ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

ئەمڕۆ 94 ساڵ بەسەر لەسێدارەدانی شێخ سەعیدی پیران و هاوڕێكانی تێدەپەڕێت

خەڵك- بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ 29ی حوزەیران، 94 ساڵ تێدەپەڕێت بەسەر لەسێدارەدانی شێخ سەعیدی پیران و هاوڕێكانی لە 29-6-1925 لە باكووری كوردستان.

بەپێی یاداشتەكانی (دكتۆر نورەدین زازا)، سیاسەتمەدار و ڕووناكبیری كورد، كە باست حەمەغەریب كردویەتی بە كوردی، گەڕانەوە بۆ بیرۆكە شۆفێنییەكانی (پان تۆران)ی (جون تورك)ی پێش جەنگی جیهانی یەكەم، ئاگاداركردنەوەیەك بوو بۆ نیشتمانپەروەران و كەسایەتییە كاراكانی كورد، بەتایبەت ئەوانەی لەنزیكەوە هاوكاری مستەفا كەمالیان كردبوو. سەرەنجام بۆ ڕێگرتن لەسیاسەتی جیاكاری و چەوساندنەوە، ڕێكخراوێكی بەرگری كوردی دامەزرا و خۆی لەگۆڕەپانەكەدا سەپاند.

خالید بەگی جەبری، یەكێك لەسەرۆك خێڵەكانی (جوبران)ی نیشتەجێی ناوچەكانی مووش، كە پیاوێكی ڕووناكبیر و پڕ جۆشی نەتەوەیی بوو، ئەو ئەركەی خستە سەرشانی و چالاك و لەخۆبووردوو ئەنجامیدا. لەماوەیەكی كەمدا ڕۆشنبیران و كاربەدەستانی كوردی لەخۆی كۆكردەوە و توانی كەسانی دەستەبژێر و پیاوماقوڵان و كەسایەتییە ناودارەكانی ناوچەیەكی بەرفراوانی كوردستان كۆبكاتەوە. نوێنەرەكانی بەهەر چوارلای وڵاتدا كەوتنەگەڕ بەمەبەستی كۆكردنەوەی زۆرترین ژمارەی لایەنگر.

لە 26ی مارسی 1925 دیاریكرا وەك ڕۆژی دەستپێكردنی ڕاپەڕینی چەكداری، بەڵام ڕێكەوت دەستی وەردایە ڕووداوەكان، پێشئەوەی ئامادەكارییەكان بۆ شۆڕش تەواوبێت، زووتر و لە 7 ی شوباتدا بەرگری دەستپێكرد، ئەویش لەئەنجامی پێكادانێك، كە لێپرسراوانی ئەنفەرە لەنێوان مەفرەزەیەكی تورك و هەندێك لەپیاوانی شێخ سەعیدی پیراندا هەڵیانگیرساند.

شێخ وەك پیاوێكی ڕێزدار و باوەڕدار لەباكوور و باكووری خۆرهەڵاتی كوردستان ناسرابوو، سوێندیشی خواردبوو هاوپەیمانی كۆڵۆنیل خالید بەگ بێت.

شێخ سەعید، كە یەكێك بوو لەسەرانی رێبازی نەقشەبەندیی- رێبازێكی سۆفی ئیسلامییە- ڕێزێكی گەورەی هەبوو لای زۆربەی خەڵكی كورد بەهۆی زانایی و باوەڕدارییەكەیەوە. خۆی بەڕەچەڵەك خەڵكی (باڵوو) بوو و لەئەرزڕۆم دائەنیشت، هەموو ساڵێك سەردانی مەزاری با و باپیرانی ئەكرد لە (باڵوو).

كاتێك، كە شێخ سەعید ئەرزرۆمی جێهێشت، كاروانەكەی و ژمارەی هاوڕێكانی لەرێڕەوەكەدا زیادیان ئەكرد و تا گەیشتە (باڵوو) بوون بە 10 هەزار كەس. ئەو ساڵە شێخ سەعید و پیاوەكانی لەپیران لایاندا، كە شارۆچكەیەكە بەدووری 5 كم لەدیاربەكر و 10 كم لەباڵوو. هەموو دانیشتوانی ناوچەكە بەخۆیان و دیارییەكانیانەوە هاتنە پێشوازی شێخ.

حكومەتی توركیا زانیاری لەبارەی ئامادەكارییەكانی كوردەوە هەبوو و ئەترسا لەجۆش و خرۆشی دانیشتوانەكە و پشتیوانیكردنی تەواویان لەشێخ سەعید. بەمەبەستی ترساندن و دروستكردنی بیانوو، فەرماندەی ژەندرمەی تورك گەڕی ئەوەی پێگرتن، كە هەندێك لەپیاوەكانی شێخ سەعید بەشێوەیەكی ئاشكرا هێرشیان كردۆتە سەر سیاسەتی حكومەت و بەپەلە دەستگیری كردن و ویستی بیانخاتە زیندانی پیرانەوە، هەر هێندەی ئەو كەسانەیان لەكەمپەكەی شێخ هێنایەدەرەوە فەرماندەی ژەندرمەكان كەلەپچەی كردە دەستیان و فەرمانیدا بەژەندرمەكان داركارییان بكەن.

كاتێك هەواڵەكە بەشێخ سەعید گەیشت، وای بەباشزانی دەستوەرنەداتە مەسەلەكەوە، بەڵام كامپەكە كە ئەم ڕووداوە ورووژاندبووی، بەشێوەیەكی سەركێشانە هەڵسوكەوتیان كرد، ەندێك لەلایەنگرانی شێخ سەعید دەستیاندایە چەك و كەوتنە دوای شێخ (عەبدولڕەحیم)، برا گەنجەكەی شێخ سەعید، كەئەیویست نەیەڵێت دۆخەكە خراپتربێت، بۆیە 10 پیاوی لەگەڵ خۆی برد و بەمەبەستی دانوستاندن چووە لای ئەفسەرە توركەكە، بەڵام ئەفسەرەكە هەڕەشەی گرتنی ئەویشی كرد.

شێخی لاو وەڵامی دایەوە:
-ئەبێت هۆكاری ماقووڵ هەبێت بۆ گرتنی خەڵك.
ئەفسەرە توركەكە بەلووتبەرزییەكەوە وەڵامی دایەوە:
(ئەوە هۆكاری دەوڵەتە) و ئاماژەی دایە دوو ژەندرمە بۆ گرتنی شێخ.
پێشئەوەی دوو ژەندرمەكە فریای جووڵە بكەون، پیاوەكانی شێخ عەبدولڕەحیم دووانیان لەژەندرمەكان كوشت و فەرماندەی مەفرەزەكە تێی قوچاند و ئەنقەرەی ئاگاداركردەوە كە:
-شۆڕشی كورد دەستی پێكرد.

لەگەڵ گەیشتنی ئەو هەواڵە، مستەفا كەمال لەخەڵوەتی ڕابواردنی ناو ژنان و مەینۆشی هاتەدەرەوە و وەزیرەكانی كۆكردەوە و داوای ڕێوشوێنی توندی لێكردن بۆ نوقمكردنی (چەتەكانی كورد لەخوێندا)، بەڵام (فەتحی ئۆكیار)ی سەرۆك وەزیران ئەوەی ڕەتكردەوە دەستبخاتە خوێنی گەلی كوردی دۆست و بێتاوانەوە.

بۆ جێبەجێكردنی سیاسەتەكانی، مستەفا كەمال پێویستی بەچنگێكی توند و گیانێكی جەلادانە هەبوو، ئەم جۆرە كەسانەش لەدەوروبەری ئەتاتورك دەگمەن نەبوون. لەڕاستیدا ژماریەكی زۆر لەسڤیل و كەسایەتییە سەربازییەكان خەونیان بەوەوە ئەدی پۆستێكی لێپرسراویی وەربگرن. لەناویاندا كەسایەتییەك كەپێشتر خۆی سەلماندبوو وەك ژەنراڵێك و وەك دیپلۆماتێكیش و چەندین سەركەوتنی سەربازیی و دیپلۆماتیشی بەدەستهێنابوو.

(ئەنینۆ) كەخەڵكی مالاتیایە لەكوردستان و نازناوەكەی لەئەنجامی سەركەوتنی بەسەر یۆنانییەكاندا هەڵگرتبوو، سەركەوتنێكی دیپلۆماتیی گەورەشی ئەوەبوو، كە توانی ڕێككەوتننامەی سیڤەر بگۆڕێت بەڕێكەوتننامەی لۆزان، ئەو ڕێككەوتننامەیەی هەموو هیواكانی كوردی لەئۆتۆنۆمیدا تێكشكاند، لەپاداشتی ئەم كارەش لەساڵی (1923)وە بۆ (1924) پۆستی سەرەك وەزیرانی پێسپێردرا، دواتر ئەنینۆ لەئەنجامی پەیوەندییە خێزانییەكانی و لەبەرئەوەی ڕقی لەو شەوبێدارییە سووكانەبوو، كە دیكتاتۆر خوی پێوەگرتبوو، لەگۆڕەپانەكە كشایەوە. زۆرشت لەبارەی ئەنینۆوە وتراوە، پێشی ئەوترا عیسمەتەكەڕ، چونكە لەبواری دیپلۆماتیدا كەڕبوو، لەبارەیەوە ئەیانوت: حەوت ڕێوی لەناو سەریدا هاتووچۆ ئەكەن بێئەوەی هەرگیز تووشی یەك بن. ئەشیانوت كەسایەتییەكی چاوبرسی و قین لەدڵ بووە.

كاتێك سەرۆكی شاندی توركیابوو لەڕێكەوتننامەی لۆزاندا، عیسمەت ئەنینۆ بەئاشكرا ڕایگەیاند: “توركیا موڵكی هەردوو گەلی تورك و كوردە و ئەم دوو گەلە لەم وڵاتەدا هەمان ماف و ئەركیان هەیە).

لەڕاستیدا ئەم قسە شیرین كراوە، بەمەبەستی لەبیربردنەوەی ڕێككەوتننامەی سیڤەر و ئەو بەڵێنە ئاشكرایانەبوو، كە درابوو بۆ پێكهێنانی وڵاتی سەربەخۆی كوردستان.

مستەفا كەمال، عیسمەت ئەنینۆی لەلوتكەی حكومەتدا دانا بەمەبەستی سەركوتكردنی كورد و كەوتە هەوڵ بۆ ترساندنی دانیشتووانە توركەكان لەبزووتنەوەی كورد و داوای چەكهەڵگرتنی لێكردن و لەپەڕلەمانیشدا قیژاندی:
-توركیا لەمەترسیدایە، ئینگلیز پشتیوانی كوردەكان ئەكات و چەك و پارەیان ئەداتێ.

سەرۆك وەزیرانەكەی ڕاسپارد كاربكات بۆ ڕیشەكێشكردنی ئەو (گانگرینە)ی هەڕەشە لەجەستەی نەتەوەی تورك ئەكات و فەرمانیدا بەوالی بەدلیس بۆ میوانداریكردنی كۆلۆنیل خالید بەگی جەبری بەبیانووی گفتوگۆ سەبارەت بەچارەنووسی كوردستان، پاشان هەر لەهۆڵی كۆشكەكەی خۆیدا گوللەبارانی بكات.

خالید بەگ باوەڕی بەڕەوای ئەو مەسەلەیە هەبوو، كە بەرگری لێئەكات، بۆیە بڕوای بەشێوازی برایانەی نامەكەی والی كرد و بێ هیچ دوودڵییەك لەگەڵ 10 ژەندرمەی توركدا، كە بەناوی گاردی شەرەفەوە نێردرابوون بۆلای، كەوتەڕێ و ئەوەی بەخەیاڵدا نەهات كە چەند كەسێك لەگاردی تایبەتی خۆی لەگەڵ خۆیدا بەرێت، هەروەها هەواڵی ڕووداوەكەی پیرانی نەبیستبوو و نەیئەزانی لەئەنقەرە چ پیلانێك دژی خۆی و گەلی كورد داڕێژراوە.

لەبەردەم هۆڵی كۆشكەكەدا فەرماندەی كاروانەكە بەپەلە چووە ژوورەوە بۆ گەیاندنی هەواڵی گەیشتنی میوانەكە و ئەفسەری ڕاسپێردراو بەسەرپەرشتی دەستەی گوللەبارانكردنەكە، فەرمانی پێكرد:
-تۆ بچۆ دەرەوە، باخۆی بەتەنیا بێتە ژوورەوە.

خالید بەگ بەتەنیا چووە هۆڵی كۆشكەكەوە كەكۆشكێكی كۆنی میرە كوردەكانی بنەچەی شەرەفخان بوو. چاوەڕێبوو والی خۆی پێشوازی بكات، كەچی دەرگا گەورەكە لەدوایەوە داخرا، چەند هەنگاوێكی نا بەرەو ناوەڕاستی هۆڵەكە و چاوێكی بەپایە كۆنەكانی كۆشكەكەدا گێڕا، چاوی كەوت بەچەندین لولەی تفەنگ، كە ئاڕاستەی كراوە، لەو ساتەدا تێگەیشت كەوتۆتە بۆسەوە، ویستی بكشێتەوە بەرەو دەرگاكە، هەر لەگەڵ یەكەم جوڵەیدا لەشوێنی خۆی، 10 تفەنگ پێكەوە تەقەیان لێكرد و كەوتە سەر زەوی مەڕمەڕینی هۆڵەكە. هەمان ڕۆژ زۆر بەنهێنی و بەبێ ئاگاداركردنەوەی خێزانەكەی بەخاك سپێردرا.

لەهەمان سات و كاتدا مستەفا كەمال فەرمانی بەسوپای چوار كرد، كە لەدیاربەكر جێگیربوو، بەرەو پیران بەرێ بكەوێت بۆ تێكشكاندنی یاخیبوونی كورد (كە بێگانە پاڵپشتی ئەكات) وهاوكات سەربازگیری گشتی لەوڵاتدا ڕاگەیاند.

دوای ئەو ڕووداوەی كە دوو ژەندرمەكەی تیاكوژرا و فەرماندەكەیان ڕایكرد، شێخ سەعید گەیشتە ئەو ئەنجامەی حكومەت بەوەندەوە ناوەستێ و هەموو هێزی خۆی ئەخاتەگەڕ بۆ سەركوتكردنی خۆی و جەنگاوەرەكانی.

لەتەمەنی 80 ساڵیدا، لەزانا و ڕێبەری تەریقەتێكی ئایینیەوە بووە سەركردەیەكی سەربازیی و سیاسی.

لەبەرئەوەی زۆربەی ئەوانەی لەگەڵی بوون چەكداربوون، بێ هیچ زەحمەتێك لەیەكەی سەربازیدا ڕێكیخستن و پیاوانی بەئەزموون و ناسراو بەئازایەتی و توانای فەرماندەیی بەلێپرسراوی ئەو یەكانە دانا.

لەو كاتەدا هیچ ئەفسەرێكی پیشەیی نەیتوانی پەیوەست بێت بەهێزەكانی كوردەوە، بەشێكیان لەلایەن خالید بەگەوە بەئەرك نێرابوون بۆ ناوچەكانی تری كوردستان و خۆرئاوای توركیا و ژمارەیەكی زۆرتریان لەناو شورای دیاربەكردا گیریان خواردبوو، كەشارێكی ناسرابوو بەشوورە گەورەكانی و هیچ پەیوەندییەكی لەگەڵ دەرەوەدا نەبوو لەڕێی چوار دەروازەكەیەوە نەبێت. لەڕۆژی یەكەمی پێكهەڵپژانی نێوان فەرماندەیی ژەندرمەكان و پیاوانی شێخ سەعید، لێپرسراوانی سڤیل و سەربازیی، پیاوانی خۆیان گێڕایەوە ناو شارەكە و ڕێی چوونە ژوورەوە و هاتنەدەرەوەیان لەهەمووكەسێك قەدەغەكرد، لەبەرامبەریشدا هەریەكسەر هێزەكانی توركیا هەر چوار دەرگاكەیان داخست و بەرگرییان لەپشت شووراكانەوە ڕێكخست. نزیكەی 100 ئەفسەر و پزیشك و ئەندازیار و پارێزەر و ڕووناكبیری تری كورد گیریان خوارد و بێبەشبوون لەمافی پەیوەستبوون بەبزووتنەوەی چەكداریی نیشتمانییەوە.

سەرەڕای گرفتە سەختەكان، شەڕی نێوان هەردوولا بەقازانجی هێزەكانی كورد دەستیپێكرد و سوپای توركیا پاشەكشەی كردە ناو شوراكانی دیاربەكرەوە و كوژراو و تەقەمەنی و كەلوپەلە جەنگییەكانی لەگۆڕەپانی شەڕەكەدا بەجێهێشت، هاوكات كەوتە بەرگری لەشارەكە و تۆپی قورس و شەستیرەكانی لەسەر شورا پان و كۆنەكان و ڕوانگەی بورجەكان دانا و لەماوەی پێنج مانگدا شارەكەیان بەدەنگی تەقینەوەكانیان دەهەژاند.

دوای شكستی سوپای توركیا، كوردەكان كۆنتڕۆڵی هەموو ناوچەكانی هەردوو پارێزگەی دیاربەكر و ئەلعەزیزیان كرد.

بەهۆی سەركەوتنە سەربازییەكانیانەوە هەندێك خەڵكی گومانلێكراو پەیوەستبوون بە جەنگاوەرەكانەوە و لێرەولەوێ بەشدارییان كرد لەتاڵانكردنی ئەمبارەكاندا و پەنایان بردەبەر تۆڵەكردنەوەی خۆبەخۆیی، وەك: تیرۆركردنی ئەفسەر و سەربازانی تورك لەوانەی بەڕەزامەندیی خۆیان، خۆیان تەسلیمی ئەو سەركێشانە كردبوو.

پەلەپەلی ئەنقەرە بووە هۆكاری دوژمنكاری لەنێوان تورك و كوردا و كاری دوژمنانەی زۆر و لەژماردن نەهاتوو دژ بەكورد ئەنجام درا.

دوای كۆنتڕۆڵكردنی شارە بچووكەكانی هەردوو پارێزگەی ئەلعەزیز و دیاربەكر، فەرماندەكانی چواردەوری شێخ سەعید بڕیاری ڕزگاركردنی شاری دیاربەكریان دا. لەماوەی چەند مانگێكدا دەستەبژێری هێزە هەڵبژاردەكانیان لەدەوری شوراكانی شارەكە كۆكردەوە بەمەبەستی ناچاركردنیان بۆ خۆبەدەستەوەدان، یان چوونە ناو شارەكە و دەستبەسەراگرتنی لەناوەوە، هەموو ئەمەش بەبێ تۆپ و تانكی هێرشبەر و فڕۆكە، لەبەرامبەر شورایەكی پتەودا وەستابوون، كە سوپایەكی مەشقدیدەی چەكدار بەهەموو جۆرە چەكێكی قورس و سووك بەرگری لێئەكرد. ئەو كوردە خۆبەخشانەی توانییان خۆیان بگەیەننە ناو قەڵاكە، بەدیل گیران و كوژران و لاشەكانیان شێوێنرا و بەمەبەستی پاراستنی ناوبانگی سوپا و ڕووخاندنی ورەی دانیشتوان، سوپای توركیا كەللەسەری دیلەكانی كرد بەدارەوە و بۆ چەندین ڕۆژ بەكۆڵان و شەقامەكانی شارەكەدا گێڕایان.

بەم شێوەیە، لەكاتێكدا هێزەكانی كورد لەبەردەم دەرگاكانی شارەكەدا لاوازبوو، لەجیاتی ئەوەی دەستبەسەر بەشەكانی تری كوردستاندا بگرن و بیخەنە ژێر ڕكێفی خۆیانەوە، مستەفا كەمال و عیسمەتە كەڕ بەشێوەیەكی زیرەكانە سیاسەتێكی بەهێزیان بەكارهێنا و هانی كوردەكانیان ئەدا بۆ ئەوەی دژ بەیەك بجەنگن بەمەبەستی لەناوبردنی یاخیبووەكان. هەروەك چۆن پێشتریش عوسمانییەكان توانیبوویان بەبەكارهێنانی ئەم سیاستە میرنشینە كوردەكان لەناوبەرن و هاوكات شەڕی بۆرژوازیی كوردیان ئەكرد و هانی لێكهەڵوەشانی خێڵەكانیان ئەدا، هەروەها نانەوەی دووبەرەكی و شەڕ لەنێوان ئەو خێڵانەدا.

كەمال، كوردەكان و كوردستانی ئەناسی و پەیوەندیی زۆر نهێنی لەگەڵ سەرۆك خێڵە گەورەكانی كورد بەست و نامەی دۆستایەتی و پیاهەڵدانی بۆناردن، لەنامەكانیدا بەبرا ئازیزەكان ناوی ئەهێنان و ئەیتۆقاندن بەوەی شێخ سەعید بەكرێگیراوی ئینگلیزە و دوژمنێكی ڕەوشت نزمە، كە هەموو شتێك ئەكات لەپێناو دابەشكردن و نەهێشتنی ئیمپراتۆریی عوسمانیدا و هەستی شەرەف و ئازایەتی و پەیوەست بوون بەئیسلامی تیا ئەبزواندن و بەڵێنی درۆی پێئەدان بۆ ئەوەی پشتیوانی بكەن لەململانێكەی لەگەڵ ئەو (خۆفرۆشە ڕسوایە). توانای ڕازیكردنی بەجۆرێك بوو، كە ژمارەیەكی زۆر سەرۆك خێڵ و كەسایەتییە گرنگەكانی لەخۆی كۆكردەوە و دژی هێزەكانی شێخ سەعید چەكداری كردن، سەرەڕای ئەوە لەگەڵ ئینتیدابی فەڕەنسا لەسوریا ڕێكەوت بۆ گواستنەوەی هێزەكانی بەو هێڵی شەمەندەفەردا، كە سنووری نێوان هەردوو وڵاتی پێكئەهێنا. ئەم ڕێكەوتنە دژی پەیماننامەی 1921ی ئەنفەرە بوو، كە بەهەموو شێوەیەك قەدەغەی كردبوو ئەو هێڵە بۆ ئامانجی سەربازیی بەكاربهێنرێت، بەو هێڵەدا دەیان هەزار چەكداری گواستەوە بۆ ناوچەكانی ئورفە و ماردین و لەوێشەوە بۆ بەرەكانی جەنگ، كوردەكانیش كاتێك بەخۆیانزانی گەمارۆدراون و هیچ كادرێكی مەشقدیدە و پشتیوانی دەرەكییان نییە.

توانییان چەندین مانگ بەرگریی بكەن و كاتێك بڕوایان بەشكستی خۆیان هێنا یەك لەدوای خۆیاندا بەدەست هێزەكانی توركەوە.

لە 7ی تشرینی دووەمی 1925دا هێزەكانی توركیا كوردستانی توركیایان داگیركرد، كە لەوماوەیەدا ڕەشترین ڕۆژەكانی مێژووی خۆی بەخۆوە بینی و كوردستان بەئاگر و ئاسن لێیدرا، پیاوان ئەشكەنجەدران و كوژران و گوندەكان سووتێنران و بەرهەمە كشتوكاڵییەكان لەناوبران و ژنان و منداڵان ڕفێندران و دواتر كوژران. توركەكانی مستەفا كەمال قەسابخانەیەكیان بۆ كورد دانا، كە دڕندەییەكەی ئەگەیشتە ئاستی ئەو قەسابخانەیەی توركەكانی سوڵتان بۆ یۆنانیی و بولگاریی و ئەرمەنەكانیان دانا.

مستەفا كەمال دادگایەكی سەربازی ناردە كوردستان بەناوی (دادگای سەربەخۆیی) و بەخێراییەكی سەربازیی بێوێنە، هەزاران كەسی لەسێدارەدا و دوورخستەوە و زیندانی كرد. لەو گوندانەدا كە بەرامبەر سوپای توركیا بەرگریی كرابوو، منداڵان و ژنان لەحەوشەی ماڵەكاندا كۆكرانەوە و سەربازەكان لەسەربانەوە گوللەبارانیان كردن، ئەو ڕووناكبیرانەی دوور یا نزیك هاوسۆزییان لەگەڵ شۆڕشی كورد دەربڕیبوو، چارەنووسێكی كارەساتباریان هەبوو، نزیكەی 20 كەسیان پارچە پارچەكران و خرانە گوێنییەوە و فڕێدرانە دەریاچەی وانەوە.

ڕۆژ بەڕۆژ تۆقاندنی دادگەكانی سەربەخۆیی زیادی ئەكرد، ئەو حوكم و بڕیارانەی سێدارەدان، كەئەم دادگا تایبەتە دەری ئەكردن و خێرایی جێبەجێكردنی بڕیارەكان كەشێكی ترس و تۆقاندنی دروستكردبوو.

(عەلی ساحیب)ی سەرۆكی دادگای سەربەخۆیی لەدیاربەكر لەدیدارێكی ڕۆژنامەییدا بەشانازییەوە وتبووی:
– سێدارەكان بەهێشوو یاخیبووانیان گرتووە!
ئەم قسەیە زیادەڕەویی نەبوو، ئەی هەر عەلی ساحیب 55 فەرماندەی شۆڕشی دوای تەنیا مانگێك لەگرتنیان بەسێدارەدا هەڵنەواسی، لەنێوانیاندا سەركردەی راپەڕینەكە، شێخ سەعید، كە تەمەنی لە80 ساڵیدابوو؟ لەجیاتی ئەوەی تەرمی شەهیدەكان بدرێتەوە بەكەسوكاریان، دەسەڵاتدارانی تورك تەرمەكانیان خستە ناو گۆڕێكی بەكۆمەڵەوە لەباخچەیەكی نزیك گۆڕەپانی لەسێدارەدانەكە، بەرامبەر دەرگای ناسراو بەدەرگای چیا.

دادگای سەربەخۆیی دۆسێیەكی كۆن یا ڕاپۆراتێكی پۆلیس و تەنانەت قسەیەكی سادەی بەس بوو بۆ ئەوەی حوكمی لەسێدارەدانی پزیشك و پارێزەر و شاعیر و پیاوانی ئایینی دەربكات.

ئەو دوو شەهیدەی، كە تا ئەمڕۆش گەلی كورد شانازیی بەیادەوەرییانەوە ئەكات، (دكتۆر فوئاد خەڵكی دیاربەكر و پارێزەر حاجی ئاختی خەڵكی لیجە) بوون، پێش شەهیدكردنیان دكتۆر فوئاد داوای كرد هاوسەرەكەی لەژوورێكی تەنیادا ببینێت و داواكەی بۆ جێبەجێ كرا، بەڵام ئاختی، كە گەیشتە سەر سێدارەكە بەهێمنییەوە ڕووی قسەی كردە بەرپرسانی تورك:

-ئێوە بەكوشتنی ئێمە پەیوەندی مێژوویی و ویژدانیی نێوان كورد و تورك ئەپچڕێنین، ئێوە هەڵەیەكی زۆرگەورە ئەكەن، دڵنیابن گەلی كورد لەتۆڵەكردنەوە دواناكەوێت.

لەوساتەدا كە جەلادەكە پەتەكە دەكاتە ملی، هێندەی هێز تیا ئەمێنێت، كە هاواربكات:
– بژی كوردستان….

سەربازەكان بەقەمەكانیان ئەكەونە گیانی، ئاختی سەربەرز ئەكاتەوە و كۆنتڕۆڵی ئازارەكانی ئەكات و بەهەموو هێزەوە ئەقیژێنێت:
– بژی كۆماری داهاتووی كوردستان، بڕوخێ…) و پێشئەوەی قسەكانی تەواو بكات جەلادەكە كورسییەكەی لەژێر قاچی دەرهێنا و ئاختی بەهەواوە مایەوە و كاتێك دوا هەناسەیدا، خوێن وەك فوارە بە بەسێدارەكەدا چۆڕاوگەی بەست.

راپۆرت

كۆمپانیای بەڕێز بۆ عەلی حەمەساڵح و دابان محەمەد: ڕاپۆرتە 14 خاڵییەكەتان، خاڵییە لە ڕاستی

خەڵك – بەشی هەواڵ

گروپی كۆمپانیاكانی بەڕێز، وەڵامی ڕاپۆرتێكی هەردوو پەڕلەمانتار، “عەلی حەمەساڵح و دابان محەمەد” دەداتەوە، كە لە 14 خاڵدا ئاڕاستەی سەرۆكایەتی پەڕلەمانیان كردووە و داوای پێكهێنانی لیژنە دەكەن، كۆمپانیای ناوبراویش لە ڕوونكردنەوەیەكدا بە چواردە وەڵام، بە بەڵگە وەڵامی ئەو ڕاپۆرتە دەداتەوە.

دەقی ڕوونكردنەوە و وەڵامی گروپی كۆمپانیاكانی بەرێز:

بۆ عەلی حەمەساڵح و دابان محەمەد:ڕاپۆرتە 14 خاڵییەكەتان، خاڵییە لە ڕاستی.

لەم ڕوونكردنەوەیەدا بە پێویستی دەزانین خاڵ بە خاڵ وەڵامی هەردوو پەڕلەمانتارەكەی گۆڕان و ئەوانەش بدەینەوە كە چاویان بە كارو پرۆژەكانی كۆمپانیاكەمان هەڵنایەت.

وەڵامی یەكەم/
سەرەتا بە پێویستی دەزانین، ئەو ڕاستییە ڕابگەیەنین لە ماوەی ڕابردوودا، چەندین لیژنە لە سەر كۆمپانیاكەمان دروستكراوە لە سەر ئاستی سەرۆكایەتی ئەنجومەنی وەزیران، پارێزگاكان، بەرێوەبەرایەتییە گشتییەكان، دواین لیژنە لە كابینەی 8 لە سەر فەرمانی سەرۆكی حكومەت لیژنەیەكی باڵا پێكهێنرا بەمەبەستی دیراسە و وردبینی و هەڵسەنگاندنی پرۆژەكانی ئاسوودە بە پێی فەرمانی 5158 كە لە 8-11-2017 داواكراوە لە لیژنەكە ڕاپۆرتی تایبەت لە ماوەیەكی دیاریكراو بۆ سەرجەم پرۆژەكان بەرز بكەنەوە كە جگە لە نوێنەری سەرۆكایەتی ئەنجومەنی وەزیران، بەڕێوەبەری گشتی دەستەی وەبەرهێنان و سەرۆكی ئەندازیارانی پێشكەوتوو لە ئەنجومەنی وەزیران و نوێنەری پارێزگای سلێمانی و شارەوانی و بەرێوەبەرایەتی گشتی شارەوانییەكان و نەخشەدانانی ئاوەدانی ئەندام بوون تیایدا، كە ئەنجامی ڕاپۆرتەكە لە دوای 8 مانگ بەدواداچوون ئاڕاستەی سەرۆكایەتی ئەنجومەنی وەزیران كراوە و هەموو ئەو ڕاستیانەی كە ئەم ڕاپۆرتە 14 خاڵیە بەدرۆ دەخاتەوە لەو ڕاپۆرتەدا تۆماركراوە، كە ئەمەش پێشتر لە سەر داوای چەند پەڕلەمانتار و ئەندامێكی ئەنجومەنی پارێزگای گۆڕان هاتە ئارا.

 

لە ساڵی 2006 دوای دەرچوونی یاسای ژمارە 4ی تایبەت بە وەبەرهێنان ئەو بیرۆكە گەرورەیەی هەمیشە شانازی پێوە ئەكەین “دروستكردنی پرۆژەی نیشتەجێبوون لە قەزاو ناحییەكان” كەپێشتر لە لایەن سەرۆكایەتی حكومەتی ئیدارەی ئەو كاتی سلێمانی هەوڵی زۆری بۆدرا بوو، دواجار بووین بە خاوەنی یەكەم مۆڵەتی وەبەرهێنان لە سێكتەری نیشتەجێبوون، كە خۆی لە چەندین پرۆژەی جۆراوجۆر بینییەوە لە شارو شارۆچكەكاندا.
مۆڵەتی ژمارە 1ی وەبەرهێنان، بۆ ژمارەیەك (پرۆژە) بوو لە ناوەوە و دەرەوەی پارێزگای سلێمانیدا كە بریتی بوو لە 25 هەزار یەكەی نیشتەجێبوون بە تێچووی پتر لە (1) ملیار دۆلار، كە بڕیار بوو چەند وەبەرهێنەرێكی ناوخۆیی و بیانی ئەم پرۆژەیە ئەنجام بدەن و زەوی پێویستی بۆ تەرخان بكرێت، بەر لەهەموو كەس و تاكە وەبەرهێنەر بووین كە زاتی ئەوە بكەین لە قەزاو ناحییەكان و لەپارێزگای هەڵەبجەوە دەست پێبكەین.
لێرەشەوە بەڵگەنامەی تەواو بوونی پرۆژەكانمان و تەسلیمكردنی بە هاوڵاتیان و لایەنی پەیوەندیدار دەخەینە ڕوو، كە لە یەك پرۆژەدا تا ئێستا ماوەی یاساییمان تەواو نەبووە و هەموو پرۆژەكانی ناوەندی سلێمانی زیاتر لە 5 ساڵە تەسلیم بە لایەنی حكومەت و هاوڵاتیان كراون و لە پرۆژەكانی ( هەڵەجە، كۆیە، دوكان، ڕانیە، چەمچەماڵ، كەلار) كاركردن بەردەوامە و پەیوەستین بە ماوەی دیاریكراوی پرۆژەكان.

وەڵامی دووەم/
تەواوی ئەو یەكە نیشتەجێبوونانەی ڕادەستی بەشداربووان كراوە، بە بێ‌ كەموكورتی و نەخشەی پەسەند كراو، لە لایەن لیژنەی هاوبەشی دامودەزگانی حكومەتەوە بە كۆنووس تەسلیم كراوە كە وێنەی كۆنووسەكان هاوپێچی ئەم وەڵامەیە.

 

وەڵامی سێ‌ یەم/
1- داخڵكردن و هاوبەشی پێكردنی وەبەرهێنەر مافێكی سەرەتایی و یاساییە، كە لە یاسای وەبەرهێنان و بڕیاری ئەنجومەنی باڵای وەبەرهێنان رێگە دراوە بە وەبەرهێنەر تەنەزول بكات لە بەشێكی پرۆژەكەی یان تەواوی پرۆژەكەی بۆ وەبەرهێنەرێكی تر.
2- سەبارەت بە پرۆژەی دانیا سیتی، بە پێی یاساو بریاری ئەنجومەنی باڵای وەبەرهێنان بە ژمارە 422، لە رێكەوتی 26-6-2018 خاوەندارێتی مۆڵەتەكەی لە سەدا 80ی گواستراوەتەوە بۆ وەبەرهێنەرێكی تر پاڵپشت بە بڕگەی 3 لە ماددەی 14ی یاسای وەبەرهێنان، و بڕیاری ئەنجومەنی باڵای وەبەرهێنان بە ژمارە 357 .

 

وەڵامی چوارەم/
بە پێی ئەم بەڵگانەی دەیخەینە ڕوو تا ئێستا حكومەت بڕیار نادات تەنانەت كۆمپانیاكەشمان بە قەرزی درێژخایەن ئەو خزمەتگوزاریانە تەواو بكات، سەرڕای ئەوەش ئەو بەشداربووانەی نیشتەجێی پرۆژەكەن لەسەر ئەركی كۆمپانیاكەمان، جگە لە گەیاندنی تەزوی كارەبا چەندین ئاسانكاریمان كردووە بۆیان تا بتوانن تیایی نیشتەجێبن، هەر بەو هۆكارە زیاتر لە 5 ساڵە كۆمپانیای بەرێز وەرگرتنەوەی هەموو قیستەكانی لە بەشداربووانی هاموون سیتی ڕاگرتووە.

وەڵامی پێنجەم/
هەرچەندە عەلی حەمە ساڵح، بەس باوەڕی بە درۆ هەڵبەستراوەكانی خۆی هەیە و باوەڕی بە ئەنجامی لیژنەكان نییە، ئەم زاتە پێش ماوەیەك هەمان داوای لە دەستەی وەبەرهێنان كرد، لیژنە پێك بهێنرێت سەبارەت بە فرۆشتنی زەوی لەیەكێك لە پرۆژەكانی بەرێزدا، ئەنجامی لیژنە و ناردنی كۆنووس بۆ دەستەی وەبەرهێنان لە بەرژەوەندی ئەم زاتە نەبوو، ئەمجارەش كای كۆن بە با دەكات.

 

وەڵامی شەشەم/
كۆمپانیای بەرێز پەیوەستە بە ماستەر پلانی پەسەندكراو و مۆڵەتی پرۆژەكانی، وە لەهیچ پرۆژەیەكدا بچووكترین زیادەڕەویمان ئەنجام نەداوە و دڵنیاش بن هەرگیز ئەنجامی نادەین، وە هیچ زەوییەكی بازرگانیمان بەرامبەر بە فاملی مۆڵ نییە و دیارە ناتانەوێ‌ ناوی ئەو كەسە بهێنن كە خاوەنی ئەو زەوییە بازرگانیانەیە.

وەڵامی حەوتەم/
ئەم بەرێزە كە دوو خولە پەڕلەمانتارە و هەمیشە خۆی دەهاوێژێتە ناو ئەو لیژنانەی پەیوەندی بە وەبەرهێنان و لایەنی ئابووری هەیە، تا ئێستاش بەداخەوە نەك شارەزا نییە لەیاسای وەبەرهێنان و بڕیارەكانی كە تایبەت بەو یاسایە دەرچووە لە ئەنجومەنی باڵا، بەڵكو چەواشەكاری لای كاك عەلی بووە بە سوونەتی موئەكەدە” هیچ كام لەو پرۆژە خزمەتگوزاریانەی باسی دەكەیت لە خاڵی 7ی ڕاپۆرتە بێبنەماكەتاندا” بەرپرسیارێتی وەبەرهێنەر نییە، ئەركی دامودەزگاكانی حكومەتە دڵنیاشین كە ناتانەوێت بە دواداچوون بۆ هیچ كام لەو پرۆژانە بكەن كە حكومەت جێ بەجێی دەكات چونكە لە بەرژەوەندیتان نییە.

وەڵامی هەشتەم/
ئەم دوو بەڕێزە لەبەر ئەوەی حەسانەیان هەیە و سڵ لە یاسا ناكەنەوە، وا دەزانن شار بێ‌ میر و حاكمە تا وەبەرهێنەر ناوچەی دیاریكراو بۆ ڕووبەری سەوزایی بفرۆشێتەوە، تەحەدا دەكەین، لە یەك پرۆژەی نیشتەجێبووندا كۆمپانیاكەمان زیادەڕەوی كردبێتە سەر ڕووبەری سەوزای و قوربان ئەمجارەش بۆتان ڕاست دەكەینەوە كە باخچەو سەوزایی لە سەر ئەركی وەبەرهێنەر نییە و هیوادارین دەستەی وەبەرهێنان بێ دەنگ نەبێت لە سەر ئەم چەواشەكاریانەی بەرێزتان.

وەڵامی نۆیەم/
كۆمپانیای بەڕێز پەیوەست بووە بەو سایت پلان و نەخشە بنەڕەتیانەی بۆی دیاریكراوە و لە هیچ كام لە پرۆژەكانیدا گۆڕانكاری ئەنجام نەداوە و بۆ بەدرۆ خستنەوەی ئەم خاڵەشتان زۆربەی پرۆژەكانمان چەندین ساڵە تەواو بوون و بڕوانامەی كۆتاییشیان بۆ كراوە.

وەڵامی دەیەم/
دیسانەوە هەردوو پەڕلەمانتارەكە، ئەم وەڵامەشتان دوورە لە ڕاستی، پرۆژەكانمان بە پێی سایت پلانی پەسەند كراو جێبەجێكراوەو زۆربەیان ئیفراز كراون و هەموو یەكەكان ڕووبەرەكانیان لە ناو وێنەی تۆماری تاپۆدا دیاریكراوە.

وەڵامی یانزەیەم/
ماوەیەكی زۆرە، دابانی پەڕلەمانتار، هەڕەشەی بڵاوكرنەوەی ئەم خاڵە دەكات، بەڵگەكان بڵاو دەكەینەوە كە بۆچی بڕێك چیمەنتۆ بۆ پرۆژەكانی كۆمپانیای بەڕێز بە نرخی فرۆشتن بە هاوڵاتی دابینكرا، دیارە ئەم پەڕلەمانتارە نازانێت كە بەڕەزامەندی سەرۆكایەتی ئەنجومەنی وەزیران هاوكاری بەشێك لە بەشداربووانی پرۆژەكانی كۆمپانیای بەرێزی پێكراوە لەبەر ئەوەی زۆربەی خانووەكانمان لە قەزاكان “بە بێ‌ پێشەكی و بەپێشەكییەكی كەم ” دراوە بە بەشداربووان، شەرەف مەندیشین كە لە پرۆژەكانماندا خانوو بۆ كەسوكاری سەربەرزی شەهیدان دروست كراون.

وەڵامی دوانزەیەم/
دیسانەوە خەڕەكە، نازانین مەبەستان كام سەرۆكی حكومەت و كام بەرپرسە؟ خۆزگە ناوتان بهێنایە، وەدڵنیاشین بۆچی ناتانەوێت ناوی بهێنن، خزمەتگوزاری ناو ئەم پرۆژانە لە سەدا سەد لە سەر حكومەت بوو، لە سەدا پەنجای خرایە سەر كۆمپانیاكەمان بە پێی فەرمانی كارگێڕی ژمارە 24188 لە 3-9-2012.
ئێمە بۆ بەرژەوەندی بەشداربووەكانمان گرێبەستی نوێی پرۆژەی ئاسوودەمان قبوڵ كرد، وە مافی خۆمانە هەر وەبەهێنانێك لە ناو پرۆژەكانماندا بكەین بە پێی مۆڵەت و سایت پلانی پەسەندكراو خۆزگە ئەم دوو زاتە یەك پرۆژەیان لە كوردستان بدۆزیایەوە كە بینای بازرگانی و چالاكی وەبەرهێنانی تیا ئەنجام نەدراوە.

 

وەڵامی سیانزەیەم/
هیچ پرۆژەیەكمان بەناوی تۆێژێكی دیاریكراو وەرنەگرتووە و ئەم ژمارەیەشتان هەڵە لێداوە ئەگەر ژمارە ڕاستەكەتان ویست دەتوانین بتاندەینێ‌ بەڵام دڵنیابن ناتوان ناوی ئەو بهێنن.

 

وەڵامی چواردەیەم/
گواستنەوەی بەشێك لە پرۆژەی نۆژین سیتی دەربەندیخان بۆ كەلار بەپێی ئەم بەڵگانە بووە كە هاوپێچی ئەم ڕاپۆرتەی دەكەین، كە لە بەرامبەریدا پرۆژەی خزمەتگوزاریمان ئەنجامداوە و با مژدەشتان بدەینێ‌ هەموو خانووەكان فرۆشراون و لە ئێستاشدا یەكێكە لە پرۆژە هەرە باشەكانی ناحییەی ڕزگاری، ئەو وەبەهێنەرەش كە لەوێ‌ كار دەكات هاوبەشمانە لەم پرۆژەیەدا و هەژماری بانكی و ئەو گرێبەستانەش كە ئەنجامانداوە هەمووی بە ناوی كۆمپانیای بەرێزەوەیە و دڵنیاش بن لەم ماوەیەشدا پرۆژەیەكی نوێی دیكە لە كەلار دەست پێدەكەین.

لە كۆتایدا…
داوا دەكەین لە دەستەی وەبەرهێنان، ڕووی ڕاستی ئەم خاڵانە بە پێی گرێبەست و مۆڵەت و بەراییەكانی پرۆژەكانمان بخەنەڕوو وەسەر لەنوێ‌ لێكۆڵینەوە بكەن لەسەر ئەو هەموو تۆمەت و تەشهیرەی بە ناڕەوا ئاڕاستەمان دەكرێت.
داواكارین ئەنجامی لیژنەكانی پێشووش ئاڕاستەی سەرۆكایەتی پەڕلەمان بكرێت، ئەوەی كە ئێمەی نیگەران كردووە ڕاپۆرتی هەڵبەستراوی ئەم زاتانە نییە بەڵكو، ئەنجامی سكاڵاكانمانە لە دادگا كە ڕێگا نادەن كۆمپانیاكان داوای یاسایی تۆمار بكەن بۆ قەرەبووكردنەوەی ئەو زیانە ماددی و مەعنەویانەی لێمان دەكەوێت، چونكە بە پێی دواین بڕیاری دادگا لە تەمیزیش پەسەند كراوە و هاوپێچی ئەم ڕاپۆرتەیە دەڵێن كۆمپانیا سیفەتی مەعنەوی نییە و ناتوانێ‌ داوای قەرەبوو بكات.

لەلایەكی ترەوە گروپی كۆمپانیاكانی بەڕێز بە بەڵگە لە ڕاپۆرتێكی ڤیدیۆییدا خاڵ بە خاڵ وەڵامی ڕاپۆرتێكی پەیجی (مۆر)یشی داوەتەوە، كە سەبارەت بە كار و پڕۆژەكانی گرووپی كۆمپانیاكانی بەڕێز بڵاویانكردبووەوە.

دەقی ڕاپۆرتەكە ڤیدیۆییەكە..

گروپی كۆمپانیاكانی بەرێز: مەرامی پشت راپۆرتە چەواشەكارییەكانی پەیجی مۆر بەبەڵگەی یاسایی ئاشكرا دەكەین

گروپی كۆمپانیاكانی بەرێز: مەرامی پشت راپۆرتە چەواشەكارییەكانی پەیجی مۆر بەبەڵگەی یاسایی ئاشكرا دەكەین

Posted by Xelk Media Network on Monday, November 18, 2019

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

هەولێر و بەغدا ڕێككەوتنی كۆتاییان نەكردووە
پڕۆژە یاسای بودجەی عیراق ڕەوانەی پەڕلەمان دەكرێت

خەڵك- بەشی هەواڵ
هەرچەندە تا ئێستا حكومەتی عیراق و هەرێم لەسەر نەوت و پشكی هەرێم لە بودجەی گشتی فیدڕاڵی ڕێككەوتنی كۆتاییان نەكردووە، بەڵام سەرۆكی نوێنەرایەتی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە بەغدا دەڵێت: ” چاوەڕێ دەكرێت ئەم هەفتەیە پڕۆژە یاسای بودجە بە داواكاری كوردەوە ڕەوانەی پەرلەمان بكرێت”.

فارس عیسا، سەرۆكی نوێنەرایەتی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە بەغدا بۆ ماڵپەڕی فەرمی پارتی ڕایگەیاند، ناردنی پڕۆژە یاسای بودجە بۆ پەڕلەمانی عیراق دواكەوتووە و هۆكارەكەشی ئەو خۆپیشاندان و دۆخەی ئێستای عیراقە، ئەگەر نا پێویست بوو زووتر ڕەوانەی پەرلەمان بكرێت، بۆیە چاوەڕێ دەكرێت لەم هەفتەیەدا حكومەت بودجە بۆ پەڕلەمان ڕەوانە بكات.

وتیشی، “پڕۆژە یاسای بودجەی عیراق بۆ ساڵی داهاتوو بە داواكاری كوردەوە ڕەوانەی پەڕلەمان دەكرێت، بەڵام چاوەڕێ دەكرێت حكومەتی عیراق ڕاپۆرتی خۆی تەواو بكات ئینجا هەرێم لەبارەی داواكاری كوردەوە گفتوگۆیان لەگەڵ دەكات، بۆ ئەو مەبەستەش لیژنەیەك پێكهێندراوە”.

جەختیشی كردۆتەوە، هەر كاتێك حكومەت ڕاپۆرتی خۆی تەواو كرد، لیژنەكەی ئێمە گفتوگۆیان لەگەڵ دەكات و داواكاری كورد لەو پڕۆژە یاسایەدا جێگیر دەكرێت، كە دواتریش بۆ پەسەندكردن ڕەوانەی پەڕلەمان دەكرێت.

پێشتریش، شیروان میرزا، ئەندامی لیژنەی دارایی لە پەڕلەمانی عیراق بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، تا ئێستا پڕۆژە یاسای بودجە نەگەیشتۆتە پەڕلەمان.

وتیشی، “دوو هۆكاری كاریگەری لەسەر نەهاتنی بودجە دروست كردووە، یەكێكیان ڕێكنەكەوتنی هەرێم و بەغدایە، كە شاندی هەرێم بە نیاز بوون سەردانی بەغدا بكەن، بەڵام بەهۆی خۆپیشاندانەكانەوە دواكەوت”.

ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد، هۆكاری دووەم، كە هۆكاری سەرەكییە، بریتیە لەوەی هەموو ئەو بڕیارانەی پەڕلەمان وحكومەت دەریان كردووە بۆ وەڵامدانەوەی داواكاری خۆپیشاندەران، پێویستی بە تەرخانكردنی بودجە هەیە، بۆیە حكومەت دەبێت بە پڕۆژە یاسای بودجەدا بچێتەوەو جارێكی دیكە ئامادەی بكاتەوە بۆ ئەوەی جارێكی دیكە وەڵامی خۆپیشاندەران لەناو پڕۆژەكە جێبكاتەوە.

ئەمە لەكاتێكدایە، كە ئەمڕۆ قوباد تاڵەبانی، جێگری سەرۆكی حكومەتی هەرێم بۆ ڕۆژنامەنووسان وتی، “لە ئێستا ئاڵۆگۆڕی بیروڕا لە نێوان هەرێم و بەغدا دەستیپێكردۆتەوە، بەڵام بەهۆی ڕەوشی سیاسی عیراقەوە گفتوگۆكانی نێوان هەرێم و ناوەند سیستی تێكەوتووە”.

بەپێی یاسای ساڵی 2019 پشكی هەرێم بە 12.67% دیاری كرابوو بەو مەرجەی ڕۆژانە هەرێم 250 هەزار بەرمیل نەوت ڕادەست بكات، لە ئەگەری ڕادەستنەكردنیشی بڕی 454 ملیار دینار بۆ مووچەی فەرمانبەران و 67 ملیار بۆ پێشمەرگە ڕەوانە دەكرێت، كە مانگانە مووچە لەكاتی خۆیدا نێردرا، بەڵام ئاڕاستەیەك لە پەڕلەمان و شەقامی عیراقی دروست بووە، كە لە بودجەی ساڵی 2020 ئەگەر هەرێم نەوت ڕادەست نەكات هیچ پارەیەك بۆ هەرێم نەنێردرێت، ئەمەش نیگەرانی لای فەرمانبەران دروست كردووە.

لای خۆشیەوە، عادل عەبدولمەهدی، سەرۆك وەزیرانی عیراق ڕایگەیاند، كە گفتوگۆكان بۆ پەسەند كردنی بودجە دەستی پێكردۆتەوە، كە لە ماوەی ڕابردوودا بەهۆی خۆپیشاندانەكانەوە دواكەوت.

جەختیشی كردەوە، كە بە زووترین كات ڕەوانی پەڕلەمانی دەكەن بۆ پەسەند كردنی.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

زانیاری نوێ‌ لەسەر خانەنشینی فەرمانبەران ئاشكرادەكرێت

خەڵك- بەشی هەواڵ
لیژنەی دارایی لە پەڕلەمانی عیراق گرنگترین خاڵەكانی ناو هەمواری یاسای خانەنیشنی فیدڕاڵی عیراق ئاشكرادەكات و دەڵێت: “ژمارەیەكی زۆر دادەمەزرێنرێن” و بەڕێوەبەری گشتی خانەنشینی هەرێم-یش جەختدەكاتەوە، كە پشتیوانی لێ‌ دەكەن و لەكاتی ڕێككەوتنی هەولێر و بەغدا، ئەوا لە هەرێم-یش جێبەجێ‌ دەكرێت.

حسێن عقابی، ئەندامی لیژنەی دارایی لە پەڕلەمانی عیراق بە (سۆمەریە نیوز)ی ڕاگەیاندووە، خواستێك هەیە بۆ هەمواری یاسای خانەنشینی بە شێوەیەك، كە خزمەت بە گەلانی عیراق بكات و بۆ ئەوەش گفتوگۆكان بەردەوامن لەنێوان لایەنە سیاسیەكان تاوەكو یاساكە بەجۆرێك پەسەند بكرێت، كە خواستی زۆرینەی هاووڵاتیان دابین بكات.

ڕاشیگەیاندووە، كە ئاڕاستەیەك هەیە لەناو پەڕلەمان، كە دەیەوێت ساڵی خانەنشینی بۆ 60 ساڵ كەمبكاتەوە و هەروەها خانەنشینی ئارەزوومەندانە بكاتە 45 ساڵی.

ئاشكراشی كردووە، كە كاردەكرێت بە ئاڕاستەی ئەوەی فشار لەسەر حكومەت بكرێت، كە كەمترین ئاستی مووچەی خانەنشینی زیادبكرێت بەجۆرێك لە 600 هەزار دینار كەمتر نەبێت لەكاتێكدا ئێستا 400 هەزار دینارە.

لای خۆیەوە، شیروان میرزا، ئەندامی لیژنەی دارایی لە پەڕلەمانی عیراق بە (خەڵك)ی وت، “پەڕلەمان دووەم خوێندنەوەی بۆ یاسای خانەنشینی یەكگرتووی عیراق كرد و دەرگای گفتوگۆكردنی كردەوە بەر لە دەنگدان و پەسندكردنی، كە لە پڕۆژە یاساكەدا كەمترین مووچەی خانەنشینی بە 600 هەزار دینار دیاری كراوە و ئەوانەشی 15 ساڵ بەسەرەوە خزمەتیان هەیە و تەمەنیان كەمتر نییە لە 45 ساڵ دەتوانن خانەنشین ببن”.

وتیشی، “پێشنیاری ئەوەشكرا، كە كەمترین مووچەی خانەنشینی ببێتە 700 هەزار دینار و یان كەمتر، بەڵام ئەمانە هەمووی قسە و باسی لەسەر كرا، هەروەها پەڕلەمان كۆتایی بە گفتوگۆكردن لەسەر پێشنیازی یاسای هەڵوەشاندنەوەی ئیمتیازاتی دارایی بەرپرسان هێنا”.

هاوكات، هەیسەم جبوری، سەرۆكی لیژنەی دارایی لە بەیاننامەیەكدا ئاماژەی بەوەكردووە، كە بە دەرچوونی هەمواری یاسای خانەنشینی هەلی دامەزراندن بۆ بۆ زیاتر لە 200 هەزار كەس دەڕەخسێت.

لە 9ی ئەم مانگەدا پەڕلەمانی عیراق خوێندنەوەی بۆ هەمواری یاسای خانەنشینی یەكگرتووی فیدڕاڵی ساڵی 2014 ئەنجام دا و بەپێی هەموارەكە هەر فەرمانبەرێك تەمەنی گەیشتە 60 ساڵی خانەنشین دەبێت و هەر فەرمانبەرێكیش خزمەتی سەروو 15 ساڵی هەبێت و تەمەنی 45 ساڵی تەواو كردبێت دەتوانێت خۆی خانەنشین بكات.

هەر بەپێی پڕۆژەكە، لەكاتی خانەنشین بووندا فەرمانبەرەكە پاداشتی وەزیفە (ئیكرامی) بە بڕی كۆی مووچە و دەرماڵەی 12 مانگ وەردەگرێت.

لای خۆشیەوە، حازم ئیسماعیل، بەڕێوەبەری گشتی خانەنشینانی هەرێمی كوردستان بە (باس)ی ڕاگەیاندووە، پشتیوانی لە كەمكردنەوەی تەمەنی خانەنشینی دەكەین و وتیشی، “كەمكردنەوەی تەمەنی خانەنشینبوون لە 63 ساڵ بۆ 60 ساڵ دەرفەت دەبێت بۆ گەنجان، بۆ ئەوەی دابمەزرێن، بە تایبەت كەوا دەرفەتی دامەزراندن كەمبۆتەوە، بۆیە خانەنشینكردن بە 60 ساڵی و بە مووچەیەكی شایستە كارێكی باشە و پشتیوانی لێ دەكەین”.

سەبارەت بە جێبەجێكردنی هەمواری یاسای خانەنشینی عیراق لە هەرێمی كوردستان، حازم ئیسماعیل وتی: “ئەگەر پەیوەندییەكانی هەولێر و بەغدا بەرەوپێشچوون، ڕێككەوتنێك بكرێت بە تایبەت لەسەر بودجەی 2020، ئەوا یاسای یەگرتووی خانەنشینی عیراق و ئەو هەموارەشی كە دەكرێت، بە دڵنیایی هەرێمی كوردستان دەگرێتەوە”.

ئێستا ساڵانە نزیكەی 5 هەزار فەرمانبەر لە هەرێمی كوردستان خانەنشین دەبن. بە وتەی بەرێوەبەری گشتی خانەنشینی، “كاتێك تەمەنی خانەنشینی كەم دەكرێتەوە بۆ 60 ساڵ، ئەوكات لەبری ئەوەی 5 هەزار كەس خانەنشین بكرێن، نزیكەی 20 هەزار كەس خانەنشین دەكرێن”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان