵاتدارانی تورك تەرمەكانیان خستە ناو گۆڕێكی بەكۆمەڵەوە لەباخچەیەكی نزیك گۆڕەپانی لەسێدارەدانەكە، بەرامبەر دەرگای ناسراو بەدەرگای چیا.

دادگای سەربەخۆیی دۆسێیەكی كۆن یا ڕاپۆراتێكی پۆلیس و تەنانەت قسەیەكی سادەی بەس بوو بۆ ئەوەی حوكمی لەسێدارەدانی پزیشك و پارێزەر و شاعیر و پیاوانی ئایینی دەربكات.

ئەو دوو شەهیدەی، كە تا ئەمڕۆش گەلی كورد شانازیی بەیادەوەرییانەوە ئەكات، (دكتۆر فوئاد خەڵكی دیاربەكر و پارێزەر حاجی ئاختی خەڵكی لیجە) بوون، پێش شەهیدكردنیان دكتۆر فوئاد داوای كرد هاوسەرەكەی لەژوورێكی تەنیادا ببینێت و داواكەی بۆ جێبەجێ كرا، بەڵام ئاختی، كە گەیشتە سەر سێدارەكە بەهێمنییەوە ڕووی قسەی كردە بەرپرسانی تورك:

-ئێوە بەكوشتنی ئێمە پەیوەندی مێژوویی و ویژدانیی نێوان كورد و تورك ئەپچڕێنین، ئێوە هەڵەیەكی زۆرگەورە ئەكەن، دڵنیابن گەلی كورد لەتۆڵەكردنەوە دواناكەوێت.

لەوساتەدا كە جەلادەكە پەتەكە دەكاتە ملی، هێندەی هێز تیا ئەمێنێت، كە هاواربكات:
– بژی كوردستان….

سەربازەكان بەقەمەكانیان ئەكەونە گیانی، ئاختی سەربەرز ئەكاتەوە و كۆنتڕۆڵی ئازارەكانی ئەكات و بەهەموو هێزەوە ئەقیژێنێت:
– بژی كۆماری داهاتووی كوردستان، بڕوخێ…) و پێشئەوەی قسەكانی تەواو بكات جەلادەكە كورسییەكەی لەژێر قاچی دەرهێنا و ئاختی بەهەواوە مایەوە و كاتێك دوا هەناسەیدا، خوێن وەك فوارە بە بەسێدارەكەدا چۆڕاوگەی بەست.

ریکلام

راپۆرت

وردەكاریی نوێ‌ لەسەر ڤاكسینی دژە كۆرۆنا ئاشكرادەكرێت

خەڵك- بەشی هەواڵ
دەسەڵاتدارانی ڕوسیا وردەكاریی نوێ‌ لەبارەی ڤاكسینە ڕوسییەكەی دژ بە ڤایرۆسی كۆرۆنا ئاشكرادەكەن.

چاوەڕوان دەكرێت یەكەمجار بۆ پزیشكان و مامۆستایان بەكاربهێنرێت كە دەكرێت لە كۆتایی ئەم مانگە یان سەرەتای مانگی ئەیلوبی داهاتوو پرۆسەی بەكارهێنەكەی دەستپێبكات.

لەڕێنماییە تایبەتەكانی بەكارهێنانی ڤاكسینە نوێیەكە كە لەلایەن ناوەندی (گامالی) ڕوسی بۆ پەتاكان و بایۆلۆجی دەركراوە هاتووە”ڤاكسینەكە بریتیە لە دەرزییەك كە لە دەماری (دەلتوید) لە شان دەدرێت. گەر ئەستەمیش بوو لەو شوێنە بدرێت، ئەوا لە دەماری پانی ڕان دەدرێت”.

لەپێناو پتەوكردنی بەرگری لەش، دوو جار دەرزییەكە لێدەدرێت كە یەكەمیان پێكهاتەیەكی ڤاكسینەكەی تێدایە، دوای 3 هەفتەش جارێكی تر كەسەكە ڤاكسینێكی تر وەردەگرێت كە پێكهاتەی دووەمی ڤاكسینەكەی تێدایە.

ڕێنماییەكان ئاماژە بە تێبینییەك دەكەن كە بریتییە لەوەی، ئەو كەسەی دەرزییەكەی لێدەدرێت، پێویستە بۆ ماوەی 30 خولەك لەژێر چاودێری پزیشكان یان پەرستاراندا بێت.

پێشتر ڤلادیمێر پۆتین سەرۆكی ڕوسیا ڕایگەیاندبوو، كچەكەی ڤاكسینی دژ بە ڤایرۆسی كۆرۆنای لەسەر خۆی تاقیكردۆتەوە كە بە وتەی ئەو، لەگەڵ وەرگرتنی یەكەم ڤاكسیندا پلەی گەرمای لەشی گەیشتۆتە 38 پلەی سەدی، بەڵام لەكاتی وەرگرتنی دووەم ڤاكسیندا پلەی گەرمای بەرزنەبۆتەوە و پاشان پلەی گەرمای جەستەی ئاسایی بۆتەوە، لەئێستاشدا تەندروستی زۆر باشە.

دەزگای (روس زدراڤ نادزور) چاودێری تەندروستی ڕوسی ڕایگەیاندبوو، پلانی هەیە لە دوای بەكارهێنانی ڤاكسینەكە توێژینەوە لەسەر چەندان هەزار كەس بكات، تا چاودێری ئەگەری دەركەوتنی دیاردە لاوەكییە ناچاوەڕوانكراوەكان بكات لەنێو ئەوانەی ڤاكسینەكەیان بەكارهێناوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

وردەكارییەكانی دەخرێنەڕوو
لێكۆڵینەوەكان بەشێك لە هۆكاریی تەقینەوەكەی بەیروت ئاشكرادەكەن

خەڵك- بەشی هەواڵ
سەرچاوە ئاگادارەكان ڕایدەگەیەنن، لێكۆڵینەوە سەرەتاییەكان ئاماژە بە چەندان ساڵ پشتگوێخستتن و بێخەمی دەسەڵاتداران دەكەن لەڕووی عەمباركردنی ماددەیەكی مەترسیدار لە بەندەری بەیروت كە بووە هۆی ئەو تەقینەوەیەی تێیدا زیاتر لە 100 كەس بونە قوربانی.

ئاژانسی (رۆیتەرز) لە زاری سەرچاوەیەكی ئاگادارەوە بڵاویكردەوە:”مەسەلەی سەلامەتی عەمباركردن، چەندان جار خراوەتە بەردەست لیژنەكان و دادوەران، بەڵام هیچ فەرمانێك دەرنەكرا بۆ گواستنەوەی ئەو ماددەیە كە خێرا گڕدەگرێت، یان لەناوبردنی”.

بە وتەی سەرچاوەكە:”ئاگرێك لە گەنجینەی ژمارە نۆی بەندەرەكە كەوتەوە و گەیشتە گەنجینەی ژمارە 12 كە نیتراتی ئەمۆنیۆمی تێدا عەمباركراوە”.

سەرچاوەكە دەڵێت:”تەقینەوەكەی 4ی تەمموز بەهێزترین تەقینەوە بوو كە بەیروت بەخۆیەوە بینی، لەكاتێكدا شارەكە هێشتا برینەكانی جەنگی ئەهلی كە سی ساڵ درێژەی كێشا ساڕێژ نەبوون، سەرباری ئەوەش بە تەنگژەیەكی دارایی تونددا تێدەپەڕێت كە دەرهاویشتەی دەیان ساڵ لە گەندەڵی و خراپ بەڕێوەبردنی ئابورییە”.

بەدەری زاهیر، بەڕێوەبەری گشتی گومرگی لوبنان بە ڕۆژنامەوانانی ڕاگەیاندووە”گەمرگ شەش بەڵگەنامەی بۆ دەسەڵاتی دادوەریی بەرزكردۆتەوە و هۆشداریی داوە لەبارەی مەترسی گەورەی ماددەكە”.

بە وتەی ئەو بەرپرسە لوبنانییە”داوامان كرد سەرلەنوێ‌ هەناردە بكرێتەوە، بەڵام ئەوە ڕوەینەدا و هۆكارەكەشی بۆ شارەزایان و پەیوەنیدارەكان بەجێدەهێڵین”.
سەرچاوەیەكی تر كە فەرمانبەرە لە بەندەرەكە بە (رۆیتەر)ی ڕاگەیاندووە”شەش مانگ لەمەوبەر تیمێك نیتراتی ئەمۆنیۆمی نێو گەجینەكەی تەماشاكرد و هۆشداریدا لەوەی كە گەر نەگوازرێتەوە،هەموو بەیروت دەتەقێنێتەوە”.

بەپێی ئاژانسەكە، دوو بەڵگەنامە هەن كە تێیاندا گومرگی لوبنانی لە ساڵانی 2016 و 2017 داوای لە دەسەڵاتی دادوەریی كردووە، تا داوا لە دامەزراوە دەریاییە پەیوەندیدارەكان بكات، ماددەكە هەناردەبكەن، یان ڕەزامەندی لەسەر فرۆشتنی نیتراتی ئەمۆنیۆم دەرببڕن كە لەڕێی كەشتی باری (رۆسۆس)ەوە هێنرا و لە گەنجینەی 12دا بۆ زامنكردنی سەلامەتی بەندەرەكە هەڵگیراوە”.

یەكێك لە بەڵگەنامەكان، ئاماژە بە چەند داواكارییەكی هاوشێوە دەكات لە ساڵانی 2014 و 2015.

ماڵپەڕی شیب ئەرستید. كۆم، كە تۆڕێكە مامەڵە لەگەڵ سكاڵا یاساییەكانی كەرتی بار دەكات، لە ڕاپۆرتێكیدا لە ساڵی 2015 ڕایگەیاندووە، كەشتی رۆسۆس كە بە ئاڵای مۆڵدافیاوە لە دەریادا گەشتی كردووە، كاتێك ڕووبەڕووی كێشەی تەكنیكی بووە لە گەشتە دەریاییەكەی لە جۆرجیاوە بۆ مۆزەمبیق، ، لە مانگی ئەیلولی 2013 لە بەیروت لەنگەری گرت و 2750 تەن نیتراتی ئەمۆنیۆمی هەڵگرتبوو.

بەپێی ماڵپەڕەكە”دوای ئەوەی پشكنینی بۆكراوە، ڕێگە لە بەڕێكەوتنی گیراوە، پاش ماوەیەكی كەمیش خاوەنی بارەكە دەستبەرداریی بارەكەی بووە، ئەمەش دوو قەرزاریی ناكۆكی ناچار كردووە سكاڵای ئاسایی بەرزبكەنەوە”.

ئەو ماڵپەڕە دەڵێت”بەهۆی مەترسییەكانی پەیوەست بە هێشتنەوەی نیتراتی ئەمۆنیۆم لەسەر كەشتییەكە، دەسەڵاتداران ناچاربوون بارەكە بگوازنەوە بۆ نێو گەنجینەكانی بەندەرەكە”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

حەوزێكی ماسی سەلەمون گەشتیاران بۆ گوندێكی شارباژێڕ ڕادەكێشێت

خەڵك- بەشی هەواڵ
بەدووری ٤٢ كم لە باكووری رۆژهەڵاتی سلێمانی و لەنێو جەرگەی شارباژێری سەختدا، بەقەدپاڵی شاخی سوركێوە-وە لە خاڵی سفری سنووری وڵاتی ئێران و نزیك شاری بانە، لە گوندی بارێی بچووك، لەنێو دارگوێزی چڕ و خوڕەی ئاوی كانیاوەكاندا، لە چەند حەوزێكی سارد و فێنكدا، ماسی سەلەمۆن كە بەدەگمەن لە هەرێمی كوردستاندا دەست دەكەوێت، خۆیان لەنێو حەوزەكانی ئەو قەدپاڵەدا مەڵاس داوە، پەیتا پەیتا گەشتیاران و سەردانیكەران دەچن تاكو لە كەشێكی فێنكی نێو گەرمای هاویندا، ماسی سەلەمۆن نۆش بكەن.

ماسی سەلەمۆن جۆرێكی زۆر بەسوودی ماسیە كە لە هەرێمی كوردستاندا بەدەگمەن دەست دەكەوێت، هەر بۆیە رەغبەتێكی زۆر لەسەر ئەو جۆرە ماسیە هەیە.

ماوەی ٦ ساڵ دەبێت كە لەنێو گوندی بارێی بچووكدا پرۆژەیەك كراوەتەوە و تێیدا ماسی لە جۆری سەلەمۆن لە شاری پێنجوێن-ەوە دەهێنرێت و لە چەند حەوزێكی قەدپاڵی شاخەكەدا لە ئاوێكی سازگاری كانییەكاندا گەورەیان دەكەن و دواتر گەشتیاران بۆ بەسەربردنی كاتێكی خۆش دێن بۆ ئەو چێشتخانە بچكۆلەیەی لە تەنیشت حەوزەكانەوە دروست كراوە.

لە بارێی بچوك، كە بە چوار وەرزی ساڵ سەرەڕای رێگا سەختەكەی، گەشتیاران و سەیرانكەران رووی تێ دەكەن، چەندین سەكۆی تایبەت بە گەشتیاران دروست كراوە تاكو لەوێدا لەنێو سروشتە جوانەكەی بارێی بچووكدا چاوەڕێی میوانی سەر سفرە و خوانەكەیان بكەن كە ئەویش ماسی سەلەمۆنە.

رابەر حاجی سیروان ئاغا، كە لەگەڵ باوكیدا ئەو پرۆژەیەیان بەگەر خستووە، ئاماژە بەو دەكات كە ماوەی ٦ ساڵ دەبێت و لە هاوینی ٢٠١٤دا ئەو پرۆژەیەیان كردۆتەوە و ئامانج لێی ئاوەدان كردنەوە و راكێشانی گەشتیارێكی زۆرە بۆ گوندەكەیان. ئەو باس لەوە دەكات كە جگە لەو پرۆژەیە كە بەخێوكردنی ماسی سەلەمۆنە، هاوكات بەرهەمەكانی گوێز، هەنگوین و گێلاس و چەندین میوەی تری هاوینە و وشككراوی زستانە كە لە گوندی بارێی بچووك بەرهەم دەهێنرێن پێشكەش بە میوانەكان دەكرێن.

ئەو باس لەوە دەكات كە لە چێشتخانەكەیدا كە ٦ ساڵە كردوویانەتەوە ماسی سەلەمۆن كە خواردنێكی بەتام و بەسوودیشە پێشكەشی میوانانی دەكات لە وڵاتی ئێرانەوە دەیهێنێت، بەڵام ئێستا بەهۆی نەبوونی رێگاوە لە شاری پێنجوێنەوە ماسیەكانی دەهێنێت.

رابەر، كە ئێستا سەرقاڵی خوێندنی ماستەرە لە بواری مێژوودا لە زانكۆیەكی ئەنقەرە، ئاماژە بەوە دەكات ئێستا بەهۆی سەرقاڵیەوە ناتوانێت وەك پێویست لە پرۆژەكەدا بمێنێتەوە، زیاتر باوكی لەگەڵ وەستایەك كە لە وڵاتی ئێرانەوە هێناویانە، پرۆژەكە بەڕێوەدەبەن.

ئەو باس لەوە دەكات، كە سەیرانكەران و گەشتیاران جگە لە خواردنی ماسی بۆ مانەوە و سەیران و گەشت روودەكەنە پرۆژەكەیان كە لە رێی ئەو كەپر و شوێنی حەوانەوانەی دابینیان كردووە كەشێكی ئارام بۆ گەشتیاران دروست دەكەن و دەڵێت، “جگە لەوەی گەشتیاران بۆ ماسی خواردن روومان تێدەكەن، بەڵام هاوكات شوێنی حەوانەوەش هەیە بۆ ئەو كەسانەی خوازیارن بەشەو بمێننەوە كە زۆربەی كات لە شەوانی پێش پشووەكانی هەفتەدا دێن و دەمێننەوە و لەو رێیەوە توانیومانە گەشتیارێكی زۆر بۆ ئەم گوندە دوورە دەستە رابكێشین، هەرچەندە ئێمە حەز دەكەین كە تەواوی گوندنشینان سوود لە هێنانی گەشتیاران بكەن بە كردنەوەی شوێنی تری حەوانەوە و ساغكردنەوەی بەرهەمە خۆماڵیەكانی گوندەكە، چونكە ئێستا خەڵكانێكی زۆر بە حەسرەتەوەن بۆ بەرهەمێكی خۆماڵی لە میوە و سەوزە و هەنگوین و گوێز كە بەشێوەیەكی سروشتی بەرهەم دێن”.

لە كاتی گەشتكردنتدا لە سلێمانی-یەوە بۆ گوندی بارێی بچووك، ئاشنا دەبیت بە سروشتی جوانی شارباژێری سەخت، هەرلە گوندەكانی سەر رێگا، بەرهەمی پێگەیشتووی هاوینە بە درەختەكانی سەر رێگاكە، كانیاوەكان، شاخە بەرزەكان، ئاژەڵی كێوی وەك رێوی، سمۆرە، كەروێشك و چەندانی تر جۆرێك لە دڵخۆشیت بۆ دەستەبەر دەكەن و دوورت دەخەنەوە لە جەنجاڵی ژیانی ناوشارەكان و ئاشنات دەكەنەوە بە سروشت.

ماسی سەلەمۆن تەنها لە ئاوی سازگاردا دەژیت، هەر بۆیە لە قەدپاڵی شاخەكەدا ئاوی چەندین كانی كۆكراوەتەوە و دەڕژێتە سەر حەوزی ماسیەكان تاكو پلەی گەرمای ١٦ پلەی سیلیزیان بۆ دەستەبەر بكرێت، ئەمە دیمەنی ناوچەكەی سەرنجڕاكێش تر كردووە.

حەسەن سەلیمی، كە ماوەی زیاتر لە ٧ مانگە لەو چێشتخانەیەی بارێی بچووك كار دەكات و خەڵكی شاری بانەی ئێرانە، ئاماژە بەوە دەكات كە بەهۆی داخستنی سنوورەكانەوە نەیتوانیوە بڕواتەوە بۆ ماڵەكەی كە لە شاری بانە نیشتەجێن و دەڵێت، ”من بۆ ماوەی ٧ مانگە لێرە كار دەكەم، پێشتر لە ئێران سەرقاڵی باخداری چەندین كاری تر بووم ئێستا خانەنشین بووم و دوای ئەوە هاتمە ئێرە، لێرە بوومە شێفی دروستكردنی ماسی و لەم چێشتخانەیە كار دەكەم”.

وەستا حەسەن-ی ٥٢ ساڵ كە مانگانە ٤٠٠ هەزار دیناری عێراقی پێدەدرێت لەبەرامبەر مانەوە و كاركردنیدا لەو چێشتخانەیە ئاماژە بەوە دەكات كە ئەو لە پێناو دابینكردنی بژێوی ژیانیدا لە ئێرانەوە هاتۆتە هەرێمی كوردستان و هەوڵی دابینكردنی بژێوی ژیانی دەدات، چونكە لە وڵاتی ئێران ئێستا بژێوی زۆر سەخت بووە و پەیداكردنی بژێوی زۆر ئەستەم بووە بەهۆی ئابڵوقەی ئابووری سەر ئەو وڵاتەوە.

وەستا حەسەن دەڵێت، ”لێرەوە ئەگەر بە پێ بتەوێت بڕۆی تەنیا سەعات و نیوێك رێگایە بۆ نێو ئێران، بەڵام رێگایەكی كراوە نیە، ئێستا بەهۆی كۆرۆناوە ناتوانم بچمەوە وڵاتی خۆم، چونكە ئەگەر بڕۆمەوە ناتوانم بێمەوە هەرێمی كوردستان ئەویش بەهۆی رێكارەكانی بەرگرتن لە كۆرۆنا”.

مام حەسەن باس لە چۆنیەتی برژاندنی ماسی سەلەمۆن دەكات و ئاماژە بەوە دەكات كە هەر ماسیەك ٣٥-٤٥ دەقەی پێویستە ببرژێت، بەهۆی ئەوەی كە وشكە دەبێت رووبەهەناری پێوە بكرێت تاكو چێژێكی سەرنجڕاكێش بداتە ماسیەكە و باس لەوە دەكات كە ماسیەكە بە سۆسێكی تایبەت خۆش دەكەن تاكو تامو بۆنێكی جیاوازی پێببەخشێت.

گەشتیار زانا مستەفا دەڵێت، یەكەمجارە سەردانی ئەو شوێنەی دەكات و پێشتر بۆیان باس كردووە كە زۆر فێنكە و بۆیەش بڕیاری داوە كە لەم وەرزەدا سەردانی بارێ بكات و دەڵێت: “رێگەكە دوورە بەڵام شایەنی ئەوە هەیە سەردانی بكرێت، لێرە ماندوو بوونت لەبیر دەچێتەوە”.

ئومێد لەتیف، كە بە خێزانی سەردانی ئەو ناوچەیەیان كردبوو ئاماژە بەوە دەكات، زۆر جار رێی دەكەوێتە گوندی بارێ بەتایبەت لە هاویناندا چونكە كەشوهەوایەكی فێنكی هەیەو دەڵێت، ”من بە زستانان كەمتر دێم، بەڵام هاوینان زۆر جار دێم چونكە كەشو هەوایەكی فێنكی هەیە، خەڵكی ئێمە فێری ئەوە بوون كە بۆ گەشتی پشووەكان بچنە نێو باخ و ڤێلاكان، لەكاتێكدا تامی دەشتودەرە فێنكەكان زۆر خۆشترە و كەشێكی هێور تر و ئارامت پێ دەبەخشێت، لێرە ماسیەكەیان زۆر خۆشە، بۆخۆمان لەگەڵ منداڵەكان و هاوسەرەكەم و هاویێكانمدا دێینە ئێرە. دەنگی كانیاو، خوڕەی ئاو، زیرەی شنەبای درەختەكان، دەنگی سروشت و دووكەڵی برژاندنی ماسیەكە كەشێكی تەواو خۆشت بۆ دەخوڵقێنێت'”.

سەرچاوە: ژووری بازرگانی و پیشەسازی سلێمانی

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان