ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

هونەری حەسەن زیرەك لە لوتكەدا دەمێنێتەوە

خەڵك- بەشی هەواڵ

حەسەن زیرەك گۆرانیبێژی ناوداری كورد، ھونەرمەند و مۆسیقازانی سرووشتی لە29ی تشرینی دووەمی ١٩٢١ لە مەڵبەندی موكریان لە گوندی هەرمێلەی نێوان شارەكانی بۆكان و سەقزی ڕۆژهەڵاتی كوردستان لە دایك بووە و لە 26ی حوزەیرانی١٩٧٢ لە بۆكان كۆچی دوایی كردووە، هەر لەوێ لە شاخی ناڵەشكێنە بەخاك سپێردراوە.

ئەو یەكێكە لە بەناوبانگترین ھونەرمەندانی كورد، بەرچاوترین كاری ئەو كۆكردنەوەی گەنجینەیەك لە ھونەری ئاواز و گۆرانی كوردییە، كە بە دەنگی ئەو خوێندراون.

زیرەك باوكی ناوی عەبدوڵڵایە و دایكی ئامینی ناو بووە، باوكی لە لای خانانی ئاغای گوندی ھەرمێلە كاریكردووە، لە بەر لێھاتوویی بە زیرەك ناوی دەركردووە. ناوبراو جگە لە حەسەن دوو كوڕی دیكەی بە ناوەكانی حسێن و مینە ھەبوون. لە تەمەنی خوار دە ساڵاندا لەگەڵ چەند كەس لە دەنگ‌خۆشانی بۆكان لە شاییەكانی ناو شار و گوندەكانی بۆكان گۆرانی خوێندووە.

لە حەوت و ھەشت ساڵاندا بەردەستی مسگەری و قاوەچێتی دەكات و ھەروەھا خزمەتی ماڵە دەوڵەمەندەكانی بۆكانیشی كردووە.

زیرەك منداڵ دەبێت، كە باوكی دەمرێت (تەمەنی یازدە ساڵان دەبێت، كە بابی كۆچی دوایی دەكات)، بە دوای مردنی باوكیدا بنەماڵەكەیان لە دێ بار دەكات و دەچنە شاری سەقز، پاشان دایكی زیرەك شوو دەكاتەوە، ئەمە دەبێتە ھۆی دژواری زیاتر لە ژیانی ئابووری و كۆمەڵایەتی بۆ زیرەك و خوشك و براكانی.

لە تەمەنی دوازدە ساڵیدا دەگەڕێتەوە ھەرمێلە و لە لای خانان ئاغای ئەو دێیە بە كاركەر دادەمەزرێتەوە و بۆ درێژەی ژیانی دەستدەكات بە قاوەچێتی و چاوساخی و بەردەستی ئاغاوات.

ساڵانی ھەرمێلە و سەقز
ھەر لەو تەمەنەدا دەنگە خۆشەكەی سەرنجی خەڵكی ئەو دێیە بۆ لای خۆی ڕادەكێشێت و ھەموو ھەوڵی ئەوەیان دەبێت زیرەك لە دەنگە خۆشەكەی بێ بەشیان نەكات، كە خانان دەبینێ زیرەك دەنگی ئاوا خۆشە، ئەمجار زیاتر بایەخ بە ئەو دەدا و ڕێگا دەدا زیرەك بێتە دیوەخان و بە گۆرانییەكانی كۆڕی میوانانی خان بڕازێنێتەوە.

لەو لاشەوە زیرەك مێرد منداڵ و دەنگ خۆش، شەوە داوەت و ڕەشبەڵەكی كوڕان و كچانی دێ، بەزمی شەوانەیان خۆش دەكات.

دوای ساڵێك ھەرمێلە و لای ئاغەوات بە جێ دێڵێ و ڕوو دەكاتە شار، بە شاگردی كەبابچی و وردە كاری دیكە ژیان دەباتە سەرێ.

جارێكی دیكە دێتەوە بۆ ھەرمێلە و وەك تفەنگچی لە ماڵی ئاغەوات دادەمەرزێ، پاشان نێوانی لە گەڵ ئاغا تێكدەچێ و واز لە تفەنگچێتی و ئازار و ئەزیەتی خەڵك لە پێناو ئاغادا دێنێ، دەچێتە سەقز و دەبێتە شاگرد شۆفێری “مینە خانی ئەردەڵان” و لە نێوان سەقز و بانەدا دەست بە كار دەكات.

ئاوارەیی و بەغدا
ڕۆژێك لە ڕۆژان كوڕە جەحێڵەیەكی گوندی قوڕەدەرێ بە ناوی مەحموود نارنج، دەكەوێتە بەر ماشێنەكەی و گیان لەدەستدەدات، لەترسان سەری خۆی ھەڵدەگرێ و ئاوارە دەبێت تا لە كوردستانی عیراق دەگیرسێتەوە، دواتر زیرەك دەگاتە شاری بەغدا و لەوێ بە ھۆی چەند كەسێك لە میوانخانەی “شومال ئەلكەبیر” دادەمەزرێ. لەوێش دەست دەكات بە گۆرانی خوێندن.

چەند كەس لە ناودارانی مۆسیقای كوردی وەك عەلی مەردان لە ساڵی ١٩٥٣ی زایینی زیرەك لەوێ دەبینن و هاوكار دەبن لە چوونی بۆ بەشی كوردی “ڕادیۆ بەغدا” بۆ یەكەم جار دەنگی لە ڕادیۆی كوردی بەغدا دەبیسترێ و بەم جۆرە مەیدانێكی باش بۆ خۆ نواندنی گۆرانیبێژی زیرەك پەیدا دەبێ.

زیرەك و مام جەلال
جەلال تاڵەبانی سكرتێری گشتی پێشووی یەكێتی نیشتمانی كوردستان و سەرۆك كۆماری پێشووی عیراق لە بارەی زیرەكەوە، باسی لە ناسینی زیرەك كردووە لە بەغدا، باسیشی لەوە كردووە، كە لە ڕێگەی دۆستێكی خۆیەوە، زیرەكی بردووەتە ڕادیۆی كوردی بەغدا.

مام جەلال ئاماژە بەوە دەكات، بەهار و هاوینی ساڵی خوێندنی (1954-1955) لەگەڵ هاوڕێی دێرینم كاك مستەفا قەرەداغی، كە تازە لە ئەمریكا هاتبووەوە، پێكەوە لە ژورێك دەژیاین لە هۆتێل (الشمال الكبیر)ی خوالێخۆشبوو كاكە حەمە، لەو هۆتێلەشدا حەسەن زیرەك وەكو كرێكار كاری دەكرد، منیش ئەوسا لاوێكی چەپی خۆ بەماركسیست زانی عەوداڵی هۆشیاركردنەوە و ڕێكخستنی ڕەنجدەران و كرێكاران بووم، بۆیە دۆستایەتیم لەگەڵ پەیداكرد، كە زانیم كوردی كوردستانی ئێرانیشە ئیتر ترسم لێی ڕەوییەوە، كە سیخوڕی عێراق بێت، بۆیە زووتر لەگەڵیدا چوومە ناو باسەكەوە.

جەلال تاڵەبانی لە درێژەی گێڕانەوەكەیدا دەڵێت :”لە ڕێی كوردایەتییەوە رامكێشا بەلای خۆماندا، تا وایلێهات ئەو بڵاوكراوانەی نهێنی، چ هی خۆمان و چ هی حزبەكانی تر، لای ئەوم دام دەناو ئەویش لە ژوورەكەی سەرەوەی هۆتێلەكەو لە سەربانەكە، كە زۆرتر نوێنی تێدا هەڵدەگیرا، بۆی دەشاردمەوە”.

دەشڵێت :”ئەویش ناوبەناو، كە ئیشی كەم دەبوو، دەهاتە ژوورەكەم، تا ڕۆژێكیان بەسەردا چووم، كە گۆرانی (كیژان دەچنە مێر گوڵان)ی دەگوت، منیش تاوێك هەستم لێی ڕاگرت و زۆرم بەلاوە خۆشبوو، ئیتر پیرۆزباییم لێ كردو تەشویقم كرد، شەویش هاتە ژوورەكەمان داوام لێكرد، گۆرانییەكەم بۆ بڵێتەوە، بەڕاستی زۆرم بەلاوە خۆشبوو، ئەویش هەندێك گۆرانی تری فۆلكلۆری كوردی بۆ گوتین، كە لەناویاندا (دەسماڵ هەریر سوورە)شم زۆر بەلاوە خۆشبوو”.

هەروەها مام جەلال دەڵێت :” لەگەڵ حەسەن زیرەكی هەڤاڵ و دەنگخۆشدا تا دەهات بەینمان خۆشتر دەبوو، ئەویش شەوان درەنگ، كە كارەكانی لەسەر سوك دەبوون، دەهاتە لام لە ژوورەكەمان گۆرانی خۆشی بۆ دەگوتین، پاش ماوەیەك دیتم دەنگی خۆشە و شارەزاییەكی باشی هەیە لە گۆرانی فۆلكلۆری كوردیدا، بۆیە كەڵكەڵەی گەیاندنی ئەو دەنگەیم بە ڕادیۆ كەوتەسەر، بۆیە هەستام چوومە لای كاك (عارف تاڵەبانی) خزممان، كە ئەوسا (مفتش اداری) بوو لە وەزارەتی ناوخۆ و زۆر دۆستی مدیری ئیزاعەی كوردی بەغدا بوو، لەلای كاك عارف باسی حەسەن زیرەك و گۆرانییەكانیم بۆ كرد، ئەویش بەلایەوە باشبوو، كە بیبەینە ئیزاعەی كوردی بەغدا، هەر بۆیەش لەبەر چاوی خۆم قسەی لەگەڵ مدیری ئیزاعەی كوردی كردو ئەویش ڕازی بوو، داوایكرد من حەسەن زیرەك بەرمە لای و ئەوانیش تاقیبكەنەوە، ئەوە بوو منیش چوومە هۆتێلەكەم و موژدەكەم دا بە حەسەن زیرەك، ئەویش لە خۆشیاندا قاچی ئەرزی نەدەگرت، بۆ رۆژی دووەم كە بردم لەگەڵ خۆم بۆ ئیزاعەی كوردی زۆر لەسەرخۆ لە تاقیكردنەوە بەشداری كردو سەركەوتوو بوو، لەو رۆژەوە وەرگیرا بە گۆرانیبێژ، بەو مەرجەی هەفتەی جارێك بچێت گۆرانی بڵێت و هەرجارەی 3 یان 4 دیناری بدرێتێ، ئەویش ئەوی رۆژێ زۆر زۆر بوو، چونكە ئەو لە هۆتێلەكە جگە لە خواردن و نوستن تەنها 3 دیناری وەردەگرت”.

حەسەن زیرەك لە ماوەی مانەوەی لە بەغدا دەیان گۆرانی تۆمار دەكات، ئەم گۆرانییانە ناو و ئاوازەی زیرەك بە كوردستاندا بڵاو دەكەنەوە.

زیرەكی گۆرانیبێژ لە ماوەی نزیك بە دەساڵ مانەوە لە عیراقدا دەبێتە دۆست و ئاشنای زۆر ھونەرمەند و گۆرانیبێژی بەناوبانگی كورد، لە ئەزموون و ڕێنوێنییەكانیان كەڵك وەردەگرێ و سەرنجیان بۆ لای مایە بەھرە ھونەرییە كەم وێنەكەی خۆی ڕادەكێشێ.

گەڕانەوە بۆ ئێران
لە ١٤ی گەلاوێژی ١٩٥٨ گەڕاوەتەوە بۆ ئێران، لەوێ چووە بۆ ڕادیۆی تاران، كرماشان و تەورێز و لەوێوە گۆرانی خوێندوە.
ھەر لەو ساڵەدا لە ڕادیۆی تاران لەگەڵ میدیا زەندی ئاشنا دەبێت و پێكەوە ژیانی ھاوبەش پێك دێنن، كە ئاكامی ئەو ژیانە دوو منداڵ بە ناوەكانی “مەهتاب” و “ئارەزوو” دەبێ.

حەسەن زیرەك ماڵەكەی دەباتە شاری بانە و لەوێ لە “كانی مەلا ئەحمەد” چایخانەیەك دادەمەزرێنێ، دیارە شان بە شانی ئەو كارەش لە گۆرانی گوتن و كاری ھونەری ناوەستێ و لە بەزم و شادی خەڵكدا بەشداری دەكات و بە بۆنەی جۆراوجۆرەوە گۆرانی تۆمار دەكات.

پاشان دەچێتە شاری مەھاباد و لە دواكاتەكانی ژیانیشیدا دەچێتە شاری شنۆ، لە شاری شنۆ بە كار و كاسبی ژیان تێپەڕ دەكات.

لە ساڵانی ١٩٦٠ – ١٩٦١ لە شاری سلێمانی لە تیپی “شانۆی ھونەرەجوانەكان” لەگەڵ “سێوەخان” و “رەشۆڵ عەبدوڵڵا” لە شانۆكای «بووكی ژێر دەواری ڕەش» و «خەسوو یان ئەژدیھا» و «تەڕپیر» بەشداری كردووە.

لە نێوان ساڵانی ١٩٦٧ – ١٩٦٨ لە شاری سەقز ھۆتێلی سێ ئەستێرەی ھەبووە، كە بۆخۆی لەوێ گۆرانی گوتووە.

گۆرانییەكان
یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی گۆرانییەكانی حەسەن زیرەك، پشت بەستنی ئەو بە گۆرانی فۆلكلۆرییە، ئەو چاوی بە زۆر ناوچە و مەڵبەندی كوردستان كەوتووە، لێیان ماوەتەوە، لە خەڵكەكەی میوان بووە و ھەڵسان و دانیشتنی لەگەڵیان بووە و لەگەڵ شێوەی ژیانیان و جلوبەرگ و ھەڵس و كەتیان ئاشنا بووە.

ئەو گۆرانییانەی لە خەڵكەوە بیستوویەتی، فێر بووە، هەرچەند زیرەك زۆر گۆرانیشی هەیە كە ھەم ھەڵبەستەكەی و ھەم ئاھەنگەكەی ھی خۆیەتی، زیرەك لە شێعری كوردیش كەڵكی وەرگرتووە، لە ئەو شاعێرانە: نالی، وەفایی، سەید كامیل ئیمامی، كوردی، ھەردی، پیرەمێرد و هێمن، زیرەك بۆ وێنە شیعری “شەو”ی سەید كامیل ئیمامی كردووە بە گۆرانی.

حەسەن زیرەك گۆرانی فارسی و ئازەریی ھەیە، لەو جۆرە گۆرانییانەدا زیرەك ھەڵبەستی كوردی تێكەڵاو كردوون.
“گویلدر” یەكێكە لەو گۆرانییانە، كە بە زمانی ئازەری گوتوویەتی.

بەشێك لەگۆرانییەكانی
دیسان شەو هات، وەك قومری، لۆركێ، كەتانە، هەی نار، كابوكێ، لەیلا، كرماشان شاری شیرین، ئەمان دۆكتۆر، بۆ چ منت ناوێت، هۆ لەیلی، ماڵی بابم نەسرین، كەویار، ئەسمەر.
زیرەك زیاتر لە هەزار گۆرانی تۆماركراوی هەیە، بە پێی سەرچاوە مێژووییەكان گۆرانییەكانی زیرەك خۆی لە زیاتر هەزار و 500 گۆرانی دەدات، بەڵام بەشێكیان تۆمار نەكراون، یان بەشێكیان هێشتا بڵاونەكراونەتەوە و لە ماڵاندا ماونەتەوە.

حەسەن زیرەك لەگەڵ زۆر گۆرانیبێژی كورد گۆرانی گوتووە، بۆ نموونە “محەممەد ماملێ” ، “مەلا حسێنی عەبدوڵڵازادە”، “عوسمان بۆكانی” و “ئەحمەد شەماڵ”.

گۆرانی “ماڵی بابم بێ وەفا” یەكێك لەو گۆرانییانەیە، كە حەسەن زیرەك، محەممەدی ماملێ و مەلا حسێنی عەبدولازادە، پێكەوە بە یارمەتی تیپی موسیقای كرماشان تۆماریان كردووە. “بەرھەڵبێنە” و “ھەوارە، گوڵم ھەوارە” دوو گۆرانی دیكەن، زیرەك و محەممەدی ماملێ پێكەوەیان گوتوویانن.

ژیانی ھونەری
لە ماوەی ژیانی ھونەری، زیرەك دەربەدەری زۆری چێشت، ماوەیەك لە شارەكانی ئێران و ماوەیەك لە عیراق، لە ڕۆژانی دەسپێكی ژیانی لە باشووری كوردستان لە شاری سلێمانی كاری دەكرد، ڕۆژێك بەدەم كارەوە لە ژێر لێودا گۆرانی دەخوێنێت، ئەو گۆرانیبە و دەنگی زیرەك ھەستی ڕێبوارێك دەبزوێنێ و ئەو ڕێبوارە دەبێتە ھۆی گۆڕانكاری لە ژیانی زیرەك‌دا. بۆ ماوەیەك لە ڕادیۆ بەغدا كار دەكات و كاتێ لە ساڵی ١٩٥٦ بەشی كوردی ڕادیۆ تاران دەست بەكار دەكات حەسەن زیرەك بۆ تاران بار دەكات و لەوێ درێژە بە كار دەدات. زۆربەی بەرھەماكانی حەسەن زیرەك لە ڕادیۆ تاران لەگەڵ گەورەكانی مووسیقای ئێرانی وەك: حسەین یاحەقی، حەسەن كەسایی، جەلیل شەھناز، جەھانگیر مەلەك و ئەحمەد عیبادی بووە.

حەسەن زیرەك ئەگەرچی لەبەر بارودۆخی ئەستەمی ژیان لە خوێندن بێ‌بەش مابوو، بەڵام توانای بێ‌ وێنەی لە ھۆنینی شێعری كوردی و دانانی مۆسیقای كوردی ھەبوو، ئەو توانایە لەگەڵ دەنگی بێ ‌وێنەی بووە ھۆی ئەوەی كە گۆرانییەكانی حەسەن زیرەك لە سەرانسەری كوردستان ببێتە خۆشەویستی جەماوەری خەڵك، ئێستاش لە شار و گوندەكانی كوردستان و لە ماڵی كوردەكان گوێ لە گۆرانییەكانی دەگیرێت.

حسەن زیرەك نە لە ئێران و نە لە عیراق ڕووی خۆشیی نەدی، ھەڵسووكەوتی حكوومەتی ئێران كێشەی زۆری بۆ درووست‌ كرد، بۆ نموونە دوای ماوەیەك ڕێگەیان نەدا بە ڕادیۆ تاران، ئەوە دڵی ناسكی زیرەكی ڕەنجاند و بڕیاری ‌دا نەگەڕێتەوە تاران، باری كرد بۆ عیراق بەڵام لە بەغدا دەست‌بەسەر كرا و لە بەندیخانە ئەشكەنجە درا.

خۆی دەگێڕێتەوە، كە لە بن‌ میچ ھەڵواسراوە و لێی‌دراوە، بۆیە دوای ڕزگاری ڕەوانەی ئێران دەبێتەوە، بەڵام بۆ چارەڕەشی، لە ئێرانیش ساواك دەیگرێ و ئەشكەنجەی زۆری دەدەن، زیرەك لە شوێنێك چۆنییەتی ئەشكەنجەكان دەگێڕێتەوە و ئەو گێڕانەوە وەك یادگاری ماوەتەوە لێی.

حەسەن زیرەك لە نێوان ساڵانی ١٩٦٢ تا ١٩٦٤ لە ڕادیۆ كرماشان كاری كردووە. لەو ماوەدا لەگەڵ گەورەكانی مۆسیقای ئەو سەردەمە وەك موجتەبا میرزادە، محەمەد عەبدولسەمدی، ئەكبەر ئیزەدی و بەھمەن پوولەكی كاری كردووە و ئەو ھاوكارییە بووە ھۆی خولقاندنی بەرھەمی وا، كە وەك شاكارەكانی مۆسیقای ئەو سەردەمە یادگار ماون.

كۆچی دوایی
قەبری حەسەن زیرەك (چەپ) و قەبری قالەمەڕە (ڕاست) لە بۆكان، دوای ئەوەی نەخۆشییەك كە لە مێژ بوو حەسەن زیرەكی ئازار دەدا، لێی تووند كرد، چەند جار لە نەخۆشخانەكانی ورمێ و بۆكان خەواندیان، بەڵام نەخۆشییەكەی كە شێرپەنجە بوو، دەست بەرداری نەبوو، لێرەشدا حەسەن زیرەك واز لە گۆرانی گوتن نەھێنا :
لە پڕدا پیریم لێ وەدەركەوتبەختیش وەكوو خۆم ھات و لێی خەوت
فتیلەی عومرم ھاتووەتە گزیھەر بینا ئەویش لە سووتان كەوت
ئەسپی تەبیعەت ھەروا خۆش ڕۆیەبەبێ ئاوزەنگی لە ڕەوت نەكەوت

سەرئەنجام نەخۆشی ھێرشی بۆ دێنێ و شێرپەنجەی جەرگ لە زەوی دەدا و دوای ماوەیەكی زۆر لە جێگادا كەوتن لە ١٩٧٢ی زایینی دا لە نەخۆشخانەی شاری بۆكان ماڵئاوایی لە زێد و نێشتمانەكەی دەكات و چرای تەمەنی لە سووتان دەكەوێت و پەپوولەی گیانی قەفەسەی سینگی پڕ لە ماتەمی بەجێ ھێشت.

لە سەر ویستی خۆی لە داوێنی كێوی ناڵەشكێنە، كە دەڕوانێتە بۆكان ئەسپاردەی دایكی نیشتمان دەكرێت.

مەرگی حەسەن زیرەك وەك بۆمبێك لە نێو كوردستاندا تەقییەوەو شەپۆلەكانی خەم و ماتەمی لە دەستچوونی لە سنوورەكانی كوردستان تێپەڕی، گۆڕەكەی بوو بە زیارەتگای لایەنگران و ئەویندارانی.

ساڵانەش لەم ڕۆژەدا یادی كۆچی دوایی حەسەن زیرەك لە كوردستان و دەرەوەی وڵات بە شێوازی جیاجیا دەكرێتەوە.
بڕیارە ئەمڕۆ چوار شەممە 26ی حوزەیرانی 2019 لەشاری سلێمانی و ناوچەكانی دیكە ڕێوڕەسمەكانی ساڵوەگەڕی كۆچی دوایی هونەرمەندی گەورەی كورد حەسەن زیرەك دەستپێبكات.

پەیامنێری (خەڵك) لە شاری سلێمانی ڕایگەیاند “لەشاری سلێمانی بەڕێوەبەرایەتی ڕۆشنبیری و هونەری سلێمانی لەباخچەی سەرای سلێمانی لەكاتژمێر 6:30ی ئێوارەدا یادی حەسەن زیرەك دەكاتەوە، كە تێیدا كتێبێكی هەزارو 200 لاپەڕەیی لەبارەی حەسەن زیرەكەوە بڵاودەكرێتەوە و دواتر چەند گوتارێك پێشكەش دەكرێن لەوانە گوتاری هەڤاڵ ئەبوبەكر پارێزگاری سلێمانی و كارێكی مۆسیقی نوێش لەبارەی زیرەكەوە نمایش دەكرێت، دواتریش گۆرانیبێژان (ئیحسان زیرەك، لوقمان سەلیم، جەلیل محمود) گۆرانی حەسەن زیرەك دەڵێنەوە.

لەلایەكی دیكەوە كۆمەڵەی هونەرە میلییەكان لەسەنتەری ڕۆشنبیری سەرا كاتژمێر 5 یادی حەسەن زیرەك دەكاتەوە، كە تێیدا گۆرانیبێژان (سیروان زیرەك، حوسێن خاڵدار و سیروان زیرەك) گۆرانییەكانی حەسەن زیرەك دەڵێنەوە.

جەزای ساز سەرۆكی كۆمەڵەی هونەرە میللییەكان بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، هەموو ساڵێك یادی حەسەن زیرەك دەكەنەوە و ئەمساڵیش بەهەمانشێوە یادی ئەو هونەرمەندە گەورەیە بەرز ڕادەگرن.

باسی لەئەوەشكرد، ساڵانە لەسەر ئەركی خۆیان یادی حەسەن زیرەك دەكەنەوە و هیچ لایەنێك هاوكاری نەكردوون.

هاوكات عەبدوڵڵا جەمال سەگرمە موزیسیانی ناسراوی كورد كارێكی نوێی هونەری بۆ ساڵوەگەڕی كۆچی دوایی هونەرمەندی بەنێوبانگی كورد حەسەن زیرەك ئامادەكرد.

 

 

 

راپۆرت

پڕۆژەیەك دەدرێتە وەزیری پەروەردە
كەمی دەوامی باخچەكانی ساوایان گرفت بۆ فەرمانبەران دروست دەكات

خەڵك- بەشی هەواڵ
مامۆستایان و فەرمانبەران نیگەرانن لە كەمی كاتی دەوامی باخچەكانی ساوایانی حكومی لەكاتێكدا دەوامی فەرمانبەران زیادكراوە و ڕۆژنامەنووسێكیش لەو بارەیەوە پڕۆژەیەك دەداتە وەزیری پەروەردە و دەڵێت: “بەڵێنی پێدام لە ئەنجوومەنی وەزیران قسەی لەسەر بكات”.

ئیحسان مەلا فوئاد، ڕۆژنامەنووس بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، حكومەت ڕایگەیاندووە، كە یەك ملیۆن و 300 هەزار مووچەخۆری هەیە، بۆیە ئەگەر لەو ژمارەیە 900 هەزاری فەرمانبەر بێ و لەو 900 هەزارە 700 هەزاری منداڵی هەبێت، ئەوا دەكاتە 700 هەزار منداڵ.

ئاماژەی بەوەشكردووە، فەرمانبەران تا 2:30 دەوام بكەن و لەولاوە باخچە حكومییەكان تا 11:40ی بەیانی دەوام دەكەن، باشە ئەو 700 هەزار فەرمانبەرە منداڵەكانیان بۆ كوێ ببەن؟

ڕوونیشی كردۆتەوە، ئەگەر ئەو 700 هەزار منداڵە ببرێنە باخچە ناحكومییەكان و بۆ هەر یەكێكیان 150 هەزار دینار وەربگیرێت، ئەوا دەبێت مانگانە (105 ملیار) دینار بدەینە باخچەكان ئایا ئەو هەموو خەرجیە بە فەرمانبەران دەكرێت؟

دەشڵێت: “دوو جار قسەم لەگەڵ مامۆستا ئالان، وەزیری پەروەردە كردووە، بۆیە بەڵێنی پێ‌ دام لەگەڵ ئەنجوومەنی وەزیران قسە بكات لەو بارەیەوە و پڕۆژەیەكم پێشكەش كرد، كە ئەگەر بۆ هەر منداڵێكی فەرمانبەران مانگانە 40 هەزار دیناری لێوەربگرن، بەڵام دەوامی ئێواران بۆ باخچە حكومییەكان زیاد بكەن، ئەوا بەو 40 هەزار دینارە دەتوانرێت دەیان هەزار كەس بە گرێبەست دابمەزرێنیت، ئەمەش دەستكەوتێك دەبێت بۆ حكومەت”.

ئەمە لەكاتێكدایە، كە ژمارەیەكی زۆری مامۆستایان و فەرمانبەران و تەنانەت كارمەندانی كەرتی تایبەتیش بەهۆی كەمی كاتی دەوامی باخچە حكومییەكانەوە تووشی گرفت بوون بەو پێیەی منداڵەكانیان زوو دەوامیان تەواو دەبێت.

(خەڵك) لەو بارەیەوە ژمارەیەك فەرمانبەری دواند و لای خۆیانەوە ڕایانگەیاند، كە بەهۆی ئەوەی باخچە حكومیەكان لە 11:30 تا 12 دەوامیان تەواو دەبێت بۆیە منداڵەكانیان كێشەی هاتووچۆ و گەڕانەوە بۆ ماڵەوەیان بۆ دروست دەبێت، چونكە دەوامی خۆیان تا كاتژمێر 2:30ی دوانیوەڕۆیە.

ئاماژەیان بەوەشكرد، ترسی ئەوەمان هەیە منداڵەكانمان تووشی ڕووداوی نەخوازراو ببن لە ماڵەوە یان لە كۆڵان، چونكە كە ئەوان دەڕۆنەوە ماڵەوە چۆڵە و زۆربەی دایك و باوكان لەسەر كار و وەزیفەن و بەوەش زۆر مەترسی لەسەر ژیانیان هەیە.

دەشڵێن: “هیوادارین دەوامی باخچەكانیش وەك فەرمانگەكانی لێ‌ بكرێت بۆ ئەوەی كە خۆمان ڕۆیشتینەوە منداڵەكانیشمان لەو كاتەیا بگەڕێنەوە ماڵەوە و هەروەها داواكارین لە هاوینیشدا هاوشێوەی فەرمانگەكان باخچەكان هەبن، چونكە فەرمانبەران پشووی هاوینیان نییە”.

بۆ بەدواداچوونی زیاتر (خەڵك) چەند جارێك پەیوەندی كرد بە ئالان فەرەیدون، وەزیری پەروەردەی حكومەتی هەرێمەوە، بەڵام وەڵامی پەیوەندییەكەی نەدایەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

بێبەرامبەر پشكنینی شێرپەنجە بۆ ژنان دەكرێت

خەڵك – نزار جەزا

لقی سلێمانی ڕێكخراوی زاد لەپێناو پاراستنی خانمان و بەخشینی ژیانێكی تەندروست، بێبەرامبەر پشكنینی پێشوەختەی شێرپەنجەی مەمك بۆ ژنان دەكات.

پزیشكانی پسپۆڕ، ژنان دڵنیادەكەنەوە لەوەی، لەكاتی دەركەوتنی گرێ یان هەبوونی ئازارو ناڕەحەتی لەمەمكدا نابێت ببێتە هۆكارێك بۆ دودڵی و دڵەڕاوكێ‌، لەبەرئەوەی زۆربەی حاڵەتەكان لەجۆری شێرپەنجەی پاكن و (ناكوشندە) یە، بەڵام لە حاڵەتی شێرپەنجەی (كوشندە) شدا دەتوانرێت چارەسەر بكرێت ئەویش ئەگەر بێت و زوو دەستنیشانی حاڵەتەكە بكرێت .

ڕێكخراوی زاد وەك ڕێكخراوێكی خێرخوازیی قازانجنەویست كاردەكات، و دەیەوێت هاوكاری نەخۆش بكات لەنەشتەرگەری و وەرگرتنی چارەسەری پێویست، هاوكات كار لەسەر بڵاوكردنەوەی هۆشیاری تەندروستیش دەكەن، بۆئەوەی هاوڵاتیان خۆیان لەنەخۆشی بپارێزن.

لەو چوارچێوەیەدا ئەو ڕێكخراوە ڕۆژانی سێ شەممە پشكنینی پێشوەختەی شێرپەنجەی مەمكی خانمان دەكەن، و لەوبارەیەوە لوقمان عەبدوڵا بەرپرسی هۆشیاری تەندروستی لەڕێكخراوی زاد بە(خەڵك)ی ڕاگەیاند، لەم هەنگاوەدا پشكنینی شێرپەنجەی مەمك دەكەن و هۆشیاری بە خانمان دەدەن كە چۆن لەماڵەوە خۆیان پشكنین بۆخۆیان بكەن و نامیلەكەیەكیان لەسەر خۆپارێزی بەخانمان دەدەن.

ئاماژەی بەئەوەشدا، ئەم پشكنینە بۆ هەموو خانمێكە، كە هەست بەحاڵەتێكی نائاسایی دەكات یاخود تەنانەت حاڵەتی نائاساییشی نەبێت پێویستە سەردانی ڕێكخراوەكەیان بكەن، بۆئەوەی بەشداربێت لەوەی چۆن خۆی دەستنیشانی هەر حاڵەتێكی نائاسایی مەمكی لەماڵەوە بكات و پشكنینی پێشوەختە بكات و ڕێنمایی لەسەر چۆنیەتی خۆپاراستن لەشێرپەنجەی مەمك وەربگرێت.

باسی لەئەوەشكرد، ئامانج لەم هەوڵە كەمكردنەوەی شێرپەنجەی مەمكە لەناو خانماندا و زوو چارەسەركردنی ئەو خانمانەی كە توشبوون.

وتیشی:” هەموو ڕۆژانێكی سێ شەممە كاتژمێر 2:30ی پاش نیوەڕۆ تاكو5:30ی ئێوارە لەبنكەی سەرەكی ڕێكخراوی زاد، لە سلێمانی خوار هۆتێل پاڵاس ـ نهۆمی دووی تەلاری چوارباخ ـ شوقەی ژمارە 304 پشكنینەكە ئەنجامدەدەن”.

 

ئەم نیشانانەی خوارەوە بەئاگاهێنەرەوەی شێرپەنجەی مەمكن، بەڵام ئەمانە هیچ جێگەی خەم نین، چونكە لەقۆناغەكانی سەرەتادا چارەسەری پێویست بۆ نەخۆش دەكرێت، ئەگەر سەردانی پزیشكی پسپۆڕبكات:

1. دروستبوونی گرێ، زۆرترین حاڵەتەكانی شێرپەنجە بەم نیشانەیە دەردەكەوێت یاخود بەهۆی ئەستووربوونی نائاسایی بەشێكی پێستی مەمك.
2. چاڵ بوونی پێست لەو شوێنەی كە خەریكە شێرپەنجەكەی تووش دەبێت.
3. گۆڕانی ڕەنگی مەمك یاخود سووربوونەوە و برین.
4. گۆڕانكاری لە گۆی مەمكدا وەك بەناودا چوونی و گۆڕانی ڕەنگەكەی.
5. دەرچوون و لێهاتنی شلەی نائاسایی یان شلەی خوێناوی لەگۆی مەمكەوە.
6. دروستبوونی گرێ‌ لەبن باڵ.
7. بوونی ئازاری مەمك.

 

كۆمەڵێك هۆكار بۆ زیادبوونی ئەگەری تووشبوون بە بەشێرپەنجەی مەمك هەن، كە بریتین لەئەمانەی خوارەوە:

* جگەرە كێشان و وەرزش نەكردن.
* تێپەڕینی تەمەن لەسەرووی 55 ساڵی و كێشی زیاد.
* تووشبوونی پێشتر بەو جۆرە نەخۆشیە.
* ئەو خانمانەی یەكەم منداڵیان لەدوای تەمەنی 30 ساڵیەوە بووە.
* هۆكاری جیناتی بەرێژەی لە 5% بۆ 10% ئەگەری تووشبوون بە شێرپەنجەی مەمك زیاد دەكات.
* هۆكاری بۆماوەیی و تووشبوونی یەكێك لەئەندامانی نزیكی خێزان بەو نەخۆشیە وەك دایك، خوشك .
* بەركەوتنی تیشك لەناوچەی دەم و چاو یاخود سنگ پێش گەیشتنە تەمەنی 30 ساڵی.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ساڵوەگەڕی هەژدەهەمینی هێرشەكانی یازدەی سێپتەمبەری ئەمریكایە

خەڵك –بەشی هەواڵ

ئەمریكا ١٨هەمین ساڵیادی هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول دەكاتەوە كە بووە هۆی گیانلەدەستدانی نزیكەی سێ هەزار كەس و بە گەورەترین هێرشی تیرۆریستی دادەنرێت لە مێژووی ئەو وڵاتەدا.

سەرەڕای تێپەڕبوونی ١٨ ساڵ بەسەر هێرشەكانی ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١دا كە ئاراستەی جیهانی گۆڕی، بەڵام هێشتا كاریگەرییەكانی بەردەوامە.

دوای هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول، ئەمریكا لەژێر ناوی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆردا، فەراهەمكردنی دیموكراسی و ئازادیی، ئەفغانستان و عێراقی داگیر كرد.‌ ئەوەش لەو وڵاتانەدا ناسەقامگیری زۆر، پشێوی، شەڕی مەزهەبی، كوژرانی سەدان هەزار هاووڵاتی مەدەنی، هاتنە ئارای رێكخراوی تیرۆریستیی نوێ و خەرجكردنی ملیۆنەها دۆلاری لێكەوتەوە كە هەموو ئەوانە وەك رەخنەیەك رووبەڕووی ئەمریكا دەكرێنەوە.

سەرۆكی ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپ ناو بە ناو باس لەوە دەكات كە داگیركردنی ئەفغانستان و عێراق هەڵەیەكی گەورە‌ بووە.

لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١دا چی روویدا؟
نیویۆرك كە دڵی سیستمی دارایی ئەمریكایە، بەیانی رۆژی ١١ی ئەیلوول بە هێرشی تیرۆریستیی سەر دوو تاوەرەكە بەخەبەرهات.

دوای ئەوەی چوار فڕۆكەی نەفەرهەڵگر رفێندران كە لە نیوارد، بۆستن و واشنتۆنەوە فڕیبوون و بەرەو سان فرانسیسكۆ و لۆس ئانجلس دەچوون، ئەو فڕۆكەیەی بەرەو لۆس ئانجلس دەچوو كە سەربە هێڵی ئاسمانیی ئەمریكان ئێرلاین بوو دوای رفاندنی كاتژمێر 8.46 بەكاتی ناوخۆی ئەو وڵاتە‌ خۆی كێشا بە بینای باكووری دوو تاوەرەكەدا.

لە كاتێكدا تاوەری باكوور بلێسەی ئاگری گرتبوو، فڕۆكە رفێندراوەكەی دیكە كە سەر بە هێڵی ئاسمانیی یونایتد ئێرلاین بوو، ١٧ خولەك دوای هێرشی یەكەم لە پەخشی راستەوخۆدا خۆی كێشا بە تاوەری باشووردا.

دوای ئەوەی ئەمریكا و هەموو جیهان لە پەخشی راستەوخۆدا تەماشای هێرشی سەر دوو تاوەرەكەیان دەكرد، هەردوو تاوەرەكە لە ماوەی چەند خولەكێكدا تەختی زەوی بوون و دوورگەی مانهاتان بە دووكەڵ داپۆشرا.

دوا بە دوای هێرشی سەر دوو تاوەرەكە فڕۆكەیەكی دیكەی رفێندراو خۆی كێشا بە بینای وەزارەتی بەرگری ئەمریكا (پنتاگۆن)دا.

هەروەها دوایین فڕۆكەی رفێندراو لە ویلایەتی پێنسیلڤانیا لە لایەن فڕۆكەی جەنگی جۆری F-16وە خرایە خوارەوە.

جگە لە ١٩ ئەنجامدەری هێرشەكە كە فڕۆكەكا‌نیان رفاندبوو لە ئەنجامی هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول لە نیویۆرك، واشنتۆن و پێنسیلڤانیا تێكڕا دوو هەزار و ٩٧٧ كەس گیانیان لەدەستدا.

سەركردەی رێكخراوی تیرۆریستیی ئەلقاعیدە، ئوسامە بن لادن بەرپرسیارێتی هێرشەكانی گرتەئەستۆ.

هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول، رێڕەوی مێژووی گۆڕی
یەكەم وەڵامدانەوەی ئەمریكا بۆ هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول، چوونە ناوەوەی بوو بۆ ئەفغانستان.

بەهۆی رەتكردنەوەی رادەستنەكردنەوەی رێبەری ئەلقاعیدە، ئوسامە بن لادن لە لایەن تاڵیبانەوە، سەرۆكی ئەو كاتەی ئەمریكا، جۆرج دەبلیو بوش لە حەوتی تشرینی یەكەمی ٢٠٠١دا ئەفغانستانی داگیر كرد و رژێمی تاڵیبانی رووخاند، پاشان دەسەڵاتی ئەو وڵاتە چووە دەست حامید كارازای كە زیاتر لە خۆرئاواوە نزیك بوو.

دوای ١٨ ساڵ لە دەستپێكی ئۆپەراسیۆنەكان بۆ بەرگرتن لەوەی ئەفغانستان ببێتە بنكەی تیرۆریستان، لەم ساڵانی رابردوودا ئەو وڵاتە دەستی كرد بە لەخۆگرتنی چەكدارانی داعش و بووە بەندەرێكی ئارام بۆ تیرۆریستان.

لەو رۆژەی ئەمریكا ئەفغانستانی داگیركردووە تا ئێستا لەو وڵاتەدا زیاتر لە ٥٠ هەزار هاووڵاتی مەدەنی و نزیكەی دوو هەزار و ٤٠٠ سەربازیی ئەمریكی كوژراون.

لەگەڵ ئەوەی ئەركی جەنگی هێزەكانی ناتۆ لە ئەفغانستان بە رێبەرایەتی ئەمریكا لە ٢٤ی كانوونی یەكەمی ٢٠١٤دا لە رێوڕەسمێكدا لە كابول بە فەڕمی كۆتایی پێ هات، بەڵام ئەمریكا هێشتا بە بیانووی ”بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر” و ”سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی وڵات” بەردەوامە لەسەر مانەوەی لەو وڵاتە لە رووی سەربازییەوە و لەئێستادا، نزیكەی ١٤ هەزار سەربازی لەو وڵاتە هەیە.

داگیركردنی عێراق
لە 2003 ئەمریكا عیراقی داگیركرد و بە هۆی ئەو جەنگە مەزهەبیەی كە لە دوای داگیركردنی عێراق لە لایەن ئەمریكاوە سەریهەڵدا، سەدان هەزار كەس لەو وڵاتە كوژراون.

لە كاتێكدا حكوومەتی داگیركەر سەرلەنوێ وڵاتی بنیاتدەنایەوە، بۆچوونی جیاوازی قووڵی ‌نێوان گرووپە كوردیەكان لە باكوور و حكوومەتی ناوەند گرژیی نەژادی زیاتر كرد.

لە ساڵی ٢٠٠٥دا لە عێراق داننرا بە حكوومەتی هەرێمی كوردستاندا

هەروەها لە دوای داگیركردنی لە لایەن ئەمریكاوە، عێراق بووە پڕ كێشەترین وڵاتی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست.

ئەو ئۆپەراسیۆنەی بەڵێنی بەدیهێنانی ”سەقامگیری و دیموكراسی” بۆ عێراق دابوو ناوی لێنرا ”ئۆپەراسیۆنی ئازادكردنی عێراق”، بەڵام لە ئەنجامی دەستوەردانی سەربازیی سەدان هەزار هاووڵاتی مەدەنی كوژراون.

داگیركردنی عێراق كە كوژرانی سەدان هەزار هاووڵاتی مەدەنی و خەرجكردنی ملیۆنەها دۆلاری لێكەوتەوە و لە هەمان كاتدا زەمینەی ساز كرد بۆ سەرهەڵدانی رێكخراوی تیرۆریستیی داعش.

لەگەڵ دەركەوتنی رێكخراوی تیرۆریستیی داعش، گەلی عێراق رووبەڕووی تاوانی جەنگ بووەوە وەك كۆمەڵكوژیی.

سیستمی نوێی جیهانیی
سیستمی نوێی جیهانی كە دوای هێرشە تیرۆریستییەكانی ١١ی ئەیلوول دەستیپێكرد، ستراتیجییەتی ئەمنیی نوێی لەگەڵ خۆیدا هێنا لە رووی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر.

لەگەڵ هێرشەكاندا دیدی ئاسایشی نیشتمانی نەك تەنها لە ئەمریكا بەڵكو لە تەواوی وڵاتانی جیهاندا گۆڕا و دەوڵەتان ناچاربوون پارەی زیاتر بۆ ئاسایشی نیشتمانی تەرخان بكەن.

ئیدی نەك تەنها چەكی كیمیایی یان چەكی ئاسایی، بەڵكو هەموو ئۆتۆمبێلێك، كەس یان پاكەتێكی گوماناوی وەك هەڕەشەی تیرۆر دەبینرێت. لەو رووەشەوە لە شوێنە كراوەكاندا بە رووی خەڵكدا بەتایبەتی فڕۆكەخانەكان رێوشوێنی ئەمنیی زیاتر گیرانەبەر، بەو شێوەیەش تێگەیشتنێكی ئەمنیی نوێ هاتە ئاراوە.

ئیسلامفۆبیا و ١١ی ئەیلوول
هێرشەكانی ١١ی ئەیلوول بوونە هۆی زیادبوونی بەرچاوی تاوانی نەفرین دژبە موسڵمانان لە خۆرئاوادا بەتایبەتی لە ئەمریكا و ئیسلامفۆبیا تا دێت قووڵتر دەبێتەوە، میدیاش ناو بە ناو دەستیكرد بە بەكارهێنانی دەستەواژەی ”تیرۆری ئیسلامی” و ”ئیسلامی رادیكاڵ”.

توێژینەوەكان دەریانخستووە كە میدیا زیاتر ئەو هێرشە تیرۆریستیانە باس دەكەن كە ناوی موسڵمانانیان تێوەگلاوە بەراورد ئەو هێرشانەی لە لایەن كەسانی سەربە ئایین و گرووپەكانی دیكەوە ئەنجام دەدرێن.

بە هۆی ئەوەی حكوومەتەكەی بوش بە گشتیی سیاسەتی لایەنگری جەنگی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست پەیڕەو دەكرد ناو بە ناو لە ئەمریكا و وڵاتانی دیكەشدا رووبەڕووی رەخنە دەبێتەوە. لەبەرئەوە كاتێك ئەفغانستانی داگیر كرد پشتیوانی زۆر وڵاتی هەبوو، بەڵام هەمان پشتیوانی لە داگیركردنی عێراقدا لێنەكرا.

باراك ئۆباما كە دوای بوش سەرۆكایەتی ئەمریكای وەرگرت، وەك ”رێبەری نەیاری جەنگ” دەركەوت و لە سەردەمی سەرۆكایەتیدا بەشی زۆری سەربازانی ئەمریكی لە ئەفغانستان و عێراق كشاندەوە.

لە سەردەمی خولی یەكەمی سەرۆكایەتی ئۆبامادا سەركردەی ئەلقاعیدە، ئوسامە بن لادن كوژرا.

سەرۆكی ئێستای ئەمریكا، دۆناڵد ترەمپ كە بە لێدوانە رەگەزپەرستی و دژ بە موسڵمانان دەركەوتووە و ناسراوە، چ لەكاتی كەمپینەكانی هەڵبژاردندا چ لە ساڵی ٢٠١٧ەوە لەوەتەی دەسەڵاتی گرتووەتە دەست بە بیانووی ١١ی ئەیلوولەوە هەندێك هەنگاوی ئیسلامفۆبیای ناوە وەك دانانی قەدەغەكردنی گەشتكردن بۆ ئەمریكا لەسەر هاووڵاتییانی ژمارەیەك وڵاتی موسڵمان.

حكوومەتەكەی ترەمپ كە رەخنە لە دەستوەردانی سەربازیی ئەمریكا دەگرێت لە ئەفغانستان و بە هەڵەیەكی گەورەی دادەنێت، ماوەیەكە دانوستانی ئاشتیی لەگەڵ تاڵیبان بەڕێوەدەبرد، بەڵام دوای كوژرانی دوو سەربازی ناتۆ كە یەكێكیان ئەمریكی بوو لە ئەنجامی هێرشەكانی تاڵیباندا گفتوگۆكانی هەڵپەسارد. ترەمپ پلانی وایە ئەگەر لەگەڵ تاڵیبانیش بگەن بە‌ رێككەوتن بەشێك لە سەربازانی وڵاتەكەی لە ئەفغانستان بكشێنێتەوە و هەشت هەزار و ٦٠٠ سەربازی بهێڵێتەوە.‌
سەرچاوە/ئەنادۆڵۆ

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان