ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

گوزەران و موچە و شوێنی مانەوەی پەرلەمانتارانی سوید


 

بەلامەوە زۆر گرنگ و جێی بایەخ بوو، ویستم ئێوەش لێی بێبەش نەبن، بەڵام هیچ پێویست بە پێشەکی و درێژدادڕی ناکات لەسەر بابەتی وەرگرتنی پۆستێک بچوک یان گەورە لە حکومەت و پەرلەمان، چونکە تێکەڵبوون بە سیاسەت لە بەشێکی زۆری وڵاتان بە لای خۆشمانەوە، دەبێتە خێرو بەرەکەت بۆ کەسەکان و کۆکردنەوەی سەروەت و سامانێکی زۆر، بەڵام لە سوید نا.
لەو دەوڵەتە ئەسکەندەنافییە، شێوازێکی تایبەت لە ژیانی سیاسی بەڕێدەکرێت، کە بەسەر هەموو کەسایەتییە سیاسیەکاندا پەیڕەو دەکرێت و پێشییەوە پابەندن، ئەویش بریتییە لە سیاسەتی سکهەڵوشین (التقشف) کە لەسەر بنەمای ئەوەی، ئەوان نوێنەری گەلن و ئەو ئەرکە جێبەجی دەکەن کە پێیان سپێردراوە و بەڵێنیان داوە بە دەنگدەرەکانیان.
بۆیە لە بری پاداشتی جیاجیا و تەرخانکردنی بودجەی تایبەت بۆیان، خودی ئەندامانی پەرلەمان پابەندن بە چەندین کۆت و بەندەوە، کە هەڵسوکەوتیانی کۆترۆڵکردووە لە چۆنێتی مامەڵەکردن لەگەڵ سامانی گشتی و وەرگرتنی باج.
یەکێک لەو پەرلەمانتارانە کە لە پارتی دیموکراتی کۆمەڵایەتی ئەو وڵاتە چووەتە پەرلەمان بە بی بی سی ڕاگەیاندووە “ئێمە هاوڵاتی ئاسایین، هیچ مانای نییە ئیمتیازی تایبەت بدرێت بە پەرلەمانتاران، چونکە ئەوان نوێنەری ئەو هاوڵاتیانەن کە زۆربەیان لەو دۆخەوە هاتوون کە خەڵکی تیا دەژین”.
ئاماژەی بەوەشکردوو، بۆ ئەوان بەسە کە بوونەتە پەرلەمانتار، ئەو ئەرکەش بە دەستهێنانی هەلی دروستکردنی بڕیار و کاریگەرییە لەسەر دەوڵەت.
ئەندامانی پەرلەمان لە سوید مافی ئەوەیان هەیە هۆیەکانی گواستنەوەی گشتی بەخۆڕایی بەکاربهێنن، بەڵام وەک هەر ئەندام پەرلەمانێکی تری هەندێک وڵات مافی ئەوەیان نییە ئوتۆمبێلی تایبەت و شۆفێری تایبەتیان هەبێت بۆ گواستنەوەیان.
هەموو پەرلەمانی سودی سێ ئوتۆمبیلی جۆری ڤالڤۆی دروستکراوی وڵاتەکەی هەیە لە جۆری (S80) کە بەکار دەهێنرێت بۆ ڕێوڕەسمە تایبەتەکان و گواستنەوەی سەرۆکی پەرلەمان و جێگرەکانی.
یەکێک لە پەرلەمانتارەکان دەڵێت “ئوتۆمبێلی کرێ نییە بۆ گواستنەوەی پەرلەمانتاران لە ماڵەوە بۆ شوێنی کارەکەی و بە پێچەوانەشەوە، بەڵام تەنها فەرمانبەرێک لە پەرلەمان کە ئوتۆمبێلی بۆ تەرخانکراوە سەرۆک وەزیرانی سویدە”.
ئەندامی پەرلەمانی سوید مانگانە بڕی ٦ هەزار و ٩٠٠ دۆلار وەردەگرێت، کە دەکاتە نیوەی ئەو موچەیەی کە ئەندامێکی کۆنگرێسی ئەمریکا وەریدەگرێت، لە کاتێکدا ناوەندی کرێی کارکردن لە سوید بۆ مانگێک ٢ هەزار و ٨٠٠ دۆلارە.
تەنها ئیمتیازێک کە پەرلەمانتارێکی سوید لە دەرەوەی ستۆکهۆڵمی پایتەخت و ئەوانەی کە لە دەرەوەی بازنەی هەڵبژاردنی پایتەختەکە کاندیدکراون هەیانە، بۆ هەر ڕۆژێک کارکردن و دەوام لە پەرلەمان ١٢ دۆلاری بۆ خەرجدەکرێت، کە لە ئێستادا ناتوانرێت ژەمێکی هەرزانی پێ بخورێت لەو وڵاتە.
تا ساڵی ١٩٥٧ هیچ ئەندام پەرلەمانێکی سوید موچەی نەبووە، بەڵکو ئەندامانی پارتە سیاسییەکان پارەیان وەک کۆمەک و پیتاک بۆ کۆدەکردنەوە لە ئەندامەکانیان.
بە گوێرەی بەڵگەنامەکانی پەرلەمانی سوید، بڕیاری پێدانی موچە و کرێ بە پەرلەمانتاران بۆ دڵنیایی دانە بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی کێشە نەبێتەوە کاتێک خۆی تێکەڵ بە سیاسەت دەکات، بەڵام لە بنەرەتەوە سودییەکان خواستی ئەوەیان نییە موچەی موفت و زۆر بدرێت بە پەرلەمانتارەکانیان.
ئەندامی پەرلەمانی سوید دەتوانن سود لە شوێنی مانەوە ببینن، کە کرێکەی لە لایەن حکومەتەوە دابین دەکرێت، تەنها بۆ ئەوانەی کە لە دەرەوەی پایتەختەوە دێن.
شوێنی مانەوە و نیشتەجێبوونی پەرلەمانتارەکانی دەرەوەی پایتەخت، هیچ خزمەتگوزارییەکی رەهاو کراوەی تیا نییە ، چونکە ئەو شوقەنەی بۆیان تەرخانکراوە بۆ مانەوە، لە ٤٦ مەترچوارگۆشە تێپەڕ ناکات، تەنانەت شوقەش هەیە بە ڕووبەری ١٦ مەتر چوارگۆشە دروستکراوە، پێداویستییەکانی وەک جلشۆر و کەلوپەلی خواردنی زۆری تێدا نییە و تەنها یەک سیسەمێکی تاک نەفەریشیان تێدایە.
باجی کۆکراوە لەو وڵاتە تەنها بۆ کرێ و تێچوونەکانی پەرلەمانتاران خەرج دەکرێت، بۆیە هەر پەرلەمانتاریک گەر بیەوێت تەنها بۆ یەک شەویش لە شوقەی تایبەت بمێنێتەوە، کە تەنانەتە لە لایەن حکومەتیشەوە دابنیکراوە، پێویستە لەسەر گیرفانی خۆی خەرجییەکەی دابین بکات.
تەنانەت ئەگەر پەرلەمانتارێک ویستی لەگەڵ هاوسەرەکەی بمێنێتەوە، پێویستە نیوەی ئەو کرێیە بگێڕێتەوە بۆ خەزێنەی دەوڵەت بۆ هاتوچۆ و مانەوەی بۆی تەرخانکراوە.
لێپرسراوی ئیدارەی پەرلەمانی سوید ڕایگەیاندووە، پارە و بودجە و خەرجی بۆ هیچ کەسێک خەرجناکرێت بە هیچ بیانوویەک، جگە لەو ئەندام پەرلەمانانەی کە لەو شوقانەدا دەمێننەوە.
بۆیە ئەندامی پەرلەمانی سوید سەرپشکە لەوەی لەو شوقە تایبەتانەی حکومەت دەمێنێتەوە، یاخود بەکرێگرتنی شوقە لەسەر حسابی خۆی کە مانگانەی دەگاتە ٨٢٠ دۆلار بۆ ئەوانەیان کە لە دەرەوەی پایتەختەوە دێن، ئەوەش نرخێکی زۆر کەمە بەرامبەر بە کرێی هەندێک شوێنی تایبەت و ڕاقی کە لە ناوچە زیندووەکانی ستۆکهۆڵم هەیە.
تا ساڵی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردووش هیچ شوقەیەکی نیشتەجێبوون نەبووە بۆ ئەندامانی پەرلەمان و لەلایەن حکومەتەوە کرێکەی دابین بکرێت، بۆیە پەرلەمانتار ناچاربوو ئەگەر پێویستی کرد لە نوسینگە تایبەتەکەی خۆی دەمایەوە کە لە ١٥ مەتر چوار گۆشە تێپەڕ ناکات.
پەرلەمانی سوید قەدەغەی کردووە، پەرلەمانتار یاریدەدەر یان ڕاوێژکار و شوفێری هەبێت، لە بەرامبەر ئەوەدا هەر حزبێکی سیاسی لە پەرلەمان بڕێک پارە وەردەگرێت لە حکومەت، کە پێویستە فلس بە فلسی بۆ ئەو کەسانە بەکاربهێنرێت کە هاوکاریی پەرلەمانتاران دەکەن، بە پێی پێویستیان بۆ ڕاپەڕاندنی ئەرکەکانیان.
لە کاری پەرلەمانی و حکومەت و ئەنجومەنی شارەوانییەکاندا لە وڵاتی سوید، سکهەڵوشنیێکی زۆر توندوتیژ پەڕەو دەکرێت، چونکە نوێنەرایەتی سیاسی وەک هەر کارێکی بنەڕەتی فەرمانبەرێکی ئاسایی سەیر دەکرێت، لە ٩٤%ی ئەندامانی ئەنجومەنی شارەوانی سوید هیچ جۆرە موچە و کرێیەکیان نییە، جگە لە ئەندامانی لیژنەکانی جێبەجێکردن، کە بڕێک کرێیان پێ دەدرێت ئەویش بە گوێرەی سروشتی دەوامی تەواو یان نیوە دەوام.
سەرۆکی ئەنجومەنی شارەوانی سوید لەو بارەیەوە دەڵێت “فەلسەفەی پشت ئەو سیاسەتە ئەوەیە، کارەکە ئەرکێکی خۆبەخشانەیە و ئەتوانرێت لە کاتە بەتاڵەکاندا بە باشترین شێوە ئەنجام بدرێت”.
ئیتر کۆمنێت بۆ خوێنەرە ئازیزەکان.

ریکلام

وتار

نازانم (پەکەکە) تێناگات یان بریاریداوە تێنەگات!


لوقمان غەفوور

سمسته‌ری رابردوو له‌ زانكۆ، مامۆستایه‌كم هه‌بوو به‌ناوی مارك جۆنسن، ئه‌م پرۆفیسۆره‌ قاڵبووی ته‌مه‌نێكی زۆری سیاسه‌ت بوو. تێڕوانییه‌كانی وردبوون، جێگه‌ی ئه‌وه‌بوو هه‌ڵوه‌سته‌ی له‌سه‌ر بكرێت. ئه‌م مامۆستا ئه‌مریكییه‌ سه‌رسامبوو به‌ په‌كه‌كه‌ و هه‌میشه‌ تێروانینێكی پۆزه‌تیفانه‌ی هه‌بوو به‌رامبه‌ر ژیانی سیاسی و په‌روه‌رده‌یی و پلاتفۆرمی گشتی په‌كه‌كه‌.

به‌ڵام له‌زۆربه‌ی گفتووگۆكانماندا له‌یه‌ك خاڵدا هه‌ڵوێسته‌یه‌كی ئه‌كرد، ئه‌ویش ئه‌وه‌ بوو ئه‌یوت په‌كه‌كه‌ نه‌یتوانیوه‌ خۆی ده‌ركێشێته‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ لیستی تیرۆری مه‌حفه‌لی ده‌ولیدا.

ره‌نگه‌ تێڕوانینه‌كانی مارك له‌به‌رئه‌وه‌ی تێروته‌واو ئه‌كادیمی بوو زیاتر له‌سه‌ر بنه‌مای “ئاپۆیزم” گه‌شه‌ی كردبوو له‌م وتاره‌ جێگه‌ی نه‌بێته‌وه‌، به‌ڵام نه‌یئه‌شارده‌وه‌ كه‌ عه‌بدوڵڵا ئۆجالان نه‌یتوانیوه‌ له‌دوای خۆی كه‌سێك بنیاد بنێت وه‌ك خۆی كه‌ به‌بڕوای ئه‌و هه‌ر ئه‌مه‌ش وایكرد په‌كه‌كه‌ نه‌توانێت خه‌باته‌كه‌ی وه‌ك ساڵی نه‌وه‌ده‌كان پڕ كلپه‌ بێت. به‌ڵام من هه‌میشه‌ ئه‌موت تێكچوونی ئه‌و هێزو بازووه‌ی په‌كه‌كه‌ بۆ تێكچوونی لانه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌یان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ سوریا-یه‌.

له‌دوای كه‌وتنی سوریا له‌ 2010، شوێنێك نه‌ما به‌ ته‌واوی شوێنێكی ئارام بێت بۆ په‌كه‌كه‌، تا ئێستا ئه‌م هێزه‌ نه‌یتوانیوه‌ شوێنێكی ئارام بدۆزێته‌وه‌ كه‌ سه‌رچاوه‌ی ئارامی ئه‌م هێزه‌ بێت. ئێستا هه‌رێمی كوردستان ناوچه‌یه‌كی ئارام نییه‌ بۆ په‌كه‌كه‌، ئه‌وه‌نده‌ی ئه‌م هێزه‌ لێی شه‌هید ئه‌بێت ئه‌وه‌نده‌ زیان و جه‌ربه‌زه‌ی نه‌گه‌یاندووه‌ به‌ هێزی توركیا له‌و سنووره‌وه‌.

لێره‌دا له‌ دواهه‌مین رووداوه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كه‌م كه‌ له‌گوندی سه‌فره‌ی ناحیه‌ی ماوه‌ت رویدا چه‌ند رۆژێك له‌مه‌وبه‌ر، پێشتریش له‌ شاخی ئه‌زمر و دڵنیاشم كاركردنی په‌كه‌كه‌ به‌م شێوازه‌ زیانی گه‌وره‌تری به‌رئه‌وێت.

ئه‌م هێزه‌ هێزێكی پارتیزانه‌، تا ئێستا له‌قۆناغی خه‌باتی نیشتمانیدایه‌، راسته‌ تێده‌كۆشێت بۆ ته‌واوی نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌ هه‌ر چوار پارچه‌ی كوردستان، به‌ڵام دوژمنی سه‌ره‌كی توركیایه‌. نه‌ رژێمه‌كه‌ی ئه‌سه‌د بانگه‌ش بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ دوژمنی ئه‌م هێزه‌یه‌ نه‌ ئێران و نه‌ هه‌رێمی كوردستان.

كه‌واته‌، له‌ خه‌باتی پارتیزانیدا ئه‌بێت مردنی دوژمن ده‌ ئه‌وه‌نده‌ی قوربانی تۆ بێت، كه‌چی به‌پێی ئه‌و ئامارانه‌ی له‌ نێوه‌نده‌ ئه‌كادیمییه‌كانه‌وه‌ بڵاوده‌كرێته‌وه‌ پێچه‌وانه‌كه‌یه‌تی، چونكه‌ توركیا ده‌ستی بردووه‌ بۆ ساخته‌چێتییه‌كی دیكه‌ له‌دژی ئه‌م هێزه‌، ئه‌ویش لێدان و شه‌هیدكردنی خافڵگیرانه‌یه‌ كه‌ تائێستا زیانی گه‌وره‌ی لێداون.

من پێچه‌وانه‌ی ئه‌و دیده‌م كه‌ قه‌ندیل شوێنی په‌كه‌كه‌ نییه‌، پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌م كه‌ ئه‌ڵێن په‌كه‌كه‌ چی كردووه‌ له‌ماوه‌ت. به‌ڵام به‌ده‌نگێكی به‌رز ئه‌ڵێم په‌كه‌كه‌ تێناگات له‌وه‌ی كه‌ هه‌رێمی كوردستان شوێنێكی ئارام نییه‌ بۆ ئه‌وان و پێویسته‌ بیر له‌ شوێنێكی ئارام بكه‌نه‌وه‌، یان هه‌ر هیچ نه‌بێت ماوه‌یه‌كی زه‌مه‌نی هه‌ندێك جموجول و هاتووچۆ كه‌مكه‌نه‌وه‌. ئه‌بێت په‌كه‌كه‌ له‌وه‌ بگات كه‌ توركیا ئه‌توانێت له‌ناو هه‌موو شارو شارۆچكه‌یه‌كی كوردستان زیانی گیانی به‌په‌كه‌كه‌ بگه‌یه‌نێت، له‌به‌رئه‌وه‌ی هه‌رێمی كوردستانیش ده‌وڵه‌ت نییه‌، بۆیه‌ ناتوانێت سه‌روه‌ری خاكه‌كه‌ی بپارێزێت له‌ بڕینی سنووری هه‌رێمی كوردستان له‌لایه‌ن توركیاوه‌.

دیقه‌ت بده‌! به‌پێی سه‌نته‌رێكی توێژینه‌وه‌ی ئه‌مریكی، توركیا له‌ماوه‌ی 2015 تا 2020، 76 بۆردمانی ئامانجداری كردووه‌ به‌ فرۆكه‌ی به‌فرۆكه‌وان و بێ فرۆكه‌وان له‌ هه‌رێمی كوردستان، ئاكام 90 گه‌ریلا شه‌هید بووه‌ له‌به‌رامبه‌ردا له‌ ئه‌نحامی ئه‌و كێوماڵه‌ سه‌ربازییه‌ی توركیا لەھەرێم كردوویه‌تی 11 سه‌ربازی تورك كوژراوه‌. ئه‌م به‌راورده‌ زۆر ناقۆڵایه‌ بۆ هێزێك له‌خه‌باتی پارتیزانیدا بێت، ئه‌م هه‌موو خوێنه‌ بڕژێت و كه‌مترین زیانی گیانی له‌ دوژمنه‌كه‌ی بده‌یت.

هه‌رێمی كوردستان دوو هێزی سیاسی (پارتی دیموكراتی كوردستان و یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان) ئه‌یبات به‌رێوه‌. ئه‌م دوو هێزه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م قه‌واره‌ سیاسییه‌یان لێ تێكنه‌چێت، پێویستی كردووه‌ له‌گه‌ڵ دراوسێكانیان هاوسۆزبن. نه‌ یه‌كێتی ئه‌یشارێته‌وه‌ دۆستی وڵاتانی دراوسێكانی بێت و نه‌ پارتی. كه‌واته‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م دۆستایه‌ته‌ بمێنێته‌وه‌ وایكردووه‌ رێگه‌ به‌ چالاكی په‌كه‌كه‌ له‌ خاكی هه‌رێم نه‌ده‌ن. ئه‌م دوو هێزه‌ رازی بن یان رازی نه‌بن، توركیا ئۆپه‌راسیۆنی سه‌ربازی خۆی له‌هه‌رێمی كوردستان ئه‌نجامده‌دات.

رۆژ به‌ رۆژیش ئه‌م هێزه‌ زیانی گیانی به‌ره‌كه‌وێت، چونكه‌ ئاماره‌كان ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێن.
به‌حوكمی ئه‌وه‌ی ساڵی پار یه‌كێك له‌ په‌یپه‌ره‌كانم له‌سه‌ر كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌یی بوو له‌ توركیا، گه‌ڕانێكی زۆرم كرد به‌ سه‌رچاوه‌ زانستییه‌كان له‌ ئه‌مریكا. ئامارێكی خراپم هاته‌ به‌رچاو ئه‌ویش ئه‌وه‌ بووه‌. رێژه‌ی زیانی گه‌ریلاكانی په‌كه‌كه‌ له‌ ساڵی 2016، 1.65% بووه‌، 2017 بووه‌ به‌ 2.22%، ساڵی 2018 بووه‌ 3.22%، له‌ ساڵی 2019 بووه‌ به‌ 3.36%. به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌ رێژه‌ی زیانی هێزه‌كانی توركیا كه‌میكردووه‌. كه‌ ئه‌مه‌ نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ توركیا شێوازی تاكتیكی شه‌ڕی گۆڕیوه‌ له‌ دانیشتنه‌وه‌ بۆ هێرش و كێوماڵ، له‌به‌رامبه‌ردا سه‌ركردایه‌تی په‌كه‌كه‌ نه‌یتوانیوه‌ ئه‌مه‌ پێچه‌وانه‌ كاته‌وه‌.

سه‌رئه‌نجام ئه‌ی په‌كه‌كه‌ چی بكات باشه‌؟ به‌رله‌وه‌ی وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ بده‌مه‌وه‌ ئه‌مه‌وێت خاڵێك رونكه‌مه‌وه‌ كه‌ بوونی پژاك-ه‌، به‌رای من یه‌كه‌م كاری خراپ كه‌ په‌كه‌كه‌ كردی له‌ 2005 دروستكردنی پژاك بوو كه‌ بووه‌ ئه‌ڵقه‌ی لێكترازانی ئێران و په‌كه‌كه‌-یه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌بووه‌ رێگه‌ی دیپلۆماتی وا بوایه‌ ئه‌م وڵاته‌ په‌ناگه‌یه‌كی ئارام بووایه‌ بۆ په‌كه‌كه‌. بیرهێنانه‌وه‌ی ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ په‌كه‌كه‌ ساڵ به‌ساڵ په‌ناگه‌ ئارامه‌كانی له‌ خۆی شێواندووه‌ به‌ناوی دروستكردنی هێزێكه‌وه‌.

ره‌وانشاد نه‌وشیروان مسته‌فا له‌ چاوپێكه‌وتنێكیدا له‌گه‌ڵ مێدیا تی ڤی، كه‌ ساڵی نه‌وه‌ده‌كان له‌ ئه‌وروپا، كردوویه‌تی، باسی له‌ په‌یوه‌ندی هه‌رێمایه‌تی یه‌كێتی نیشتمانی ده‌كات له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تان و ئه‌ڵێت: “ئێمه‌ بڕیارماننه‌داوه‌ تا سه‌ر دۆستی هیچ ده‌وڵه‌تێك بین، له‌ كوێدا پێویستی كردبێت دۆستایه‌تیمان كردووه‌ و له‌ كوێدا ویستبێتمان پچڕاندومانه‌”. كه‌واته‌ په‌كه‌كه‌ چۆن ئه‌توانێت جگه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان، ئێران و ئه‌رمینیا كه‌ هاوسنوری توركیایه‌ به‌كاربهێنێت بۆ چالاكی.

ئه‌م تێڕوانییه‌ تێڕوانینێكی به‌جێیه‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئێستا په‌كه‌كه‌ ناتوانێت نه‌هجێكی نوێی هه‌بێت بۆ فراوانكردنی به‌ره‌ی شه‌ڕ. خه‌ریكه‌ تێڕوانیمان وا لێئه‌كه‌ن كه‌ ته‌نیا په‌كه‌كه‌ له‌ قه‌ندیل ببینین و وابزانین ئه‌م هێزه‌ ئه‌وه‌تی دروستبووه‌ هه‌ر له‌وێدا بووه‌ و هه‌ر له‌وێدا ئه‌مێنێته‌وه‌. له‌كاتێكدا په‌كه‌كه‌ سنورێكی گه‌وره‌و فراوانی له‌ئێران و ئه‌رمینیا به‌ده‌سته‌وه‌یه‌.

توركیا له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌ردۆگان، توانیویه‌تی دۆستی ئێران و روسیا و هه‌رێمی كوردستان بێت. به‌ڵام دۆستایه‌تی له‌گه‌ڵ ئه‌رمینیا وه‌ك پێویست نییه‌ كه‌ جگه‌ له‌ هه‌رێم، ئێران و ئه‌رمینیا دوو په‌ناگه‌ی به‌هێزن. له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌دا په‌كه‌كه‌ نه‌یتوانیوه‌ ئه‌مه‌ له‌چنگی توركیا ده‌ركێشێته‌ ده‌ره‌وه‌ و ئه‌م دۆستایه‌تییه‌ لاسه‌نگ بكات و په‌ناگه‌یه‌كی ئارام بۆ خۆی بنیاتبنێت.

له‌م قۆناغه‌دا په‌كه‌كه‌ پێویستی به‌ دوو هێزی نێوده‌وڵه‌تییه‌ یان ئه‌مریكا یان روسیا. بۆئه‌وه‌ی دۆستایه‌تی هه‌ر یه‌كێك له‌و دوو هێزه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌ بكات پێویسته‌ به‌جێگۆڕكێیه‌ له‌ چالاكی سیاسیدا و ته‌نانه‌ت گۆڕان له‌ پرۆگرامی سیاسی.

سه‌باره‌ت به‌ ئه‌مریكا زۆر زه‌حمه‌ته‌ چونكه‌ ئه‌گه‌ر بیه‌وێت دۆستایه‌تی ئه‌مریكا بكات ئه‌بێت ده‌ستكاری په‌یڕه‌و پرۆگرامی حزبی بكات. ئه‌گه‌ر بیه‌وێت دۆستایه‌تی له‌گه‌ڵ روسیا قوڵكاته‌وه‌، كه‌ ئێستا له‌ جێی نه‌بوانه‌، ئه‌بێت دۆستایه‌تییه‌كی پارێزراو بێت. سنوورێكی له‌ ئه‌رمینیا بۆ بكاته‌وه‌ چالاكییه‌كانی تێدا فراوان بكات له‌ دوای ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی نێوان ئه‌رمینیا و روسیا لە 2019 ەوە روو له‌ باشیه‌.

هه‌رچه‌نده‌ روسیا هیچ سنورێكی زه‌مینی هاویه‌شی له‌گه‌ڵ توركیا نییه‌ وه‌ك یەكێتی سۆڤیه‌تی جاران، به‌ڵام پێویسته‌ په‌كه‌كه‌ هه‌موو هه‌وڵێكی گێڕانه‌وه‌ بێت بۆ سه‌رده‌می 1990-1999ی په‌یوه‌ندی نێوان روسیا و په‌كه‌كه‌. له‌ 1992 په‌كه‌كه‌ ئه‌یتوانی به‌ ئاشكرا له‌ناو مۆسكۆ-دا كۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌یی خۆی ببه‌ستێت و به‌ئاشكرا باسیان له‌وه‌ ده‌كرد كه‌ هه‌نگاوی گه‌وره‌ی په‌یوه‌ندی نراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی روسیا دۆستی گه‌وه‌ره‌ی په‌كه‌كه‌ بێت، له‌كاتێكدا له‌سه‌رده‌می پرۆسترۆیكا-دا روسیا زۆر پێویستی به‌ توركیا زیاتر بوو بۆ بنیاتنانه‌وه‌ وه‌ك له‌ ئێستا كه‌ ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ بۆ وا بچوكبۆته‌وه‌ ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ نه‌توانێت لانه‌یه‌ك بۆ ئه‌م هێزه‌ بنیات بنێت.

ته‌نانه‌ت ساڵی 1996 و 1997 چه‌ندین جار تانسۆ چیلله‌ر سه‌ردانی روسیای كرد و له‌گه‌ڵ سه‌رۆك وه‌زیرانی روسیا كۆبووه‌وه‌ كه‌ ده‌ستبه‌رداری په‌كه‌كه‌ ببێت به‌ڵام روسیا ئه‌و به‌ڵێنه‌ی نه‌دا، كه‌چی به‌داخه‌وه‌ ئێستا كار گه‌یشتۆته‌ ئه‌وه‌ی له‌ گوندێكی وه‌ك سه‌فره‌ له‌ماوه‌ت خه‌ڵكی لێ شه‌هید ببێت و جێگه‌یه‌ك نه‌بێت ئارامی تێدا بدات.

به‌كورتی ئه‌گه‌ر په‌كه‌كه‌ له‌ سنوری قه‌ندیله‌وه‌ زیانێك له‌ توركیا بدات، پێویسته‌ له‌ سنووری ئێران و ئه‌رمینیاوه‌ دوو چالاكی گورچكبڕ له‌ توركیا بدات ئه‌گینا به‌م شێوازی و فۆرمه‌ی ئێستا رۆژ به‌رۆژ ئه‌م هێزه‌ زیانی گیانی گەورەی بەرەکەوێت.
……………………
وێنەی کۆمەڵێک گەریلا لە لە دێلۆک- عفرین، ١٩٩٢

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

پەنجا حزبەكەی گۆشەی باخەكەم!


هەندرێن شێخ راغب

لەدواهەمین هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان لە 62% هاوڵاتیان بەشداریان نەكرد، تەنها لە 38% بەشداربوون، بەمجۆرەش هەمووی دەنگی نەدا بە پارتی‌و یەكێتی، نزیكەی لە 20% دەنگی داوەتە ئەم دوو حزبە(بابەتی تەزویریش هەیە؟؟).

كەواتە ئەم دوو حزبە تەنها نوێنەرایەتی لە 20% خەڵكی كوردستان دەكەن..ئینجا بێجگە لەم دوو حزبە نزیكەی پەنجا حزب‌و پارت‌و رێكخراو‌و بزوتنەوەی سیاسی هەن لە هەرێمی كوردستان.

من رووم لە پارتی‌و یەكێتی نیە، دەمەوێت بڵێم زەحمەت نەبێت ئەوانەی دەرەوەی دوو حزبە خەریكی چین؟ رۆژ هەتا ئێوارە زەمی ئەم دوو حزبە دەكەن، بەڵام ناتوانن پێكەوە كۆبوونەوەیەك بكەن‌و خاوەنی پڕۆژەیەك بن، پارتی‌و یەكێتی لە توندترین ململانێ‌و قەیراندا پێكەوە كۆدەبنەوەو كۆنگرەی رۆژنامەوانیش دەكەن، بەڵام ئەم پەنجا حزبە نەك هەر كۆنابنەوە بەڵكو تیرو شیر لەیەكتر دەسون‌و بەسەر گوتاری هەردوو حزبدا زۆر ئاسان دابەش دەبن.

بە رۆح‌و دروشم خۆیان زۆر لە پارتی‌و یەكێتی گەورەتر دەزانن، كەچی ناتوانن تەنها بۆ ماوەی یەك خولی پەرلەمانی بەرەیەك دروست بكەن‌و خاوەنی كیان‌و سیاسەت‌و ئامانجی خۆیان بن.

زوو نەچنەوە بن باڵی ئەم دوو حزبە، بەردەوام قسە بە پارتی‌و یەكێتی دەڵێن كەچی خۆیان دانیشتون‌و هەر بارەگای یەكتریش پێ نازانن، ئەوەندەی ئەم حزبانە دژی یەكترن، ئەوەندە پارتی‌و یەكێتی دژی یەكتر نین. سەمەرەكەش ئەوەیە هەمیشە چاوەڕێی یەكێتی‌و پارتیش دەكەن قەیرانەكان چارەسەر بكات.

بۆ نمونە ئێستا لەناوچە كوردستانیەكان گەنمی جوتیاران تاڵان دەكرێت‌و دەسوتێنرێت، لەجیاتی ئەوەی هەمویان پێكەوە بەرەیەكی بەهێز دروست بكەن‌و نوێنەرایەتی راستەقینەی ناوچە كوردستانیەكان بكەن، كەچی چاوەڕێن پارتی‌و یەكێتی كۆبونەوەیان پێ بكات..تەنها یەك جار جورئەت بكەن‌و بایكۆتی پارتی‌و یەكێتی بكەن‌و پێكەوە كۆببنەوە..تەنها یەك جار..مەسەلەكە ئەوە نیە دوژمنایەتی پارتی‌و یەكێتی بكەن، زەمیان بكەن‌و قسەیان پێ بڵێن، مەسەلەكە ئەوەیە خۆتان ئەوەی چاوەڕێ دەكەن پارتی‌و یەكێتی بۆتان مەیسەر بكەن، بەدەستی خۆتان بەدەستی بێنن.

دەگێڕنەوە لەشاخ، هێزێكی حزبی سۆسیالیست، كە دەوامیان لە نزیك مەكتەبی سیاسی بوو، هیچ جۆرە شەڕو چالاكیان نەبوو، لە بارەگا دانیشتبون. بەڵام، بەردەوام داواكاری چەك‌و فیشەك‌و هاوكاری زیاتر بوون.

هێزەكانی دیكەش شەهیدیان دەدا، برینداریان دەدا، جەولەیان دەكرد‌و شەڕیان دەكرد. ئەوانیش دانیشتبون، رۆژێك لە كۆبونەوە داواكاری زۆر دەكەن، یەكێك لە ئەندامانی مەكتەبی سیاسی دەڵێت بەسەرچاوان، ئەوە ئار بی جی، بڕۆن لەوبەر مەكتەبی سیاسی بدەنە بەر ئاڕ بی جی، بۆ ئەوەی چالاكیەكتان هەبێت‌و بڵێین شەڕێكیان كرد..هەتا فیشەك‌و كۆمەكتان پێ بدەین.

ئاخر ئێوە ناتوانن خاوەنی هیچ پڕۆژەیەكی كوردستانی‌و دیموكراسی هاوبەش بن، خەریكی قسەوقسەڵۆكن بەرامبەر یەكتر، كەچی بنی زمان‌و سەری زمانتان قسەگوتنە بە پارتی‌و یەكێتی. ئەم دوو حزبە كە تەنها نوێنەرایەتی لە 20% خەڵكی كوردستان دەكەن، كەچی زۆر عاقڵانە كێشەی كوردیان بە خۆیان بەستۆتەوە..ئەزمونی هەرێمی كوردستانیان بەخۆیان بەستۆتەوە. لەعێراق‌و جیهان بونەتە نوێنەری یەكەمی كێشەی كورد.

كارێكیان كردووە هەموو حكومەت‌و پەرلەمان‌و دامەزراوەی ئەمنی‌و چەكداری‌و دارایی‌و ئابوری ئەم وڵاتە وەك موڵكی پارتی‌و یەكێتی تەماشا بكەین..وەڵا دەست خۆش..؟؟بەڵام پەنجا حزبەكەی دیكەی كوردستان وەك ئەوەی بێگانە بن لەم وڵاتە، ناتوانن دەست بۆ هیچ مەلەفێكی سیاسی‌و دەسەڵاتداریەتی ببەن، ناتوانن خاوەنداریەتی لەهیچ پڕۆژەیەكی هاوبەش بكەن، بەجۆرێك دابەش بوونە تەنانەت پارتی‌و یەكێتیش ناتوانن هەمویان پێكەوە كۆبكەنەوە. ؟

ئێستا قەیرانی موچە هەیە، قەیرانی متمانە هەیە، قەیرانی جۆری حوكمڕانی هەیە، قەیرانی كەركوك‌و ناوچە كوردستانیەكان هەیە،..كەچی ئەم حزبانە چاویان لەوەیە پارتی‌و یەكێتی چارەسەرێك بدۆزنەوە..خۆیان وەك ئەوەی نە سیاسەت بكەن‌و نەحزبیان هەبێت‌و نە خاوەنی روئیاو خەبات بن.لەبری ئەوەی لەبەرەیەكی گونجاوی سیاسی پێكەوە كارێكی هاوبەش بكەن‌و پڕۆژەیەكی بەهێز بخەنە ناو هەرێمی كوردستان. كەچی هەریەكەو لەئاوازێك دەخوێنێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ئایا سەرکردایەتی سیاسی کوردستان بە ئاگان!!!


کارۆخ خۆشناو

 

بڕیارە (ئەمریکا و عێڕاق) لە ناوەڕاستی مانگی داهاتوو (واتە دوای تەنها ۲۰ ڕۆژی تر) پێداچوونەوەیەکی گشتگیر بە ڕێکەوتنامەی ستراتیژی ناسراو بە (سۆفا) بکەن، بە مەبەستی ڕێکخستنەوە و داڕشتنەوەی سەرجەم بەندەکانی ڕێکەوتنەکە لە هەموو ڕووەکانەوە: (سیاسی، سەربازی، ئابووری، هەوڵگەری، کەلتوری، سەروەری عێڕاق، ڕۆڵی ئێران لە عێراق، چارەنوسی حەشدی شەعبی، دادگایکردنی بکوژانی خۆپیشاندەرانی عێڕاق….هتد)

ئایا ئەجێندای هەرێمی کوردستان چیە بۆ بەشداریکردن لە دانوستانەکانی ئەمریکا و عێڕاق؟
ئایا هەرێمی کوردستان تەنها تەماشاکار دەبێت وەک ڕێکەوتنامەی پێشوی (سۆفا)ی ساڵی (٢٠٠٨)ی نێوان ئەمریکا و عێڕاق؟
ئایا سەرکرادیەتی هەرێمی کوردستان پێویستە چی بکات؟

سەرکردایەتی سیاسی کوردستان پێویستە خۆی ئامادە بکات و هەنگاوی خێرا بنێت بەمەبەستی بەشداریکرن و حازر بوون لە دانوستانەکان و پێویستە ئەم خاڵانەی خوارە لەبەرچاو بگرێت:

١- گرنگترین هەنگاو کە پێوسیتە کورد بیهاوێژێت (لەم ماوە کورتەی لەبەردەمیدایە کە تەنها ۲۰ ڕۆژە تاکو ناوەڕاستی مانگی شەش) بریتیە لە بە جدی وەرگرتنی ئەم دانوستانانە نوسینەوەی ئەجێندایەکی یەکگرتوو لە پێناو خۆ ئامادەکردن بۆ گفتوگۆکان.
٢- بە خێرایی پڕکردنەوەی پۆستی وەزیری دەرەوە کە پشکی (کورد و پارتیە) چونکە ڕۆڵێکی گرنگی دەبێت لە دانوستانەکانی ئەمریکا و عێڕاق، ئەویش لە ڕێگای کاندیدکردنی کەسێک کە کۆدەنگی شیعە و سونەی لەسەر بێت تاکو لە پەرلەمانی عێڕاق دەنگی پێویست بەدەست بهێنێت.
۳- پێکهێنانی وەفدێکی کوردی لە نوێنەرانی کورد لە بەغدا کە بریتی بن لە کەسانی شارەزا و پسپۆڕ لە بواری دانوستان و یاسایی و دیبلۆماسی، بۆ ئەوەی ئەگەر نەشتوانن ڕاستەوخۆ بەشداری دانوستانەکان بکەن، ڕۆڵی ڕاوێژکار ببینن بۆ ئەو ئەندامە کوردانەی بەشدارن لە گفتوگۆ و دانوستانەکان.
٤- پێویستە کورد فشار بکات بۆ ئەوەی ئەمجارە (محەلی لە ئیعڕاب)ی ڕێکەوتنە ستراتیژیەکەدا هەبێت.
٥- پێگەی ستراتیژی هەرێمی کوردستان بۆ ئەمریکا گرنگە (هەر لەبەر ئەوەش بوو ئەمریکا سیستەمی پاتریۆتی لە هەولێر جێگیر کرد) بۆیە پێویستە هەرێمی کوردستان هەوڵبدات سود لە پێگەی خۆی وەربگرێت و لە دانوستانەکاندا قسەی خۆی هەبێت.
٦- ئەگەر سەرکردایەتی سیاسی کوردستان ئاگادار نەبێت و ئامادەیی نەبێت لە دانوستانەکان، ڕەنگە بەشێک لە لێکەوتەکانی ڕێکەوتنەکە بە خراپ بۆ سەر هەرێم بشکێنەوە.
٧- دەکرێت لەنێو هەموو ڕێکەوتنێکدا کۆمەڵێک دەرفەت و هەڕەشە بوونیان هەبێت بۆیە پێویستە هەرێمی کوردستان بە ئاگا بن و ئەم دانوستانانەی ئەمریکا و عێڕاق بە جدی وەربگرن و خۆیانی بۆ ئامادە بکەن.
٨- بەشێکی گرنگی داهاتووی سیاسی و ئابووری عێڕاق و هەرێمی کوردستان بەندە بەم ڕێکەوتنەوە.
٩- تڕەمپ پێویستی بەم ڕێکەوتنە هەیە بۆ ئەوەی سەرنجی ڕای گشتی ئەمریکا بەلای خۆیدا ڕابگێشێت چونکە دوای نزیکەی پێنج مانگی تر تڕەمپ لەبەردەم پڕۆسەی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیدایە لە (٢٠٢٠/١١/٣) بۆیە پێویستی بە ئەنجامدانی ئەم ڕێکەوتنە هەیە تاکو پێگەی ئەمریکا لەعێڕاقدا بەهێز بکات و تەرازووی هێز لەعێراقدا لەبەرژەوەندی خۆی بشکێنێتەوە و عێڕاقیش لەژێر هەژموونی ئێران دەربهێنێت، بەمەبەستی بەرزکردنەوەی ئاستی دەنگەکانی بۆ هەڵبژاردنەکان و دەستەبەرکردنی خولی دووەمی سەرۆکایەتی ئەمریکا.
١٠- بەهۆی لێکەوتەکانی کۆڕۆنا وەک دابەزینی نرخی نەوت حاڵی عێڕاق لە گیانەڵادایە، بۆیە عێڕاقیش پێویستی بە نوێکردنەوەی ئەم ڕێکەوتنە هەیە، تاکو پشتگیری دارایی و سیاسی ئەمریکا بەدەست بێنێت و ڕزگاری ببێت لەم دۆخە قورسەی عێڕاق تێی کەوتووە.

لە کۆتاییدا پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە لە هەر پڕۆسەیەکی دانوستان و گفتوگۆکردندا لایەنە بەشداربووەکانی پڕۆسەکە هەوڵی تەواو دەخەنەگەر بۆ پاراستن و بەدەستهێنانی بەرژەوەندی زیاتر بۆ ووڵاتەکانیان، بۆیە پێویستە سەرکردایەتی سیاسی هەرێمی کوردستانیش چاوکراوەتر بن و تێڕوانینی جدیان هەبێت بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەکانی هەرێمی کوردستان، بۆیە گرنگە تاکو (کار لە کار نەترازاوە) ئەجندایەکی هاوبەش بنوسنەوە بۆ ئەوەی هەرێمی کوردستانیش ژمارەیەکی خوێندراوە بێت لە داهاتوو عێڕاق و نوچەکە.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان