ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

ژینگە

بەنداوەکان و ئاوگلدەرەوەکان ڕێگەی دوو لەسەر سێی ڕووبارەکانی جیهانیان بڕیوە

لێکۆڵینەوەیەکی زانستی تازە کەوا لەگۆڤاری (Nature) بڵاو کراوەتەوە ئاشکرای کردووە کەوا لەنێوان 246 ڕوباری گەورەی جیهاندا تەنها 37% بەبێ بڕان لەسەر ڕێڕەوی خۆیان دەڕۆن، وەڕێژەی 63% ی ئەم ڕوبارانە بەر بەنداو و ئاگلدەرەوەکان دەکەون کەوا بەدەستی مرۆڤ دروستکراون.
 یەکەمین لێکۆڵینەوەی لەمشێوازەیە کەوا ئەنجامدرابێت.
34 لێکۆڵەر لەزانکۆی ماک غیل (Mc Gill) ی کەنەدا هەستاون بەئەنجامدانی ئەم لێکۆڵینەوەیە، بەهاوکاری و پاڵپشتی دارایی سندوقی جیهانی بۆسروشت(WWF) کەوا هەستاون بە لێکۆڵینەوە و شیکردنەوەی 12 ملیۆن کم لەڕوبارە زیندووەکانی ناوچە جیاوازەکانی جیهان.
ئەم لێکۆڵینەوەیە بەیەکەم لێکۆڵینەوە دادەنرێت لەم بوارەدا، کەوا دەتوانێت ببێتە سەرچاوەیەک بۆ بڕیار بەدەستان و لێکۆڵەرەوان بۆ دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەکی بەردەوام لەبواری خستنەگەڕی گەنجینەی ڕوبار و دەریاکان کەوا هەڕەشەی لەناوچونیان لەسەرە.
لێکۆڵەرەوان ڕونیان کردووەتەوە کەوا لەنێوان 91 ڕوباردا کەوا درێژییەکانیان لە 1000 کم تێپەڕدەکات تەنها 21 ڕوباریان تا ئێستا پارێزگاری لەسروشتیان کراوە، ئەوانیش دەکەونە حەوزەی ئەمازۆن و کۆنگۆ یان ناوچەی جەمسەری باکور.
لێکۆڵینەوەکە دۆزیویەتییەوە کەوا هۆکارەکانی گۆڕانی کەش و هەوا کاریگەرییەکی گەورەی نەرێنیان هەیە لەسەر پاراستنی ژینگەی ڕوبارەکان، لەبەرئەوەی حکومەتی دەوڵەتانی جیهان ووزەی کارۆئاوییان بە ووزەیەکی پاک دیاریکردووەوە ئەو ووزەیەش پشت بە دروستکردنی بەنداوەکان دەبەستێت.
نزیکەی 60 هەزار بەنداو
ماک غانتەر (Mac Ganther) لێکۆڵەری سەرەکی لەم لێکۆڵینەوەیەدا لە لێدوانێکیدا بۆ کەناڵی (الجزيرة نت) دەڵێت: کەوا نزیکەی 60 هەزار بەنداو بوونەتە بەربەست لەڕێگەی ڕوبارەکانی جیهان وەنزیکەی 3700 بەنداوی تر لەسەروبەندی دیزاین و دروستکردندان.
ئەم بەنداوانە ڕووبارەکانیان لە سروشتی خۆیان لاداوە، ئایا بەگۆڕینی قەبارەی ئاوەکانیان بێت یان لادانی ڕێڕەوەکانیان و پەیوەستکردنیان بەیەکترییەوە بێت ئەمە بووە بەهۆکاری ئەوەی ملیۆنان مرۆڤ بێبەش ببن لەو سەرچاوانە، بەڵام لەبەرامبەردا ماسی و زۆرێک لە خزمەتگوزارییە ژینگەییەکانی وەک کەمکردنەوەی مەترسی لافاو فەراهەم دەکەن. 
غانتەر لەدرێژەی لێدوانەکەیدا ئاماژەی بەوەدا کەوا پێویستی ئەمڕۆمان بریتییە لە چاودێریکردنی ڕێڕەوی سروشتی ئەو ڕووبارانە، بەتایبەت ئەوەی کە پەیوەندیدارە بە بەستنەوەیان بەیەکترییەوە بەم شێوەیە دەتوانین تێگەیشتنی باشمان هەبێت بۆ ڕۆڵی ئەم ڕۆڵی ئەم ڕووبارانە لەڕابردودا کەوا هەیانبووە.
دەبێت لە داهاتودا چی بکەین؟
لەبەر ئەوەی دروستکردنی بەنداو و ئاوگلدەرەوەکان کەوا دەبنە بەربەست لەبەردەم ڕووبارەکاندا زۆر گرنگ و زەروورییە بۆ مرۆڤایەتی لەجیهانی مۆدێرندا، بۆیە پێداویستی ئەمڕۆمان ئەوەیە کەوا چارەسەری زیرەکانە و بەردەوام بدۆزینەوە بۆ بەڕێوەبردنی ئەم ڕووبارانە ئەویش بە بنیاتنانی بەنداوەکان لەشوێنی گونجاودا وە ئەگەر پێویست بوو وە بگونجێت هەستین بە تێکدانی ئەو بەنداوانەی کەوا لەئێستادا بوون بەهۆی بڕین و گۆڕینی ڕێڕەوی ڕووبارەکان و پەیوەستکردنیان بەیەکترییەوە.
غانتەر دەڵێت : لەئێمە داواکراوە کەوا بەشێوەیەکی زیرەکانە و گونجاو بیربکەینەوە بۆ دۆزینەوەی چارەسەری بەردەوام بۆ بەڕێوەبردنی ڕووبارەکان  ئێمە کۆمەڵێک داتاو زانیاری گەورە و گرنگمان هەیە دەربارەی هەموو ڕوبارەکانی جیهان، وەئەمە سەرەتایەکی باشە کەوا بەشدار دەبێت لەدۆزینەوەی جارەسەری گونجاو بۆ پاراستنی ئەم ڕووبارانە وە خزمەتگوزارییە ژینگەییەکانیان.
10 ساڵ کارکردن
پ.بیرنار لینار لەزانکۆی ماک غیل کەوا یەکێکە لەبەشداربووانی ئەم لێکۆڵینەوەیە ووتی: ئەم لێکۆڵینەوەیە بەرهەمی دە ساڵ کارکردنە، وەدەزانم ئێمە هەستاوین بەکارێکی مەزن لەڕێگەی کۆکردنەوەی زانیاری دەربارەی ئەم ڕووبارانە لەبەرئەوەی ڕێگەمان بۆ خۆشدەکات بۆ دروستکردنی نەخشەیەکی دیجیتاڵی بۆ ملیۆنان کیلۆمەتر لەم ڕووبارانە کەوا بەسەر زەویدا دەڕۆن.
لەکۆتاییدا ئەمە یارمەتیمان دەدات بۆ لێکۆڵینەوە لەو گۆڕانکارییانەی کەوا مرۆڤایەتی لەسەر ئەم ڕووبارانە دروستی کردوون  وەئێمە لەئێستادا داوا ناکەین کەوا گەشەی ئابوری دەوڵەتانی جیهان بوەستێت، بەڵکو داوا دەکەین کەوا ڕێگەچارەیەکی زیرەکانە بدۆزرێتەوە کەوا بەشداربێت لەپێکەوە ژیان و پێکەوەبوونی مرۆڤایەتی و ئەم ڕووبارانە، وەک پشتبەستنی زیاتر بە سەرچاوەکانی ووزەی خۆر و با لەبەرهەمهێنانی ووزەدا.
” وەرگێڕ “مێژووی دروستکردنی بەنداو بە شێوازی سەردەمیانە و گەشەسەندنی دەگەڕێتەوە بۆ کۆتاییەکانی سەدەی ۱۹ کەوا ئامانجەکانی لە ئێستادا تەنها بریتی نییە لە ئاو گلدانەوە بۆ خواردنەوە و ئاودێری زەوی و زاری کشتوکاڵی بەڵکو بۆ کۆمەڵێک سودی تری وەک (بەرهەمهێنانی کارەبا، گەشەسەندنی گەشتوگوزار بەتایبەت لەڕێگەی بەکارهێنانی کەناراوەکانییەوە، ڕاوەماسی، پاراستنی دانیشتوانی کەنار ڕوبارەکان لەلافاو، گواستنەوەی ئاوی …..هتد)بەکار دێت، تەنانەت لەم سەردەمەدا هەندێک بەنداو تایبەت بۆ خەزنکردنەوەی ئاوی ژێر زەوی ناوچەیەکی دیاریکراو دروستکراون کەوا لەوەرزی بارانباریندا سودی لێدەبینرێت بۆ مەبەستی ئاماژەبۆکراو.
بۆیە لێرەدا پێویستە گرنگی بەنداوەکانیش لەبەرچاوبگیرێت بەڵام دەبێت لەپاڵ ئەوەشدا ڕچاوی باری سروشتی ڕوبارەکانیش بکرێت و هەوڵبدرێت کەمترین زەرەرو زیانیان پێبگات. وەبونی ئەو ژمارە زۆرەی بەنداو لەجیهاندا کەوا ئاماژەی پێکراوەلەم لێکۆڵینەوەدا دەرخەری ئەو ڕاستییەیە کەوا میللەتانی جیهان چ گرنگییەکیان بەدروستکردنی بەنداو داوە بەڵام هەرێمی کوردستان بەداخەوە نەتوانراوە وەک پێویست ئاوڕ لەم بوارە بدرێتەوە، ڕاستە هەندێک بەنداوی بچوک و مامناوەند دروستکراون بەڵام وەک ئەوەی بڵێین کەوا بەنداوی گەورە و ستراتیژی دروسکرابێت ئەوا لەم بوارەیاندا هیچ هەنگاوێک نەنراوە، لەکاتێکدا کوردستان وڵاتێکی تاڕادەیەک دەوڵەمەندە بەسەرچاوەی ڕوباری گەورە و مامناوەند کەوا دەتوانرا سودی ئێجگار
سەرچاوە/الجزيرة نت
نوسینی/ هشام بومجوط
وەرگێڕانی/ گۆران عمر (ماموستا لەکۆلێژی ئەندازیاری زانکۆی سلێمانی)

ژینگە

تا 48 كاتژمێری دیكە زۆربەی گەڕەكەكانی سلێمانی بێ‌ ئاو دەبن

خەڵك- بەشی هەواڵ

بەڕێوەبەرایەتی ئاوی سلێمانی لە ئاگادارییەكدا هۆشداری دەداتە بەشێك لە گەڕەكەكانی سلێمانی و چەند ناوچەیەكی دیكەی دەرەوەی سلێمانی كە بۆ ماوەی 48 كاتژمێر بێ‌ ئاو دەبن.

دەقی ئاگادارییەكە:
بەهۆی كۆبونەوەی لم و پاشەڕۆی سەیرانكاران لە وەرگری هێڵی دووەمی ئاوی دوكان سلێمانی بۆ ماوەی ٤٨سەعات كاركردن تێداو پاكردنەوەی وەرگری پڕۆژەكە هێڵی دووی ئاوی دوكان سلێمانی دەوەستێت بەوهۆیەشەوە گەڕەكەكانی سەروو و ڕۆژهەڵاتی سلێمانی و تەواوی ناوچەی قڕگە و خەبات و كازیوە و قەزاو ناحیەكانی چەمچەمەڵ و شۆڕش و پیرەمەگروون و بازیان و تەسلوجە و گۆپاڵە ئاویان نابێت تكایە ئاگاداربن .

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

ژینگە

لەم ناوچانە باران دەبارێت
شەپۆلێكی هەوای فێنك عیراق و هەرێم دەگرێتەوە

خەڵك- بەشی هەواڵ
پسپۆڕێكی كەشناسی ئاماژە بە هەڵكردنی تەوژمێكی فێنك دەكات لە ڕۆژانی داهاتوودا بۆ سەر ناوچەكانی عیراق و هەرێمی كوردستان و دەشڵێت: “دوای ئەوە كەشێكی هاوینەی گونجاو دەستپێدەكات”.

سادق عەتیە، پسپۆڕی كەشناسی عیراقی لە هەژماری خۆی لە فەیسبووك ئاماژەی بەوەكردووە، كە ئەو دۆخە ناسەقامگیری لە كەشوهەوای ناوچەكانی هەرێمی كوردستان و باكوری ڕۆژئاوای وڵات دروست بووە تا كۆتایی ئەم مانگە بەردەوام دەبێت ئەوەش بەهۆی ئەو تەوژمە هەوایەی ڕۆژئاوا، كە تەوژمێكی نزمی ڕۆژئاوای توركیایە و چینەكانی سەرەوەی هەوای گرتۆتەوە.

ڕاشیگەیاندووە، كە ئەمشەو لە چەند ناوچەیەكی موسڵ و دهۆك باران و هەورەتریشقە دەبێت و نمە بارانیش لە چەند ناوچەیەكی دیكە دەبارێت.

ئاماژەی بەوەشكردووە، بەرزبوونەوەی پلەی گەرما بەشێوەیەكی كاتی تەنیا تا یەك شەممە بەردەوام دەبێت، كە دەگاتە ترۆپك و پلەكانی ڕۆژانی پێشوو تێدەپەڕێنێت، ئاراستەی با جێگیر دەبێت و جارجاریش دەگۆڕێت.

ڕوونیشی كردۆتەوە، پلەی گەرما لە لە ڕۆژی دوو شەممەوە ڕوو لە دابەزین دەكات و بەشێوەیەكی تەواو هەستی پێ‌ دەكرێت و پێدەچێت ئەو كەشە دوو تا سێ‌ ڕۆژ بخایەنێت.

وتووشیەتی، “بەڵام لە ڕۆژی چوار شەممەی داهاتوودا كەشێكی هاوینەی گونجاو دەبینین”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

ژینگە

پلەی گەرما دادەبەزێت

خەڵك- بەشی هەواڵ
كەشناسێكی عیراقی پێشبینی دەكات،  لە ناوەڕاستی هەفتەی داهاتوو پلەی گەرما، لە تێكڕای ناوچەكانی وڵات ڕوو لە دابەزین بكات.

سادق عەتیە، كەشناسی عیراقی لە پەیجی تایبەتی خۆی بڵاویكردۆتەوە” بەرزبوونەوەی پلەی گەرما بەشێوەیەكی كاتی تەنیا تا شەممە و یەك شەممە بەردەوام دەبێت، بۆیە پێشبینی دەكرێت لەم ماوەیەدا پلەی گەرما لە كاتژمێرەكانی نیوەڕواندا لە شارەكانی باشوور بگاتە 49-50 پلەی سەدی، و لە شارەكانی ناوەڕاست 47-48 پلەی سەدی بێت، لە ناوچەكانی باكووریش لەنێوان 45-46 پلەی سەديدا بێت”.

ئەو كەشناسە پێیوایە، پلەی گەرما لە یەك شەممەی داهاتوودا دەگاتە ترۆپك و پلەكانی ڕۆژانی پێشوو تێدەپەڕێنێت، ئاراستەی با جێگیر دەبێت و جارجاریش دەگۆڕێت.

بە وتەی عەتیە”پلەی گەرما لە لە ڕۆژی دوو شەممەی داهاتووەوە ڕوو لە دابەزین دەكات، بەڵام لە رۆژی چوار شەممەی داهاتوودا كەشێكی هاوینەی نایاب و زیاتر ڕوو لە مامناوەند دەبێت.

دابەزینی پلەی گەرما بە بۆچونی سادق عەتیە، بەشێوەیەكی تەواو هەستیپێدەكرێت و با جێگیر دەبێت و هەندێك جاريش ئاراستەكەی ڕوو لە باكووری خۆرئاوا دەبێت، ئەم كەشە دوو ڕۆژ یان سێ‌ ڕۆژ دەخایەنێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان