ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

ئەمڕۆ 94 ساڵ بەسەر لەسێدارەدانی شێخ سەعیدی پیران و هاوڕێكانی تێدەپەڕێت

خەڵك- بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ 29ی حوزەیران، 94 ساڵ تێدەپەڕێت بەسەر لەسێدارەدانی شێخ سەعیدی پیران و هاوڕێكانی لە 29-6-1925 لە باكووری كوردستان.

بەپێی یاداشتەكانی (دكتۆر نورەدین زازا)، سیاسەتمەدار و ڕووناكبیری كورد، كە باست حەمەغەریب كردویەتی بە كوردی، گەڕانەوە بۆ بیرۆكە شۆفێنییەكانی (پان تۆران)ی (جون تورك)ی پێش جەنگی جیهانی یەكەم، ئاگاداركردنەوەیەك بوو بۆ نیشتمانپەروەران و كەسایەتییە كاراكانی كورد، بەتایبەت ئەوانەی لەنزیكەوە هاوكاری مستەفا كەمالیان كردبوو. سەرەنجام بۆ ڕێگرتن لەسیاسەتی جیاكاری و چەوساندنەوە، ڕێكخراوێكی بەرگری كوردی دامەزرا و خۆی لەگۆڕەپانەكەدا سەپاند.

خالید بەگی جەبری، یەكێك لەسەرۆك خێڵەكانی (جوبران)ی نیشتەجێی ناوچەكانی مووش، كە پیاوێكی ڕووناكبیر و پڕ جۆشی نەتەوەیی بوو، ئەو ئەركەی خستە سەرشانی و چالاك و لەخۆبووردوو ئەنجامیدا. لەماوەیەكی كەمدا ڕۆشنبیران و كاربەدەستانی كوردی لەخۆی كۆكردەوە و توانی كەسانی دەستەبژێر و پیاوماقوڵان و كەسایەتییە ناودارەكانی ناوچەیەكی بەرفراوانی كوردستان كۆبكاتەوە. نوێنەرەكانی بەهەر چوارلای وڵاتدا كەوتنەگەڕ بەمەبەستی كۆكردنەوەی زۆرترین ژمارەی لایەنگر.

لە 26ی مارسی 1925 دیاریكرا وەك ڕۆژی دەستپێكردنی ڕاپەڕینی چەكداری، بەڵام ڕێكەوت دەستی وەردایە ڕووداوەكان، پێشئەوەی ئامادەكارییەكان بۆ شۆڕش تەواوبێت، زووتر و لە 7 ی شوباتدا بەرگری دەستپێكرد، ئەویش لەئەنجامی پێكادانێك، كە لێپرسراوانی ئەنفەرە لەنێوان مەفرەزەیەكی تورك و هەندێك لەپیاوانی شێخ سەعیدی پیراندا هەڵیانگیرساند.

شێخ وەك پیاوێكی ڕێزدار و باوەڕدار لەباكوور و باكووری خۆرهەڵاتی كوردستان ناسرابوو، سوێندیشی خواردبوو هاوپەیمانی كۆڵۆنیل خالید بەگ بێت.

شێخ سەعید، كە یەكێك بوو لەسەرانی رێبازی نەقشەبەندیی- رێبازێكی سۆفی ئیسلامییە- ڕێزێكی گەورەی هەبوو لای زۆربەی خەڵكی كورد بەهۆی زانایی و باوەڕدارییەكەیەوە. خۆی بەڕەچەڵەك خەڵكی (باڵوو) بوو و لەئەرزڕۆم دائەنیشت، هەموو ساڵێك سەردانی مەزاری با و باپیرانی ئەكرد لە (باڵوو).

كاتێك، كە شێخ سەعید ئەرزرۆمی جێهێشت، كاروانەكەی و ژمارەی هاوڕێكانی لەرێڕەوەكەدا زیادیان ئەكرد و تا گەیشتە (باڵوو) بوون بە 10 هەزار كەس. ئەو ساڵە شێخ سەعید و پیاوەكانی لەپیران لایاندا، كە شارۆچكەیەكە بەدووری 5 كم لەدیاربەكر و 10 كم لەباڵوو. هەموو دانیشتوانی ناوچەكە بەخۆیان و دیارییەكانیانەوە هاتنە پێشوازی شێخ.

حكومەتی توركیا زانیاری لەبارەی ئامادەكارییەكانی كوردەوە هەبوو و ئەترسا لەجۆش و خرۆشی دانیشتوانەكە و پشتیوانیكردنی تەواویان لەشێخ سەعید. بەمەبەستی ترساندن و دروستكردنی بیانوو، فەرماندەی ژەندرمەی تورك گەڕی ئەوەی پێگرتن، كە هەندێك لەپیاوەكانی شێخ سەعید بەشێوەیەكی ئاشكرا هێرشیان كردۆتە سەر سیاسەتی حكومەت و بەپەلە دەستگیری كردن و ویستی بیانخاتە زیندانی پیرانەوە، هەر هێندەی ئەو كەسانەیان لەكەمپەكەی شێخ هێنایەدەرەوە فەرماندەی ژەندرمەكان كەلەپچەی كردە دەستیان و فەرمانیدا بەژەندرمەكان داركارییان بكەن.

كاتێك هەواڵەكە بەشێخ سەعید گەیشت، وای بەباشزانی دەستوەرنەداتە مەسەلەكەوە، بەڵام كامپەكە كە ئەم ڕووداوە ورووژاندبووی، بەشێوەیەكی سەركێشانە هەڵسوكەوتیان كرد، ەندێك لەلایەنگرانی شێخ سەعید دەستیاندایە چەك و كەوتنە دوای شێخ (عەبدولڕەحیم)، برا گەنجەكەی شێخ سەعید، كەئەیویست نەیەڵێت دۆخەكە خراپتربێت، بۆیە 10 پیاوی لەگەڵ خۆی برد و بەمەبەستی دانوستاندن چووە لای ئەفسەرە توركەكە، بەڵام ئەفسەرەكە هەڕەشەی گرتنی ئەویشی كرد.

شێخی لاو وەڵامی دایەوە:
-ئەبێت هۆكاری ماقووڵ هەبێت بۆ گرتنی خەڵك.
ئەفسەرە توركەكە بەلووتبەرزییەكەوە وەڵامی دایەوە:
(ئەوە هۆكاری دەوڵەتە) و ئاماژەی دایە دوو ژەندرمە بۆ گرتنی شێخ.
پێشئەوەی دوو ژەندرمەكە فریای جووڵە بكەون، پیاوەكانی شێخ عەبدولڕەحیم دووانیان لەژەندرمەكان كوشت و فەرماندەی مەفرەزەكە تێی قوچاند و ئەنقەرەی ئاگاداركردەوە كە:
-شۆڕشی كورد دەستی پێكرد.

لەگەڵ گەیشتنی ئەو هەواڵە، مستەفا كەمال لەخەڵوەتی ڕابواردنی ناو ژنان و مەینۆشی هاتەدەرەوە و وەزیرەكانی كۆكردەوە و داوای ڕێوشوێنی توندی لێكردن بۆ نوقمكردنی (چەتەكانی كورد لەخوێندا)، بەڵام (فەتحی ئۆكیار)ی سەرۆك وەزیران ئەوەی ڕەتكردەوە دەستبخاتە خوێنی گەلی كوردی دۆست و بێتاوانەوە.

بۆ جێبەجێكردنی سیاسەتەكانی، مستەفا كەمال پێویستی بەچنگێكی توند و گیانێكی جەلادانە هەبوو، ئەم جۆرە كەسانەش لەدەوروبەری ئەتاتورك دەگمەن نەبوون. لەڕاستیدا ژماریەكی زۆر لەسڤیل و كەسایەتییە سەربازییەكان خەونیان بەوەوە ئەدی پۆستێكی لێپرسراویی وەربگرن. لەناویاندا كەسایەتییەك كەپێشتر خۆی سەلماندبوو وەك ژەنراڵێك و وەك دیپلۆماتێكیش و چەندین سەركەوتنی سەربازیی و دیپلۆماتیشی بەدەستهێنابوو.

(ئەنینۆ) كەخەڵكی مالاتیایە لەكوردستان و نازناوەكەی لەئەنجامی سەركەوتنی بەسەر یۆنانییەكاندا هەڵگرتبوو، سەركەوتنێكی دیپلۆماتیی گەورەشی ئەوەبوو، كە توانی ڕێككەوتننامەی سیڤەر بگۆڕێت بەڕێكەوتننامەی لۆزان، ئەو ڕێككەوتننامەیەی هەموو هیواكانی كوردی لەئۆتۆنۆمیدا تێكشكاند، لەپاداشتی ئەم كارەش لەساڵی (1923)وە بۆ (1924) پۆستی سەرەك وەزیرانی پێسپێردرا، دواتر ئەنینۆ لەئەنجامی پەیوەندییە خێزانییەكانی و لەبەرئەوەی ڕقی لەو شەوبێدارییە سووكانەبوو، كە دیكتاتۆر خوی پێوەگرتبوو، لەگۆڕەپانەكە كشایەوە. زۆرشت لەبارەی ئەنینۆوە وتراوە، پێشی ئەوترا عیسمەتەكەڕ، چونكە لەبواری دیپلۆماتیدا كەڕبوو، لەبارەیەوە ئەیانوت: حەوت ڕێوی لەناو سەریدا هاتووچۆ ئەكەن بێئەوەی هەرگیز تووشی یەك بن. ئەشیانوت كەسایەتییەكی چاوبرسی و قین لەدڵ بووە.

كاتێك سەرۆكی شاندی توركیابوو لەڕێكەوتننامەی لۆزاندا، عیسمەت ئەنینۆ بەئاشكرا ڕایگەیاند: “توركیا موڵكی هەردوو گەلی تورك و كوردە و ئەم دوو گەلە لەم وڵاتەدا هەمان ماف و ئەركیان هەیە).

لەڕاستیدا ئەم قسە شیرین كراوە، بەمەبەستی لەبیربردنەوەی ڕێككەوتننامەی سیڤەر و ئەو بەڵێنە ئاشكرایانەبوو، كە درابوو بۆ پێكهێنانی وڵاتی سەربەخۆی كوردستان.

مستەفا كەمال، عیسمەت ئەنینۆی لەلوتكەی حكومەتدا دانا بەمەبەستی سەركوتكردنی كورد و كەوتە هەوڵ بۆ ترساندنی دانیشتووانە توركەكان لەبزووتنەوەی كورد و داوای چەكهەڵگرتنی لێكردن و لەپەڕلەمانیشدا قیژاندی:
-توركیا لەمەترسیدایە، ئینگلیز پشتیوانی كوردەكان ئەكات و چەك و پارەیان ئەداتێ.

سەرۆك وەزیرانەكەی ڕاسپارد كاربكات بۆ ڕیشەكێشكردنی ئەو (گانگرینە)ی هەڕەشە لەجەستەی نەتەوەی تورك ئەكات و فەرمانیدا بەوالی بەدلیس بۆ میوانداریكردنی كۆلۆنیل خالید بەگی جەبری بەبیانووی گفتوگۆ سەبارەت بەچارەنووسی كوردستان، پاشان هەر لەهۆڵی كۆشكەكەی خۆیدا گوللەبارانی بكات.

خالید بەگ باوەڕی بەڕەوای ئەو مەسەلەیە هەبوو، كە بەرگری لێئەكات، بۆیە بڕوای بەشێوازی برایانەی نامەكەی والی كرد و بێ هیچ دوودڵییەك لەگەڵ 10 ژەندرمەی توركدا، كە بەناوی گاردی شەرەفەوە نێردرابوون بۆلای، كەوتەڕێ و ئەوەی بەخەیاڵدا نەهات كە چەند كەسێك لەگاردی تایبەتی خۆی لەگەڵ خۆیدا بەرێت، هەروەها هەواڵی ڕووداوەكەی پیرانی نەبیستبوو و نەیئەزانی لەئەنقەرە چ پیلانێك دژی خۆی و گەلی كورد داڕێژراوە.

لەبەردەم هۆڵی كۆشكەكەدا فەرماندەی كاروانەكە بەپەلە چووە ژوورەوە بۆ گەیاندنی هەواڵی گەیشتنی میوانەكە و ئەفسەری ڕاسپێردراو بەسەرپەرشتی دەستەی گوللەبارانكردنەكە، فەرمانی پێكرد:
-تۆ بچۆ دەرەوە، باخۆی بەتەنیا بێتە ژوورەوە.

خالید بەگ بەتەنیا چووە هۆڵی كۆشكەكەوە كەكۆشكێكی كۆنی میرە كوردەكانی بنەچەی شەرەفخان بوو. چاوەڕێبوو والی خۆی پێشوازی بكات، كەچی دەرگا گەورەكە لەدوایەوە داخرا، چەند هەنگاوێكی نا بەرەو ناوەڕاستی هۆڵەكە و چاوێكی بەپایە كۆنەكانی كۆشكەكەدا گێڕا، چاوی كەوت بەچەندین لولەی تفەنگ، كە ئاڕاستەی كراوە، لەو ساتەدا تێگەیشت كەوتۆتە بۆسەوە، ویستی بكشێتەوە بەرەو دەرگاكە، هەر لەگەڵ یەكەم جوڵەیدا لەشوێنی خۆی، 10 تفەنگ پێكەوە تەقەیان لێكرد و كەوتە سەر زەوی مەڕمەڕینی هۆڵەكە. هەمان ڕۆژ زۆر بەنهێنی و بەبێ ئاگاداركردنەوەی خێزانەكەی بەخاك سپێردرا.

لەهەمان سات و كاتدا مستەفا كەمال فەرمانی بەسوپای چوار كرد، كە لەدیاربەكر جێگیربوو، بەرەو پیران بەرێ بكەوێت بۆ تێكشكاندنی یاخیبوونی كورد (كە بێگانە پاڵپشتی ئەكات) وهاوكات سەربازگیری گشتی لەوڵاتدا ڕاگەیاند.

دوای ئەو ڕووداوەی كە دوو ژەندرمەكەی تیاكوژرا و فەرماندەكەیان ڕایكرد، شێخ سەعید گەیشتە ئەو ئەنجامەی حكومەت بەوەندەوە ناوەستێ و هەموو هێزی خۆی ئەخاتەگەڕ بۆ سەركوتكردنی خۆی و جەنگاوەرەكانی.

لەتەمەنی 80 ساڵیدا، لەزانا و ڕێبەری تەریقەتێكی ئایینیەوە بووە سەركردەیەكی سەربازیی و سیاسی.

لەبەرئەوەی زۆربەی ئەوانەی لەگەڵی بوون چەكداربوون، بێ هیچ زەحمەتێك لەیەكەی سەربازیدا ڕێكیخستن و پیاوانی بەئەزموون و ناسراو بەئازایەتی و توانای فەرماندەیی بەلێپرسراوی ئەو یەكانە دانا.

لەو كاتەدا هیچ ئەفسەرێكی پیشەیی نەیتوانی پەیوەست بێت بەهێزەكانی كوردەوە، بەشێكیان لەلایەن خالید بەگەوە بەئەرك نێرابوون بۆ ناوچەكانی تری كوردستان و خۆرئاوای توركیا و ژمارەیەكی زۆرتریان لەناو شورای دیاربەكردا گیریان خواردبوو، كەشارێكی ناسرابوو بەشوورە گەورەكانی و هیچ پەیوەندییەكی لەگەڵ دەرەوەدا نەبوو لەڕێی چوار دەروازەكەیەوە نەبێت. لەڕۆژی یەكەمی پێكهەڵپژانی نێوان فەرماندەیی ژەندرمەكان و پیاوانی شێخ سەعید، لێپرسراوانی سڤیل و سەربازیی، پیاوانی خۆیان گێڕایەوە ناو شارەكە و ڕێی چوونە ژوورەوە و هاتنەدەرەوەیان لەهەمووكەسێك قەدەغەكرد، لەبەرامبەریشدا هەریەكسەر هێزەكانی توركیا هەر چوار دەرگاكەیان داخست و بەرگرییان لەپشت شووراكانەوە ڕێكخست. نزیكەی 100 ئەفسەر و پزیشك و ئەندازیار و پارێزەر و ڕووناكبیری تری كورد گیریان خوارد و بێبەشبوون لەمافی پەیوەستبوون بەبزووتنەوەی چەكداریی نیشتمانییەوە.

سەرەڕای گرفتە سەختەكان، شەڕی نێوان هەردوولا بەقازانجی هێزەكانی كورد دەستیپێكرد و سوپای توركیا پاشەكشەی كردە ناو شوراكانی دیاربەكرەوە و كوژراو و تەقەمەنی و كەلوپەلە جەنگییەكانی لەگۆڕەپانی شەڕەكەدا بەجێهێشت، هاوكات كەوتە بەرگری لەشارەكە و تۆپی قورس و شەستیرەكانی لەسەر شورا پان و كۆنەكان و ڕوانگەی بورجەكان دانا و لەماوەی پێنج مانگدا شارەكەیان بەدەنگی تەقینەوەكانیان دەهەژاند.

دوای شكستی سوپای توركیا، كوردەكان كۆنتڕۆڵی هەموو ناوچەكانی هەردوو پارێزگەی دیاربەكر و ئەلعەزیزیان كرد.

بەهۆی سەركەوتنە سەربازییەكانیانەوە هەندێك خەڵكی گومانلێكراو پەیوەستبوون بە جەنگاوەرەكانەوە و لێرەولەوێ بەشدارییان كرد لەتاڵانكردنی ئەمبارەكاندا و پەنایان بردەبەر تۆڵەكردنەوەی خۆبەخۆیی، وەك: تیرۆركردنی ئەفسەر و سەربازانی تورك لەوانەی بەڕەزامەندیی خۆیان، خۆیان تەسلیمی ئەو سەركێشانە كردبوو.

پەلەپەلی ئەنقەرە بووە هۆكاری دوژمنكاری لەنێوان تورك و كوردا و كاری دوژمنانەی زۆر و لەژماردن نەهاتوو دژ بەكورد ئەنجام درا.

دوای كۆنتڕۆڵكردنی شارە بچووكەكانی هەردوو پارێزگەی ئەلعەزیز و دیاربەكر، فەرماندەكانی چواردەوری شێخ سەعید بڕیاری ڕزگاركردنی شاری دیاربەكریان دا. لەماوەی چەند مانگێكدا دەستەبژێری هێزە هەڵبژاردەكانیان لەدەوری شوراكانی شارەكە كۆكردەوە بەمەبەستی ناچاركردنیان بۆ خۆبەدەستەوەدان، یان چوونە ناو شارەكە و دەستبەسەراگرتنی لەناوەوە، هەموو ئەمەش بەبێ تۆپ و تانكی هێرشبەر و فڕۆكە، لەبەرامبەر شورایەكی پتەودا وەستابوون، كە سوپایەكی مەشقدیدەی چەكدار بەهەموو جۆرە چەكێكی قورس و سووك بەرگری لێئەكرد. ئەو كوردە خۆبەخشانەی توانییان خۆیان بگەیەننە ناو قەڵاكە، بەدیل گیران و كوژران و لاشەكانیان شێوێنرا و بەمەبەستی پاراستنی ناوبانگی سوپا و ڕووخاندنی ورەی دانیشتوان، سوپای توركیا كەللەسەری دیلەكانی كرد بەدارەوە و بۆ چەندین ڕۆژ بەكۆڵان و شەقامەكانی شارەكەدا گێڕایان.

بەم شێوەیە، لەكاتێكدا هێزەكانی كورد لەبەردەم دەرگاكانی شارەكەدا لاوازبوو، لەجیاتی ئەوەی دەستبەسەر بەشەكانی تری كوردستاندا بگرن و بیخەنە ژێر ڕكێفی خۆیانەوە، مستەفا كەمال و عیسمەتە كەڕ بەشێوەیەكی زیرەكانە سیاسەتێكی بەهێزیان بەكارهێنا و هانی كوردەكانیان ئەدا بۆ ئەوەی دژ بەیەك بجەنگن بەمەبەستی لەناوبردنی یاخیبووەكان. هەروەك چۆن پێشتریش عوسمانییەكان توانیبوویان بەبەكارهێنانی ئەم سیاستە میرنشینە كوردەكان لەناوبەرن و هاوكات شەڕی بۆرژوازیی كوردیان ئەكرد و هانی لێكهەڵوەشانی خێڵەكانیان ئەدا، هەروەها نانەوەی دووبەرەكی و شەڕ لەنێوان ئەو خێڵانەدا.

كەمال، كوردەكان و كوردستانی ئەناسی و پەیوەندیی زۆر نهێنی لەگەڵ سەرۆك خێڵە گەورەكانی كورد بەست و نامەی دۆستایەتی و پیاهەڵدانی بۆناردن، لەنامەكانیدا بەبرا ئازیزەكان ناوی ئەهێنان و ئەیتۆقاندن بەوەی شێخ سەعید بەكرێگیراوی ئینگلیزە و دوژمنێكی ڕەوشت نزمە، كە هەموو شتێك ئەكات لەپێناو دابەشكردن و نەهێشتنی ئیمپراتۆریی عوسمانیدا و هەستی شەرەف و ئازایەتی و پەیوەست بوون بەئیسلامی تیا ئەبزواندن و بەڵێنی درۆی پێئەدان بۆ ئەوەی پشتیوانی بكەن لەململانێكەی لەگەڵ ئەو (خۆفرۆشە ڕسوایە). توانای ڕازیكردنی بەجۆرێك بوو، كە ژمارەیەكی زۆر سەرۆك خێڵ و كەسایەتییە گرنگەكانی لەخۆی كۆكردەوە و دژی هێزەكانی شێخ سەعید چەكداری كردن، سەرەڕای ئەوە لەگەڵ ئینتیدابی فەڕەنسا لەسوریا ڕێكەوت بۆ گواستنەوەی هێزەكانی بەو هێڵی شەمەندەفەردا، كە سنووری نێوان هەردوو وڵاتی پێكئەهێنا. ئەم ڕێكەوتنە دژی پەیماننامەی 1921ی ئەنفەرە بوو، كە بەهەموو شێوەیەك قەدەغەی كردبوو ئەو هێڵە بۆ ئامانجی سەربازیی بەكاربهێنرێت، بەو هێڵەدا دەیان هەزار چەكداری گواستەوە بۆ ناوچەكانی ئورفە و ماردین و لەوێشەوە بۆ بەرەكانی جەنگ، كوردەكانیش كاتێك بەخۆیانزانی گەمارۆدراون و هیچ كادرێكی مەشقدیدە و پشتیوانی دەرەكییان نییە.

توانییان چەندین مانگ بەرگریی بكەن و كاتێك بڕوایان بەشكستی خۆیان هێنا یەك لەدوای خۆیاندا بەدەست هێزەكانی توركەوە.

لە 7ی تشرینی دووەمی 1925دا هێزەكانی توركیا كوردستانی توركیایان داگیركرد، كە لەوماوەیەدا ڕەشترین ڕۆژەكانی مێژووی خۆی بەخۆوە بینی و كوردستان بەئاگر و ئاسن لێیدرا، پیاوان ئەشكەنجەدران و كوژران و گوندەكان سووتێنران و بەرهەمە كشتوكاڵییەكان لەناوبران و ژنان و منداڵان ڕفێندران و دواتر كوژران. توركەكانی مستەفا كەمال قەسابخانەیەكیان بۆ كورد دانا، كە دڕندەییەكەی ئەگەیشتە ئاستی ئەو قەسابخانەیەی توركەكانی سوڵتان بۆ یۆنانیی و بولگاریی و ئەرمەنەكانیان دانا.

مستەفا كەمال دادگایەكی سەربازی ناردە كوردستان بەناوی (دادگای سەربەخۆیی) و بەخێراییەكی سەربازیی بێوێنە، هەزاران كەسی لەسێدارەدا و دوورخستەوە و زیندانی كرد. لەو گوندانەدا كە بەرامبەر سوپای توركیا بەرگریی كرابوو، منداڵان و ژنان لەحەوشەی ماڵەكاندا كۆكرانەوە و سەربازەكان لەسەربانەوە گوللەبارانیان كردن، ئەو ڕووناكبیرانەی دوور یا نزیك هاوسۆزییان لەگەڵ شۆڕشی كورد دەربڕیبوو، چارەنووسێكی كارەساتباریان هەبوو، نزیكەی 20 كەسیان پارچە پارچەكران و خرانە گوێنییەوە و فڕێدرانە دەریاچەی وانەوە.

ڕۆژ بەڕۆژ تۆقاندنی دادگەكانی سەربەخۆیی زیادی ئەكرد، ئەو حوكم و بڕیارانەی سێدارەدان، كەئەم دادگا تایبەتە دەری ئەكردن و خێرایی جێبەجێكردنی بڕیارەكان كەشێكی ترس و تۆقاندنی دروستكردبوو.

(عەلی ساحیب)ی سەرۆكی دادگای سەربەخۆیی لەدیاربەكر لەدیدارێكی ڕۆژنامەییدا بەشانازییەوە وتبووی:
– سێدارەكان بەهێشوو یاخیبووانیان گرتووە!
ئەم قسەیە زیادەڕەویی نەبوو، ئەی هەر عەلی ساحیب 55 فەرماندەی شۆڕشی دوای تەنیا مانگێك لەگرتنیان بەسێدارەدا هەڵنەواسی، لەنێوانیاندا سەركردەی راپەڕینەكە، شێخ سەعید، كە تەمەنی لە80 ساڵیدابوو؟ لەجیاتی ئەوەی تەرمی شەهیدەكان بدرێتەوە بەكەسوكاریان، دەسەڵاتدارانی تورك تەرمەكانیان خستە ناو گۆڕێكی بەكۆمەڵەوە لەباخچەیەكی نزیك گۆڕەپانی لەسێدارەدانەكە، بەرامبەر دەرگای ناسراو بەدەرگای چیا.

دادگای سەربەخۆیی دۆسێیەكی كۆن یا ڕاپۆراتێكی پۆلیس و تەنانەت قسەیەكی سادەی بەس بوو بۆ ئەوەی حوكمی لەسێدارەدانی پزیشك و پارێزەر و شاعیر و پیاوانی ئایینی دەربكات.

ئەو دوو شەهیدەی، كە تا ئەمڕۆش گەلی كورد شانازیی بەیادەوەرییانەوە ئەكات، (دكتۆر فوئاد خەڵكی دیاربەكر و پارێزەر حاجی ئاختی خەڵكی لیجە) بوون، پێش شەهیدكردنیان دكتۆر فوئاد داوای كرد هاوسەرەكەی لەژوورێكی تەنیادا ببینێت و داواكەی بۆ جێبەجێ كرا، بەڵام ئاختی، كە گەیشتە سەر سێدارەكە بەهێمنییەوە ڕووی قسەی كردە بەرپرسانی تورك:

-ئێوە بەكوشتنی ئێمە پەیوەندی مێژوویی و ویژدانیی نێوان كورد و تورك ئەپچڕێنین، ئێوە هەڵەیەكی زۆرگەورە ئەكەن، دڵنیابن گەلی كورد لەتۆڵەكردنەوە دواناكەوێت.

لەوساتەدا كە جەلادەكە پەتەكە دەكاتە ملی، هێندەی هێز تیا ئەمێنێت، كە هاواربكات:
– بژی كوردستان….

سەربازەكان بەقەمەكانیان ئەكەونە گیانی، ئاختی سەربەرز ئەكاتەوە و كۆنتڕۆڵی ئازارەكانی ئەكات و بەهەموو هێزەوە ئەقیژێنێت:
– بژی كۆماری داهاتووی كوردستان، بڕوخێ…) و پێشئەوەی قسەكانی تەواو بكات جەلادەكە كورسییەكەی لەژێر قاچی دەرهێنا و ئاختی بەهەواوە مایەوە و كاتێك دوا هەناسەیدا، خوێن وەك فوارە بە بەسێدارەكەدا چۆڕاوگەی بەست.

راپۆرت

پڕۆژەیەك دەدرێتە وەزیری پەروەردە
كەمی دەوامی باخچەكانی ساوایان گرفت بۆ فەرمانبەران دروست دەكات

خەڵك- بەشی هەواڵ
مامۆستایان و فەرمانبەران نیگەرانن لە كەمی كاتی دەوامی باخچەكانی ساوایانی حكومی لەكاتێكدا دەوامی فەرمانبەران زیادكراوە و ڕۆژنامەنووسێكیش لەو بارەیەوە پڕۆژەیەك دەداتە وەزیری پەروەردە و دەڵێت: “بەڵێنی پێدام لە ئەنجوومەنی وەزیران قسەی لەسەر بكات”.

ئیحسان مەلا فوئاد، ڕۆژنامەنووس بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، حكومەت ڕایگەیاندووە، كە یەك ملیۆن و 300 هەزار مووچەخۆری هەیە، بۆیە ئەگەر لەو ژمارەیە 900 هەزاری فەرمانبەر بێ و لەو 900 هەزارە 700 هەزاری منداڵی هەبێت، ئەوا دەكاتە 700 هەزار منداڵ.

ئاماژەی بەوەشكردووە، فەرمانبەران تا 2:30 دەوام بكەن و لەولاوە باخچە حكومییەكان تا 11:40ی بەیانی دەوام دەكەن، باشە ئەو 700 هەزار فەرمانبەرە منداڵەكانیان بۆ كوێ ببەن؟

ڕوونیشی كردۆتەوە، ئەگەر ئەو 700 هەزار منداڵە ببرێنە باخچە ناحكومییەكان و بۆ هەر یەكێكیان 150 هەزار دینار وەربگیرێت، ئەوا دەبێت مانگانە (105 ملیار) دینار بدەینە باخچەكان ئایا ئەو هەموو خەرجیە بە فەرمانبەران دەكرێت؟

دەشڵێت: “دوو جار قسەم لەگەڵ مامۆستا ئالان، وەزیری پەروەردە كردووە، بۆیە بەڵێنی پێ‌ دام لەگەڵ ئەنجوومەنی وەزیران قسە بكات لەو بارەیەوە و پڕۆژەیەكم پێشكەش كرد، كە ئەگەر بۆ هەر منداڵێكی فەرمانبەران مانگانە 40 هەزار دیناری لێوەربگرن، بەڵام دەوامی ئێواران بۆ باخچە حكومییەكان زیاد بكەن، ئەوا بەو 40 هەزار دینارە دەتوانرێت دەیان هەزار كەس بە گرێبەست دابمەزرێنیت، ئەمەش دەستكەوتێك دەبێت بۆ حكومەت”.

ئەمە لەكاتێكدایە، كە ژمارەیەكی زۆری مامۆستایان و فەرمانبەران و تەنانەت كارمەندانی كەرتی تایبەتیش بەهۆی كەمی كاتی دەوامی باخچە حكومییەكانەوە تووشی گرفت بوون بەو پێیەی منداڵەكانیان زوو دەوامیان تەواو دەبێت.

(خەڵك) لەو بارەیەوە ژمارەیەك فەرمانبەری دواند و لای خۆیانەوە ڕایانگەیاند، كە بەهۆی ئەوەی باخچە حكومیەكان لە 11:30 تا 12 دەوامیان تەواو دەبێت بۆیە منداڵەكانیان كێشەی هاتووچۆ و گەڕانەوە بۆ ماڵەوەیان بۆ دروست دەبێت، چونكە دەوامی خۆیان تا كاتژمێر 2:30ی دوانیوەڕۆیە.

ئاماژەیان بەوەشكرد، ترسی ئەوەمان هەیە منداڵەكانمان تووشی ڕووداوی نەخوازراو ببن لە ماڵەوە یان لە كۆڵان، چونكە كە ئەوان دەڕۆنەوە ماڵەوە چۆڵە و زۆربەی دایك و باوكان لەسەر كار و وەزیفەن و بەوەش زۆر مەترسی لەسەر ژیانیان هەیە.

دەشڵێن: “هیوادارین دەوامی باخچەكانیش وەك فەرمانگەكانی لێ‌ بكرێت بۆ ئەوەی كە خۆمان ڕۆیشتینەوە منداڵەكانیشمان لەو كاتەیا بگەڕێنەوە ماڵەوە و هەروەها داواكارین لە هاوینیشدا هاوشێوەی فەرمانگەكان باخچەكان هەبن، چونكە فەرمانبەران پشووی هاوینیان نییە”.

بۆ بەدواداچوونی زیاتر (خەڵك) چەند جارێك پەیوەندی كرد بە ئالان فەرەیدون، وەزیری پەروەردەی حكومەتی هەرێمەوە، بەڵام وەڵامی پەیوەندییەكەی نەدایەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

بێبەرامبەر پشكنینی شێرپەنجە بۆ ژنان دەكرێت

خەڵك – نزار جەزا

لقی سلێمانی ڕێكخراوی زاد لەپێناو پاراستنی خانمان و بەخشینی ژیانێكی تەندروست، بێبەرامبەر پشكنینی پێشوەختەی شێرپەنجەی مەمك بۆ ژنان دەكات.

پزیشكانی پسپۆڕ، ژنان دڵنیادەكەنەوە لەوەی، لەكاتی دەركەوتنی گرێ یان هەبوونی ئازارو ناڕەحەتی لەمەمكدا نابێت ببێتە هۆكارێك بۆ دودڵی و دڵەڕاوكێ‌، لەبەرئەوەی زۆربەی حاڵەتەكان لەجۆری شێرپەنجەی پاكن و (ناكوشندە) یە، بەڵام لە حاڵەتی شێرپەنجەی (كوشندە) شدا دەتوانرێت چارەسەر بكرێت ئەویش ئەگەر بێت و زوو دەستنیشانی حاڵەتەكە بكرێت .

ڕێكخراوی زاد وەك ڕێكخراوێكی خێرخوازیی قازانجنەویست كاردەكات، و دەیەوێت هاوكاری نەخۆش بكات لەنەشتەرگەری و وەرگرتنی چارەسەری پێویست، هاوكات كار لەسەر بڵاوكردنەوەی هۆشیاری تەندروستیش دەكەن، بۆئەوەی هاوڵاتیان خۆیان لەنەخۆشی بپارێزن.

لەو چوارچێوەیەدا ئەو ڕێكخراوە ڕۆژانی سێ شەممە پشكنینی پێشوەختەی شێرپەنجەی مەمكی خانمان دەكەن، و لەوبارەیەوە لوقمان عەبدوڵا بەرپرسی هۆشیاری تەندروستی لەڕێكخراوی زاد بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، لەم هەنگاوەدا پشكنینی شێرپەنجەی مەمك دەكەن و هۆشیاری بە خانمان دەدەن كە چۆن لەماڵەوە خۆیان پشكنین بۆخۆیان بكەن و نامیلەكەیەكیان لەسەر خۆپارێزی بەخانمان دەدەن.

ئاماژەی بەئەوەشدا، ئەم پشكنینە بۆ هەموو خانمێكە، كە هەست بەحاڵەتێكی نائاسایی دەكات یاخود تەنانەت حاڵەتی نائاساییشی نەبێت پێویستە سەردانی ڕێكخراوەكەیان بكەن، بۆئەوەی بەشداربێت لەوەی چۆن خۆی دەستنیشانی هەر حاڵەتێكی نائاسایی مەمكی لەماڵەوە بكات و پشكنینی پێشوەختە بكات و ڕێنمایی لەسەر چۆنیەتی خۆپاراستن لەشێرپەنجەی مەمك وەربگرێت.

باسی لەئەوەشكرد، ئامانج لەم هەوڵە كەمكردنەوەی شێرپەنجەی مەمكە لەناو خانماندا و زوو چارەسەركردنی ئەو خانمانەی كە توشبوون.

وتیشی:” هەموو ڕۆژانێكی سێ شەممە كاتژمێر 2:30ی پاش نیوەڕۆ تاكو5:30ی ئێوارە لەبنكەی سەرەكی ڕێكخراوی زاد، لە سلێمانی خوار هۆتێل پاڵاس ـ نهۆمی دووی تەلاری چوارباخ ـ شوقەی ژمارە 304 پشكنینەكە ئەنجامدەدەن”.

 

ئەم نیشانانەی خوارەوە بەئاگاهێنەرەوەی شێرپەنجەی مەمكن، بەڵام ئەمانە هیچ جێگەی خەم نین، چونكە لەقۆناغەكانی سەرەتادا چارەسەری پێویست بۆ نەخۆش دەكرێت، ئەگەر سەردانی پزیشكی پسپۆڕبكات:

1. دروستبوونی گرێ، زۆرترین حاڵەتەكانی شێرپەنجە بەم نیشانەیە دەردەكەوێت یاخود بەهۆی ئەستووربوونی نائاسایی بەشێكی پێستی مەمك.
2. چاڵ بوونی پێست لەو شوێنەی كە خەریكە شێرپەنجەكەی تووش دەبێت.
3. گۆڕانی ڕەنگی مەمك یاخود سووربوونەوە و برین.
4. گۆڕانكاری لە گۆی مەمكدا وەك بەناودا چوونی و گۆڕانی ڕەنگەكەی.
5. دەرچوون و لێهاتنی شلەی نائاسایی یان شلەی خوێناوی لەگۆی مەمكەوە.
6. دروستبوونی گرێ‌ لەبن باڵ.
7. بوونی ئازاری مەمك.

 

كۆمەڵێك هۆكار بۆ زیادبوونی ئەگەری تووشبوون بە بەشێرپەنجەی مەمك هەن، كە بریتین لەئەمانەی خوارەوە:

* جگەرە كێشان و وەرزش نەكردن.
* تێپەڕینی تەمەن لەسەرووی 55 ساڵی و كێشی زیاد.
* تووشبوونی پێشتر بەو جۆرە نەخۆشیە.
* ئەو خانمانەی یەكەم منداڵیان لەدوای تەمەنی 30 ساڵیەوە بووە.
* هۆكاری جیناتی بەرێژەی لە 5% بۆ 10% ئەگەری تووشبوون بە شێرپەنجەی مەمك زیاد دەكات.
* هۆكاری بۆماوەیی و تووشبوونی یەكێك لەئەندامانی نزیكی خێزان بەو نەخۆشیە وەك دایك، خوشك .
* بەركەوتنی تیشك لەناوچەی دەم و چاو یاخود سنگ پێش گەیشتنە تەمەنی 30 ساڵی.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ساڵوەگەڕی هەژدەهەمینی هێرشەكانی یازدەی سێپتەمبەری ئەمریكایە

خەڵك –بەشی هەواڵ

ئەمریكا ١٨هەمین ساڵیادی هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول دەكاتەوە كە بووە هۆی گیانلەدەستدانی نزیكەی سێ هەزار كەس و بە گەورەترین هێرشی تیرۆریستی دادەنرێت لە مێژووی ئەو وڵاتەدا.

سەرەڕای تێپەڕبوونی ١٨ ساڵ بەسەر هێرشەكانی ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١دا كە ئاراستەی جیهانی گۆڕی، بەڵام هێشتا كاریگەرییەكانی بەردەوامە.

دوای هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول، ئەمریكا لەژێر ناوی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆردا، فەراهەمكردنی دیموكراسی و ئازادیی، ئەفغانستان و عێراقی داگیر كرد.‌ ئەوەش لەو وڵاتانەدا ناسەقامگیری زۆر، پشێوی، شەڕی مەزهەبی، كوژرانی سەدان هەزار هاووڵاتی مەدەنی، هاتنە ئارای رێكخراوی تیرۆریستیی نوێ و خەرجكردنی ملیۆنەها دۆلاری لێكەوتەوە كە هەموو ئەوانە وەك رەخنەیەك رووبەڕووی ئەمریكا دەكرێنەوە.

سەرۆكی ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپ ناو بە ناو باس لەوە دەكات كە داگیركردنی ئەفغانستان و عێراق هەڵەیەكی گەورە‌ بووە.

لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١دا چی روویدا؟
نیویۆرك كە دڵی سیستمی دارایی ئەمریكایە، بەیانی رۆژی ١١ی ئەیلوول بە هێرشی تیرۆریستیی سەر دوو تاوەرەكە بەخەبەرهات.

دوای ئەوەی چوار فڕۆكەی نەفەرهەڵگر رفێندران كە لە نیوارد، بۆستن و واشنتۆنەوە فڕیبوون و بەرەو سان فرانسیسكۆ و لۆس ئانجلس دەچوون، ئەو فڕۆكەیەی بەرەو لۆس ئانجلس دەچوو كە سەربە هێڵی ئاسمانیی ئەمریكان ئێرلاین بوو دوای رفاندنی كاتژمێر 8.46 بەكاتی ناوخۆی ئەو وڵاتە‌ خۆی كێشا بە بینای باكووری دوو تاوەرەكەدا.

لە كاتێكدا تاوەری باكوور بلێسەی ئاگری گرتبوو، فڕۆكە رفێندراوەكەی دیكە كە سەر بە هێڵی ئاسمانیی یونایتد ئێرلاین بوو، ١٧ خولەك دوای هێرشی یەكەم لە پەخشی راستەوخۆدا خۆی كێشا بە تاوەری باشووردا.

دوای ئەوەی ئەمریكا و هەموو جیهان لە پەخشی راستەوخۆدا تەماشای هێرشی سەر دوو تاوەرەكەیان دەكرد، هەردوو تاوەرەكە لە ماوەی چەند خولەكێكدا تەختی زەوی بوون و دوورگەی مانهاتان بە دووكەڵ داپۆشرا.

دوا بە دوای هێرشی سەر دوو تاوەرەكە فڕۆكەیەكی دیكەی رفێندراو خۆی كێشا بە بینای وەزارەتی بەرگری ئەمریكا (پنتاگۆن)دا.

هەروەها دوایین فڕۆكەی رفێندراو لە ویلایەتی پێنسیلڤانیا لە لایەن فڕۆكەی جەنگی جۆری F-16وە خرایە خوارەوە.

جگە لە ١٩ ئەنجامدەری هێرشەكە كە فڕۆكەكا‌نیان رفاندبوو لە ئەنجامی هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول لە نیویۆرك، واشنتۆن و پێنسیلڤانیا تێكڕا دوو هەزار و ٩٧٧ كەس گیانیان لەدەستدا.

سەركردەی رێكخراوی تیرۆریستیی ئەلقاعیدە، ئوسامە بن لادن بەرپرسیارێتی هێرشەكانی گرتەئەستۆ.

هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول، رێڕەوی مێژووی گۆڕی
یەكەم وەڵامدانەوەی ئەمریكا بۆ هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول، چوونە ناوەوەی بوو بۆ ئەفغانستان.

بەهۆی رەتكردنەوەی رادەستنەكردنەوەی رێبەری ئەلقاعیدە، ئوسامە بن لادن لە لایەن تاڵیبانەوە، سەرۆكی ئەو كاتەی ئەمریكا، جۆرج دەبلیو بوش لە حەوتی تشرینی یەكەمی ٢٠٠١دا ئەفغانستانی داگیر كرد و رژێمی تاڵیبانی رووخاند، پاشان دەسەڵاتی ئەو وڵاتە چووە دەست حامید كارازای كە زیاتر لە خۆرئاواوە نزیك بوو.

دوای ١٨ ساڵ لە دەستپێكی ئۆپەراسیۆنەكان بۆ بەرگرتن لەوەی ئەفغانستان ببێتە بنكەی تیرۆریستان، لەم ساڵانی رابردوودا ئەو وڵاتە دەستی كرد بە لەخۆگرتنی چەكدارانی داعش و بووە بەندەرێكی ئارام بۆ تیرۆریستان.

لەو رۆژەی ئەمریكا ئەفغانستانی داگیركردووە تا ئێستا لەو وڵاتەدا زیاتر لە ٥٠ هەزار هاووڵاتی مەدەنی و نزیكەی دوو هەزار و ٤٠٠ سەربازیی ئەمریكی كوژراون.

لەگەڵ ئەوەی ئەركی جەنگی هێزەكانی ناتۆ لە ئەفغانستان بە رێبەرایەتی ئەمریكا لە ٢٤ی كانوونی یەكەمی ٢٠١٤دا لە رێوڕەسمێكدا لە كابول بە فەڕمی كۆتایی پێ هات، بەڵام ئەمریكا هێشتا بە بیانووی ”بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر” و ”سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی وڵات” بەردەوامە لەسەر مانەوەی لەو وڵاتە لە رووی سەربازییەوە و لەئێستادا، نزیكەی ١٤ هەزار سەربازی لەو وڵاتە هەیە.

داگیركردنی عێراق
لە 2003 ئەمریكا عیراقی داگیركرد و بە هۆی ئەو جەنگە مەزهەبیەی كە لە دوای داگیركردنی عێراق لە لایەن ئەمریكاوە سەریهەڵدا، سەدان هەزار كەس لەو وڵاتە كوژراون.

لە كاتێكدا حكوومەتی داگیركەر سەرلەنوێ وڵاتی بنیاتدەنایەوە، بۆچوونی جیاوازی قووڵی ‌نێوان گرووپە كوردیەكان لە باكوور و حكوومەتی ناوەند گرژیی نەژادی زیاتر كرد.

لە ساڵی ٢٠٠٥دا لە عێراق داننرا بە حكوومەتی هەرێمی كوردستاندا

هەروەها لە دوای داگیركردنی لە لایەن ئەمریكاوە، عێراق بووە پڕ كێشەترین وڵاتی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست.

ئەو ئۆپەراسیۆنەی بەڵێنی بەدیهێنانی ”سەقامگیری و دیموكراسی” بۆ عێراق دابوو ناوی لێنرا ”ئۆپەراسیۆنی ئازادكردنی عێراق”، بەڵام لە ئەنجامی دەستوەردانی سەربازیی سەدان هەزار هاووڵاتی مەدەنی كوژراون.

داگیركردنی عێراق كە كوژرانی سەدان هەزار هاووڵاتی مەدەنی و خەرجكردنی ملیۆنەها دۆلاری لێكەوتەوە و لە هەمان كاتدا زەمینەی ساز كرد بۆ سەرهەڵدانی رێكخراوی تیرۆریستیی داعش.

لەگەڵ دەركەوتنی رێكخراوی تیرۆریستیی داعش، گەلی عێراق رووبەڕووی تاوانی جەنگ بووەوە وەك كۆمەڵكوژیی.

سیستمی نوێی جیهانیی
سیستمی نوێی جیهانی كە دوای هێرشە تیرۆریستییەكانی ١١ی ئەیلوول دەستیپێكرد، ستراتیجییەتی ئەمنیی نوێی لەگەڵ خۆیدا هێنا لە رووی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر.

لەگەڵ هێرشەكاندا دیدی ئاسایشی نیشتمانی نەك تەنها لە ئەمریكا بەڵكو لە تەواوی وڵاتانی جیهاندا گۆڕا و دەوڵەتان ناچاربوون پارەی زیاتر بۆ ئاسایشی نیشتمانی تەرخان بكەن.

ئیدی نەك تەنها چەكی كیمیایی یان چەكی ئاسایی، بەڵكو هەموو ئۆتۆمبێلێك، كەس یان پاكەتێكی گوماناوی وەك هەڕەشەی تیرۆر دەبینرێت. لەو رووەشەوە لە شوێنە كراوەكاندا بە رووی خەڵكدا بەتایبەتی فڕۆكەخانەكان رێوشوێنی ئەمنیی زیاتر گیرانەبەر، بەو شێوەیەش تێگەیشتنێكی ئەمنیی نوێ هاتە ئاراوە.

ئیسلامفۆبیا و ١١ی ئەیلوول
هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول بوونە هۆی زیادبوونی بەرچاوی تاوانی نەفرین دژبە موسڵمانان لە خۆرئاوادا بەتایبەتی لە ئەمریكا و ئیسلامفۆبیا تا دێت قووڵتر دەبێتەوە، میدیاش ناو بە ناو دەستیكرد بە بەكارهێنانی دەستەواژەی ”تیرۆری ئیسلامی” و ”ئیسلامی رادیكاڵ”.

توێژینەوەكان دەریانخستووە كە میدیا زیاتر ئەو هێرشە تیرۆریستیانە باس دەكەن كە ناوی موسڵمانانیان تێوەگلاوە بەراورد ئەو هێرشانەی لە لایەن كەسانی سەربە ئایین و گرووپەكانی دیكەوە ئەنجام دەدرێن.

بە هۆی ئەوەی حكوومەتەكەی بوش بە گشتیی سیاسەتی لایەنگری جەنگی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست پەیڕەو دەكرد ناو بە ناو لە ئەمریكا و وڵاتانی دیكەشدا رووبەڕووی رەخنە دەبێتەوە. لەبەرئەوە كاتێك ئەفغانستانی داگیر كرد پشتیوانی زۆر وڵاتی هەبوو، بەڵام هەمان پشتیوانی لە داگیركردنی عێراقدا لێنەكرا.

باراك ئۆباما كە دوای بوش سەرۆكایەتی ئەمریكای وەرگرت، وەك ”رێبەری نەیاری جەنگ” دەركەوت و لە سەردەمی سەرۆكایەتیدا بەشی زۆری سەربازانی ئەمریكی لە ئەفغانستان و عێراق كشاندەوە.

لە سەردەمی خولی یەكەمی سەرۆكایەتی ئۆبامادا سەركردەی ئەلقاعیدە، ئوسامە بن لادن كوژرا.

سەرۆكی ئێستای ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپ كە بە لێدوانە رەگەزپەرستی و دژ بە موسڵمانان دەركەوتووە و ناسراوە، چ لەكاتی كەمپینەكانی هەڵبژاردندا چ لە ساڵی ٢٠١٧ەوە لەوەتەی دەسەڵاتی گرتووەتە دەست بە بیانووی ١١ی ئەیلوولەوە هەندێك هەنگاوی ئیسلامفۆبیای ناوە وەك دانانی قەدەغەكردنی گەشتكردن بۆ ئەمریكا لەسەر هاووڵاتییانی ژمارەیەك وڵاتی موسڵمان.

حكوومەتەكەی ترەمپ كە رەخنە لە دەستوەردانی سەربازیی ئەمریكا دەگرێت لە ئەفغانستان و بە هەڵەیەكی گەورەی دادەنێت، ماوەیەكە دانوستانی ئاشتیی لەگەڵ تاڵیبان بەڕێوەدەبرد، بەڵام دوای كوژرانی دوو سەربازی ناتۆ كە یەكێكیان ئەمریكی بوو لە ئەنجامی هێرشەكانی تاڵیباندا گفتوگۆكانی هەڵپەسارد. ترەمپ پلانی وایە ئەگەر لەگەڵ تاڵیبانیش بگەن بە‌ رێككەوتن بەشێك لە سەربازانی وڵاتەكەی لە ئەفغانستان بكشێنێتەوە و هەشت هەزار و ٦٠٠ سەربازی بهێڵێتەوە.‌
سەرچاوە/ئەنادۆڵۆ

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان