ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

یەكێتی لەگەرمەی ململانێ سیاسییەكاندا یادی دامەزراندنی دەكاتەوە

یەكێتی نیشتمانی كوردستان

خەڵك- نزار جەزا

پاش 44 ساڵ لەدامەزراندنی یەكێتیی نیشتیمانیی كوردستان، یەكێتی لە گەرمەی ململانێ سیاسییەكان و لەلێواری سەركەوتن و كەوتنیدا یادی دامەزراندنی دەكاتەوە.

یەكێتی هاوكات لەگەڵ جێبەجێنەكردنی ڕێكەوتنەكانی لەگەڵ هەر یەكە لەپارتی دیموكراتی كوردستان و بزوتنەوەی گۆڕان و گەرمبوونی كێشە ناوخۆییەكانی خۆی و پێكنەهێنانی كابینەی نوێی حكومەتی هەرێم یادی دامەزراندنی خۆی دەكاتەوە.

یەكێتی و پارتی

پاش 244 ڕۆژ لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان یەكێتی و پارتی زنجیرەیەك كۆبونەوەیان ئەنجامداوە و تاكو ئێستاش نەگەیشتوونەتە ڕێككەوتن و تا كات تێدەپەڕێت پەیوەندییەكانیان زیاتر شەق دەبات، لەنوێـترین هەڵوێستیشدا، هەفتەی ڕابردوو بەبێ بەشداری یەكێتی لەكۆبوونەوەی پەرلەمانی كوردستاندا سەرۆكی هەرێم دیاریكرا، كە دواتر هەم پارتی و هەم یەكێتیش یەكتریان بە پاشگەزبوونەوە لەڕێكەوتنی پێشتریان تۆمەتباركرد و هێندەی تر ململانی سیاسییەكانی نێوان ئەم دوو حزبە قوڵتر بوونەوە.

مەكتەبی سیاسیی یەكێتی نیشتمانیی كوردستان لەیادی٤٤ساڵەی دامەزراندنیدا ڕاگەیەندراوێكی بڵاوكردەوە و ئاماژەی بەئەوەكرد، ” له هەرێمی كوردستاندا، سەرەڕای ئەوەی لایەنەكان بەتایبەتی یەكێتی‌ و پارتی ڕێكەوتنی سیاسی‌ و دواجاریش رێكەوتنی پێكهێنانی حكومەتیان ئیمزاكردووە، بەڵام هێشتا ناوەڕۆكەكانیان نەكەوتووەتە سەر ڕێچكەی جێبەجێكردن”.

ئەم جۆرە ململانێیەی نێوان یەكێتی و پارتی، كاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەتی هەرێم هەیە و ئەگەر نەگەنە ڕێككەوتن، پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەتی هەرێم وەك فایلێك لەسەر مێزەكانی گفتوگۆ یاری پێدەكرێت و هاوڵاتیانیش لەچاوەڕوانی پێكهێنانی حكومەتدا دەمێننەوە.

یەكێتی و بزوتنەوەی گۆڕان

لەپاش هەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی كوردستانەوە بزوتنەوەی گۆڕان لەپارتی دیموكراتی كوردستان نزیك و نزیكتر دەبێتەوە و لەلایەن پارتی و گۆڕانەوە یەكێتی فەرامۆش دەكرێت، بەجۆرێك پارتی كە زۆرینەی پەرلەمانی كوردستانە، لەگەڵ یەكێتیدا كۆدەبێتەوە، بەڵام لەیەكلاكردنەوەی پرسێكی گرنگی وەك هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێمدا گرنگی بە بۆچونی یەكێتی نەدرا و پارتی و گۆڕان سەرۆكی هەرێمیان لەپەڕلەمانەوە هەڵبژارد.

یەكێتی و نەوەی نوێ

مانگی ڕابردوو پەیوەندییەكانی یەكێتی ‌و نەوەی نوێ لەخراپترین ئاستیدابوو، بەجۆرێك سەرۆكی جوڵانەوەی نەوەی نوێ و یانزە ئەندامی بەتۆمەتی خراپ بەكارهێنانی ئامێرەكانی پەیوەندیكردن دەستگیركران، كە بەرپرسانی ئەو جوڵانەوەیە ئەم بابەتە یان بەسیاسی ناوزەندكرد و بەرپرسانی یەكێتیش بە بابەتێكی یاسایی.

 

43 ساڵ لەمەوپێش لە ریستورانتێك یەكێتی دامەزرا

ئەمڕۆ یەكی حوزەیران یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان یادی دامەزراندنی دەكاتەوە، ئەمەش لەكاتێكدایە كە لە 22ی ئایاری ساڵی 1975 لە سووریا لە ریستورانتی گیگلە لە گەڕەكی ئەبوو روومانەی دیمەشق، یەكەم كۆبوونەوەی دامەزراندنی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بە ئامادەبوونی مام جەلال، نەوشیروان مستەفا، د.فوئاد معسوم، د.كمال فوئاد، عادل موراد، عەبدولرەزاق فەیلی ئەنجامدرا.
یەكێتی لە یەكگرتنی 3 رێكخراوی جیاواز دروستبوو، ئەوانیش كۆمەڵەی ماركسی لینینی كوردستان، بزووتنەوەی سۆسیالیستی كوردستان و‏ هەروەها ئەو كەسانەی نە سۆسیالیست و نە كۆمەڵەش بوون پێیان دەگوترا خەتی گشتی.

دوای گەڕانەوەی مام جەلال لە بەیروت لە ساڵی ١٩٧٧ بۆ كوردستان یەكەم كۆبوونەوەی كۆمیتەی سەركردایەتی ‏لەسەر خاكی كوردستان لە ٣١/٨/١٩٧٧ بەست، كە ١٢ رۆژی خایاند‌و لەكۆبوونەوەكە مام جەلال بە سكرتێری گشتی دانرا.‏

كۆنگرەكانی یەكێتی

دوای 17 ساڵ لەدامەزراندنی یەكێتی یەكەمین كۆنگرەی خۆی لە 28-1-1992 ئەنجامدا و ماوەی 17 رۆژی خایاند، ھەر دوو باڵی كۆمەڵە و یەكێتی شۆڕشگێران توانەوە و بڕیاری یەكخستنی ھەردوو باڵەكە درا و جەلال تاڵەبانی بە سكرتێری گشتی هەڵبژێردرایەوە.
كۆنگرەی دووەمی یەكێتی لە 30-1-2001 و نۆ ساڵ دوای كۆنگرەی یەكەم لە سلێمانی بەسترا و دیسان مام جەلال وەك سكرتێری گشتی هەڵبژێردرایەوە، هەروەها دوای 9 ساڵ لە 1-5-2010 كۆنگرەی سێیەمی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بەسترا و مام جەلال بووەوە سكرتێری گشتی.

جیابوونەوەی سەركردەكانی یەكێتی

جیابوونەوەی نەوشیروان مستەفاو ژمارەیەك لەسەركردەكانی دیكەی یەكێتی و دروستكردنی بزووتنەوەی گۆڕان لە 25ـی تەمموزی 2009، بەشێكی زۆری بنكەجەماوەرییەكەی دابەشكردو باڵێكی گەورەی یەكێتی جیابووەوە‌و دواتر بەهۆی كێشە نێو خۆییەكانی ئەو حزبەوە بەرهەم ساڵحیش بە تەواوی وازی لە یەكێتی نیشتمانی كوردستان هێناو لە هەڵبژاردنی 12ـی ئایار وەك قەوارەی هاوپەیمانی بۆ دیموكراسی و دادپەروەری بەشداریكرد و دوو كورسی بەدەستهێنا، و دواتر گەڕایەوە ناو یەكێتی، لەدوایین جیابوونەوەشدا، مەلا بەختیار لێپرسراوی دەستەی كارگێڕی مەكتەبی سیاسی یەكێتی وەك عاجزبوویەكی یەكێتی تەماشا دەكرێت و دەوام لەناو مەكتەبی سیاسی ناكات و بەشداری كۆبوونەوەكانیش ناكات.

نوێبوونەوەی یەكێتی

یەكێتیی نیشتیمانیی كوردستان لەپاش كۆچی دوایی مام جەلال سكرتێری گشتی یەكێتیی نیشتیمانیی كوردستانەوە، كێشە ناوخۆییەكان و ململانێی نێوان باڵەكان فراوان بوون و تا كات تێدەپەڕێت ئەم ململانێیانە بەرەو پێشتر دەچن و هەر بۆیەش تاكە چارەسەر لای سەركردەكانی یەكێتی بەستنی كۆنگرەیە، بەڵام تاكو ئێستا كۆنگرەیان نەبەستووە، تەنانەت قوباد تاڵەبانی لەیادی ٤٤ساڵەی دامەزراندنی یەكێتیدا پەیامێكی بڵاوكردەوە و ئاماژەیبەوەكرد، “لەزاخۆوە تا گەرمیان داوای كادیران و ئەندامانی یەكێتی نیشتیمانی كوردستانمان پێئەگات كە داوای بەستنی كۆنگرە دەكەن، منیش دەنگی خۆم دەخەمە پاڵ دەنگی ئەو كادیرو ئەندامە دڵسۆزانەی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان و منیش داوای كۆنگرە دەكەم، و داوادەكەم چیتر بیانوو نەدۆزینەوە بۆ دواكەوتن لەم پرسە. یەكێتی پێویستی پێیەتی، كوردستان پێویستی پێیەتی، عێراقیش پێویستی پێیەتی”.

راپۆرت

شەقام و هێزە كوردییەكانیش بۆچوونی خۆیان هەیە
لەم هەفتەیەدا سودانی بۆ سەرۆك وەزیران كاندید دەكرێت

محەمەد شیاع سودانى

خەڵك- ئیدریس جەبار
ڕۆژنامەیەكی عەرەبی دەڵێت، دوو شەممەی داهاتوو محەمەد شیاع سودانى وەك كەسێتییەكی سەربەخۆ بۆ سەرۆكایەتی حكومەتی عیراق لەلایەن سەرۆكایەتی كۆمارەوە كاندید دەكرێت، ئەمەش لەكاتێكدایە كە هەریەك لە شەقامی عیراقی و هێزە كوردییەكانیش لە پەرلەمانى عيراق، ڕاوبۆچوونی خۆیان هەیە كە پێناچێت وەك كەسێتییەكی پەسەندكراو كانديدكردنى (سودانی) بۆ پۆستەكە قبوڵ بكەن.

ئەمڕۆ شەممە، ڕۆژنامەی (الشرق الاوسط) لە زاری سەرچاوەیەكی سیاسی عیراقییەوە بڵاویكردەوە”بەرهەم ساڵح سەرۆك كۆماری عیراق، لە دوو شەممەی داهاتوودا مەرسومێكی كۆماری دەردەكات و بە فەرمی محەمەد شیاع سودانی بۆ سەرۆكایەتی حكومەت ڕادەسپێرێت”.

بە وتەی سەرچاوەكە، لەماوەی دوو ڕۆژی ڕابردوودا ڕكابەرییەكە لەنێوان مستەفا كازمی بەڕێوەبەری دەزگای هەواڵگری و محەمەد شیاع سودانی پەرلەمانتاردا بوو، بەڵام لە كۆتاییدا سودانی وەك كەسێتییەكی پەسەندكراو لەلایەنفراكسیۆنە سیاسییەكانەوە دەستنیشان كرا، ئەمەش لەكاتێكدایە كە پێشتر سودانی بۆ ڕازیكردنی شەقام و وەرگرتنی پۆستەكە، لەڕێی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە، دەستلەكاركێشانەوەی خۆی لە حزبی دەعوەی ئیسلامی و هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا، ڕاگەیاندبوو.

لەگەڵ بڵاوبوونەوەی هەواڵی كاندیدكردنی محەمەد شیاع سودانی بۆ گرتنەدەستی پۆستی سەرۆك وەزیران لەماوەكانی داهاتوودا، خۆپیشاندەران لە گۆڕەپانی تەحریری بەغدا و پارێزگەكانی تری عیراق، ڕەتیانكردەوە سودانی بە سەرۆك وەزیران قبوڵ بكەن، بەو پێیەی پێشتر سودانى چەندان پۆستی حكومی گرتووەتەدەست و تاكە مەرجی ئەوانیش بۆ دەستنیشانكردنی سەرۆك وەزیران، “دەبێت سەربەخۆ بێت و پێشتر هیچ پۆستێكی لە حكومەتدا نگرتبێتەدەست”.

خۆپیشاندەران دروشمی (سەربەخۆ نەك دەستلەكاركێشاوە)یان بەرزكردەوە، ئەمەش وەك ئاماژەیەك بۆ ڕاگەیاندنى دەستلەكاركێشانەوەكەی سودانى لە “حزبی دەعوەی ئیسلامی” و هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا كە لەلایەن نوری مالیكییەوە سەركردایەتی دەكرێن.

هەر لەو چوارچێوەیەدا و سەبارەت بە هەڵوێستی هەندێك لە لایەنە كوردییەكان، ئەحمەد حاجی ڕەشید پەرلەمانتاری كۆمەڵی ئیسلامی كوردستان، لە لێدوانێكی تایبەت بە (خەڵك) ڕایگەیاند:”سەبارەت بە كاندیدكردنی محەمەد شیاع سودانی بۆ سەرۆكایەتی حكومەتی عیراق، دوو بۆچوونيان هەیە، یەكەم وەك كەسێتی، سودانی كەسێتییەكی بەڕێزە و یەكێكە لەو كەسێتییە سیاسییانەی كە تا ئێستا دۆسێی گەندەڵی ئاشكرای لەسەر نییە، لەگەڵ ئەوەشدا كەسێتییەكی بوێرە، بەو پێیەی پێداگری دەكات لەسەر ڕاوبۆچوونی خۆی، لەبارەی كاندیدكردنیشیەوە بۆ سەرۆكایەتی وەزیرانی عیراق، ئەوان وەك گروپێك كە لە 15 ئەندام پەرلەمان پێكهاتوون، گروپی كارییان بۆ ئەو مەبەستە پێكهێناوە”.

بە وتەی ئەحمەدی حاجی ڕەشید:”گروپەكەی ئەوان لە 5 فراكسیۆنی پەرلەمانی پێكهاتووە و پارتی و یەكێتییان لەگەڵدا نییە، بایەتی كانددیكردنی محەمەد شیاع سودانى بۆ سەرۆكایەتی حكومەتی عیراق لەنێو خۆیاندا تاوتوێ‌ دەكەن و بڕیاری گونجاو دەدەن و پاشان بەڕوونی و بە ئاشكرا بۆ جەماوەری خەڵكی كوردستان و عیراق، ڕایدەگەیەنن”.

محەمەد شیاع سودانی، لەماوەی چەندان ساڵی ڕابردوو، چەندان پۆستی گرتووەتە دەست، لەوانە: وەزیری مافی مرۆڤ لە حكومەتی دووەمی نوری مالیكی، وەزیری كاروباری كۆمەڵایەتی، و وەزیری پیشەسازی بە وەكالەت، لە حكومەتەكەی حەیدەر عەبادی، ئەندامی حزبی دەعوەی ئیسلامی،  یەكێكە لە كەسە نزیكەكانی نوری مالیكی، و بە ڕەچەڵەك خەڵكی پارێزگەی میسانە، لەگەڵ ئەوەشدا لە خولی ئێستای پەرلەمانی عیراق، پەرلەمانتاری هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسایە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

پەیامێك بۆ پیاوە دەسەڵاتدارەكانی دنیا… سانا مارین حكومەتێكی پڕ لە ژن بەڕێوەدەبات

خەڵك – لوقمان غەفوور- ئەمریكا

سانا مارین لەلایەن حزبی سۆسیال دیموكراتی فنلەنداوە بە سەرۆك وەزیرانی وڵاتەكەی هەڵبژێردرا، كە گەنجترین سەرۆك وەزیرانە لە جیهاندا و بووە سەرۆكی حكومەتێكی ئیئتیلافی كە 12 وەزیریان ژنن،ئێستا مارین گەنجێكی ئاسایی نێو خێزانێك نییە، بەڵكو بەرپرسیارێتی وڵاتێكی كەوتۆتە ئەستۆ.

بەپێی نیویۆرك تایمز ئەم كچە 34 ساڵە، حكومەتێكی ئیئتلافی پێكهێناوە كە 12 ژنی تێدایە لە ترۆپكی حكومەتدا كە چواریان تەمەنیان خوار 34 ساڵە.

لەدوای سەركەوتنی مارین، لە وەڵامی پرسیارێكی ڕۆژنامەی گاردیان-ی بەریتانی كە كاریگەری ڕەگەز چەندبووە لەسەر هەڵبژاردنی، وتویەتی:”هەرگیز بیرم لە ڕەگەز و تەمەن نەكردووەتەوە”، ئەم قسەیەی مارین لەكاتێكدایە بەپێی كۆڕبەندی ئابوری جیهانی 2019، فنلەندا بەشێوەیەكی ڕۆتینی لە یەكسانی جێندەری-دا لوتكەی ڕیزبەندی جیهانی گرتووە، لەدوای ئایسلەندا و نەرویج و سویدەوە لە پلەی چوارەمدایە و ئەمریكا لە پلەی 51دایە.

ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، ڕەخنەی توندی لەم بوارە بەرەكەوێت، چونكە بەپێی یەكێتی پەرلەمانی نێودەوڵەتی، ئەمریكا لە پلەی 76 دێت لە كۆی ئەو 193 وڵاتەی دەستنیشانكراوە كە ژن تێیدا كاری پەرلەمانی و حكومی دەكات.

مارین لە پێگەی ڕەسمی حكومەتی فنلەندا-دا نوسیویەتی:”گرنگترین پەیامی من ئەمڕۆ ئەوەیە كە ئەم حكومەتە بۆ هەموو تاكێكی فنلەندا كاردەكات، ئێمە نایەكسانی كەمدەكەینەوە و یەكسانی بەهێزدەكەین.، ئێمە توانای تاكەكانی كۆمەڵگە و بڕوانامەی فێركردنیان بەگەڕدەخەین، ئەگەڕێین بەشوێن ئەوەی كە لەپشت ئاسایش و ئارامی خەڵكەوەیە”.

مارین ئەبێتە سێیەم ژنە سەرۆك وەزیران لە مێژووی فنلەندا، یەكەم سەرۆك وەزیرانی ژن لە مێژووی فنلەندا بۆ ساڵی 2003 دەگەڕێتەوە و هەر لەو ساڵەشەوە رێژەی 43%ی پەرلەمانی وڵاتەكە پێكدەهێنێت.

پێگەی ڤۆكس –ی ئەمریكی، ئەمریكا ڕەخنەباران دەكات و دەڵێت: “پێویستە ئەمریكا وانەیەك لە فنلەنداوە وەرگرێت، چونكە تائێستا نزیكەی 24%ی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریكا ژن، لە كۆی 435 نوێنەر لەكۆشكی سپی 113 یان ژنن كە دەكاتە یەك لە چوار، هەروەها لەكۆی 100 ئەندامی ئەنجومەنی پیران، 20 ئەندامی ژنن كە 24% دەكات”.

ئەم ڕەخنەیە لەكاتێكدا ساڵی 1917 تاكە یەك ژن لە كۆنگرێسی ئەمریكادا بووە، بەڵام پێگەی ڤۆكس ئەوەش ناشارێتەوە كە یەكەم ژن سەرۆكی ئەنجومەنی نوێنەرانی گرتە دەست نانسی پێلوسی بوو لە ساڵی 2003 و بۆ جاری دووەمیش لە 2019 ئەو ئەركەی گرتەوە دەست”.

هەروەها یەكێكی تر لەو بازدانەی ئەمریكا ویستی بیكات ئەوە بوو، دیموكراتەكان بۆ یەكەمین جار لە مێژووی ئەمریكا ساڵی 2016، هیلاری كلنتۆن-یان پاڵاوت بۆ سەرۆكایەتی بەرامبەر سەرۆك دۆناڵد ترەمپ، بەڵام نەیتوانی سەركەوێت.

بۆ هەڵبژاردنی 2020 یش ژمارەیەكی بەرچاو لە پاڵێوراوی دیموكراتەكان لە كێبڕكێدان كە زۆرینەیان ژنن، لەسەرەتای كێبڕكێكەدا كە مالا هاریس، پێشەنگی ریزبەندی گرتبوو لە پاڵێوراوی دیموكراتەكان و چاوەڕوانی سەركەوتنی گەورەی لێدەكرا بۆ 2020، بەڵام هەفتەی پێشوو لە پێشبڕكێكە كشایەوە.

هەر لەدوای ڕاگەیاندنی كابینەكە هیلاری كیلنتۆن-ی سیاسەتمەداری ئەمریكا لە تویتێكدا نوسی:”كاتێك حزبی سۆسیالیستی دیموكراتی فنلەندا ئیعلانی سەرۆك وەزیرانی نوێی فنلەندای كرد، سانا مارین بوو بە گەنجترین سەرۆك وەزیران و سەرۆكایەتی حكومەتێك دەكات پڕە لەژن”.

سەعدییە زاهیدی بەرێوەبەری كارگێڕی كۆڕبەندی ئابوری جیهان بە هۆف پۆست-ی ڕاگەیاندووە كە نێوانی مافی دەنگدانی ژن لە ئەمریكا و فنلەندا 14 ساڵیان نێوانە، بۆیە هەمیشە فنلەندا لە پێشتر ئەبێت.

لە فنلەندا ساڵی 1906 مافی دەنگدان بەژنان دراوە، بەڵام لەئەمریكا ساڵی 1920.

لەبەرامبەر ئەم گەشبینی و دەنگدانەوەیەدا ڕۆژنامەی زە دیترۆیت دەڵێت: بەسروشتی ڕێژەی ژن لە فنلەندا لە پیاو زیاترە، بۆیە دەشێت كاریگەری ڕەگەز لە بەڕێوەبردندا كاریگەیی هەبێت.

گۆڤاری ئیكۆنۆمست-ی بەریتانی لە ڕاپۆرتێكدا لە ڕۆژی 11ی دیسێمبەر ئامارێكی وردی بڵاوكردۆتەوە كە ئاماژەی بە رێژەی بەشداری ژن كردووە لە حكومەتدا لە ئەورپا و نیشانی داوە كە فنلەندا 62% ی ئەندامانی حكومەت ژنن، بەدوای ئەودا ئیسپانیا دێت كە ژن 58%ی حكومەت پێكدەهێنێت و دواتر سوید 51% و نەمسا 50% و فەرەنسا 47% و ئەڵمانیا 45% و دانیمارك 35% و ئیتالیا 31% و بەریتانیا 30% و ئیرلەندا و بەلجیكا و هەنگاریا و پۆڵەندا لە خوار 30%ن.

ڕەنگە قسەیەكی مارین جێگەی ڕاڤە بێت بۆ هەموو دنیا، لەئەمریكاوە تا خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و تەنانەت هەرێمی كوردستان-یش، ئەوەش مەسەلەی باوەڕبوونە بە هەڵبژاردنی ژن لەلایەن سیستمی سیاسی و حزبەكان و تەنانەت دەنگدەرانەوە.

یەكێك لەو پاڵنەرانەی كە لە هەندێك وڵاتی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست پەیڕەو دەكرێت بە هەرێمی كوردستانیشەوە مەسەلەی ڕێژەیە كە دادەنرێت، بەشێوەیەك ئەبێت ڕێژەی ژن لە حكومەت یان پەرلەمان لەوە كەمتر نەبێت! مارین بە ڕۆژنامەی واشنتۆن پۆست دەڵێت:”یەكێك لەو فاكتەرانەی وایكردووە كە بەشداری سیاسی بكەین باوەڕی دەنگدەرەكانە بە ئێمە”.

مارین كە وەزیری گواستنەوەی فنلەندا بوو پێشتر ڕاسپێردراوە لەلایەن حزبی سۆسیال دیموكراتی فنلەندا، ئەویش دوای دەستلەكاركێشانەوەی ئەنتی ڕاێین.

گۆڤاری تایم دەڵێت:”مارین حكومەتێكی ئیئتلافی بەرێوەدەبات كە لە 5 حزب پێكهاتووە. مارین سەركردایەتی تیمێكی حكومەت دەكات كە لە 19 كەس پێكهاتووە، 7 یان پیاو 12یان ژنن، لەو دوانزە ژنە بە خۆیەوە چواریان تەمەنیان لە 35 ساڵ كەمترە و هەریەكەیان سەربە حزبێكن، ئەوانیش:

*كاتری كۆلۆمنی -32- لە پارتی ناوەند، وەزیری كاروباری ئابوری.
*ماریا ئۆهیسالۆ-34- پارتی سەوز، وەزیری ناوخۆ.
*لی ئەندرسۆن-32- پارتی هاوپەیمانی چەپ، وەزیری فێركردن.

ژنە وەزیرەكانی تریش:
*ئانا هینریكسۆن-55- پارتی گەلی سویدی، وەزیری داد.
*تیتی تۆبۆرینین-43-حزبی سۆسیال دیموكرات، وەزیری كارەباری ئەوروپا.
*سیریا پاتیرۆ-55- حزبی سۆشیال دیموكرات، وەزیری دەسەڵاتی خۆجێیەتی.
*هانا كۆسۆنین- 43- حزبی ناوەند، وەزیری زانست و رۆشنبیری.
*تولا هەتینین- 59- حزبی سۆسیال دیموكرات، وەزیری ئیشغال و ئاوەدانكردنەوە.
*ئاینۆ كایزا بیكۆنین- 40- هاوپەیمانی چەپ- وەزیری تەندروستی و كاروباری كۆمەڵایەتی.
*كریستا كیۆرۆ- 45- حزبی سۆسیال دیموكرات، وەزیری كاروباری خێزانی و خزمەتكوزارییە كۆمەڵایەتییەكان.
*كریستا میكۆنین- -پارتی سەوز، وەزیری ژینگە و گۆڕانكاری كەشوهەوا.

ئۆپۆزسیۆنی فنلەندا دڵخۆشە بە دۆخەكە و ڕەخنە ناگرێت، ئەلكساندر ستۆپ سەرۆك وەزیرانی پێشووی فنلەندا و سەركردەی حزبی كۆنزەرڤاتیڤ-ی فنلەندا لە تویتێكدا لەواڵەكەی خۆی نووسیویەتی:”حزبەكەم لە حكومەتدا نییە، بەڵام دڵخۆشم چونكە سەركردایەتی ئەو 5 حزبە لە حكومەت ژنیان هەڵبژاردووە بۆ سەركردایەتیكردن، ئەمەش بەڵگەیە بۆ ئەوەی كە فنلەندا وڵاتێكی پێشكەوتوو و مۆدێرنە، زۆرینەی حكومەت ژنە، یەك ڕۆژ، ژن كێشە نابێت بۆ حكومەت”.

هەرچەندە ئەوەی زیاتر لە فنلەندا فۆكسی خراوەتە سەر مەسەلەی تەمەنە، چونكە لەو وڵاتە ژن دەمێكە چمكی سیاسەت و سەركردایەتی ئیدارەی گرتووەتە دەست، گۆڤاری ئەتلەنتا لە ڕاپۆرتێكدا دەڵێت: “ساڵی 2003 لەگەڵ ئەوەی ئینلی جاتینماكی بووە سەرۆك وەزیرانی فنلەندا، ژنان لە 200 كورسی پەرلەمان 93 كورسی پەرلەمانیان بۆ خۆیان برد”.

گۆڤارەكە پێی وایە ئیتر ئەمە وەك كەڵچەری لێهاتووە زیاد ئەكات كەم ناكات، بەڵام ئەوەی بۆتە جێگەی دڵخۆشی حزبەكانی فنلەندا لە هەڵبژاردنی 2019دا، 48%ی پەرلەمانتارانی وڵاتەكە تەمەنیان لە خوار 45 ساڵە و 8 لەوانەش 30 ساڵ-ن.

هەروەها گۆڤاری ئەتلەنتا نووسیویەتی:”لەنێو ئەو سەرۆك وەزیرانە گەنجانەی دنیادا مارین گەنجترینە، جگە لەم سەرۆك وەزیرانی ئۆكرانیا ئۆلیكی هۆنشارۆك -36- ساڵ و جاسیندا ئاردرن -39- هەن.”

سەركردایەتیكردنی ژنان لە جیهاندا لە دوای نەوەدەكانەوە جەدەلی گەورەی دروستكردووە، تەنانەت وڵاتانی عەرەبی بەر ڕەخنەی قورس كەوتوون لەو ڕووەوە.

لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، توركیا ڕۆڵی باڵای گێڕا، تانسۆ چیلەر، 22 یەمین سەرۆك وەزیرانی توركیا (1993-1996) یەكەمین ژن ئەو پۆستە وەرگرێت، كە ژنێكی بەتوانای بواری سیاسەت بوو.

لەم دەمەدا توركیا كرانەوەی گەورەی بەخۆوە دی، بەڵام بەدەركەوتنی حزبی “داد و گەشەپێدان” لەسەردەستی ڕەجەب تەیب ئەردۆگان توركیا پاشەكشێی كرد.

پسپۆرانی جێندەری پێیان وایە جەنگی یەكسانی جێندەری لە فنلەندا و وڵاتانی ئەسكەندەنافیا كۆتایی نایەت، ریك واك بۆ واشنتۆن پۆست دەڵێت:”تا ئەم ساتە توندوتیژی كۆمەڵایەتی لە فنلەندا بوونی هەیە، لە توێژینەوەیەكی مەیدانیدا ئاژانسی یەكێتی ئەوروپا بۆ مافە بنەڕەتییەكان ساڵی 2014 ئاشكرای كردووە كە ژنانی كۆچبەر جیاكراونەتەوە لە ژنانی فنلەندی، ژنانی كۆچبەر كەمتر فرسەتی ئیشكردنیان خراوەتە بەردەم، لەكاتێكدا بەپێی ئاماری 2015، 6%ی كۆچبەران خەڵكی فنلەندا پێكدەهێنن كە زۆربەیان لە عیراق و ئەفغانستان و ڕوسیاوە هاتوون، بۆیە ترس لەوە هەیە ئەم ڕێژەیە كاربكاتە سەر ڕیزبەندی فنلەندا لە یەكسانی جێندەریدا.”

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

یاساناسێك: تەنها پەڕلەمان دەسەڵاتی هەیە
دەرماڵەی فەرمانبەران لەنێوان بەرداشی حكومەت و پەڕلەمان

خەڵك- بەشی هەواڵ
بە پێی وتەی بەشێكی پەڕلەمانتاران و شارەزایانی بواری دارایی، حكومەتی هەرێم بەنیازە لەچوارچێوەی یاسای چاكسازی، دەرماڵەی بەشێكی فەرمانبەران ببڕێت و بەشێكیشی كەمبكاتەوە، یاساناسێكیش دەڵێت: “ئەگەر پەڕلەمان پەسەندی بكات، ئەوا حكومەت دەسەڵاتی هەیە، چونكە تەنها پەڕلەمان دەتوانێت ئەوەی بیەوێت پەسەندی بكات و بەپێچەوانەشەوە”، پەڕلەمانتارێكی پارتی-ش دەڵێت: دەرماڵە نابڕدرێت، بەڵكو ڕێكدەخرێتەوە”.

سەروەر عەبدولڕەحمان، سەرۆكی ئینستیوتی پەی بۆ پەروەردەو گەشەپێدان لە هەژماری خۆی لە فەیسبووك ئاشكرای كردووە، ئەوەی جێگای سەرسوڕمانە لە یاسای چاكسازی مووچەی فەرمانبەران كەمدەكرێتەوە بەوەی بەشێكیان دەرماڵەكانیان دەبڕدرێت و بەشەكەی تریشیان كەمدەكرێتەوە، بۆ نمونە دەرماڵەی بڕوانامەكانی دبلۆم لە (35%)ەوە دەبێت بە (5%)، بەكالۆریۆس لە (45%)ەوە دەبێت بە (10%)، دبلۆمی باڵا لە (55%)ەوە دەبێت بە (15%)، ماستەر لە (75%)ەوە دەبێت بە (15%)، دكتۆرا لە (100%)ەوە دەبێت بە (20%)، جگە لەمانە چارەنووسی دەرماڵەكانی نازناوی زانستیش دیار نیە، وەك مامۆستای یاریدەدەر (15%)، مامۆستا (25%)، پڕۆفیسۆری یاریدەدەر (35%)، پڕۆفیسۆر (50%).

لای خۆشیەوە، عەبدولقادر ساڵح، شارەزای یاسایی بۆ (خەڵك) وتی، “ئەگەر ئەو یاسا چاكسازیە لە پەڕلەمان ببێ‌ بە یاسا ئەوا حكومەت دەسەڵاتی هەموو شتێكی هەیە، چونكە لە هەرێم یاساكانی پەڕلەمانی كوردستان بەركارە بۆیە پەڕلەمان ئەوەی بیەوێت دەیكات و پەسەندی دەكات ئەوكاتەش هێزی یاسایی دەبێت و حكومەت ئەنجامی دەدات، بەڵام ئەگەر پەڕلەمان پەسەندی نەكات و حكومەت تەنها خۆی بڕیاری لەسەر بدات، ئەوا ناتوانێت”.

بەپێی یاسای خزمەتی شارستانی عیراقی، دەرماڵە جێگیرەكان بریتین لە دەرماڵەی بڕوانامە و هاوسەرێتی و منداڵ، كە ناكرێت حكومەت دەستكارییان بكات.

سەبارەت بە دەسەڵاتی هەمواركردنی یاسای خزمەتی شارستانی عیراقی لە هەرێم ڕاشیگەیاند، لەبەر ئەوەی لە هەرێم پەڕلەمان هەیە، بۆیە جێبەجێ‌ كردنی یاساكانی پەڕلەمانی كوردستان لەپێشترە و دەتوانێت هەر یاسا و مادەیەك هەبێت هەمواری بكاتەوە یان خۆی یاسای دیكە دەربكات.

جەختیشی كردەوە، كە پەڕلەمانی كوردستان دەتوانێت ئەو یاسایانەی تایبەتن بە مووچە و دەرماڵە پەسەندیان بكات و ئەوكات حكومەت جێبەجێیان دەكات، بەڵام ئەزموونی پەڕلەمانی كوردستان لەبواری یاساكاری وەزیفی نیە و ئەو یاسایانەشی لەو بوارەدا دەری كردوون لاوازن.

وتیشی، “ئەو یاسایەی بەناوی چاكسازی دەردەكرێت هەڵەیە، چونكە بە یەك یاسا ناتوانیت چارەسەری هەموو كێشەكان بكەیت، چونكە پێشینەی لەو بابەتە لە عیراقیش نەبوو، كە بە یەك یاسا دەست ببەیت بۆ یاسای مووچە و یاسای خانەنشینی و چەند یاسایەكی دیكە ببەیت”.

لای خۆشیەوە، لەتیف مستەفا، پسپۆڕی یاسایی و ئەندامی خولی پێشووی پەڕلەمانی عیراق لە هەژماری خۆی لە فەیسبووك نووسیویەتی، “ئەو دەرماڵانەی لە مادەی دوەمی پڕۆژە یاساكەدا باسكراون، دەرماڵەی شەھادەن بۆ خانەنشینەكان و پەیوەندی بە فەرمانبەری دەوامەوە نیە، ڕێك وەك ئەوەی عیراقی لێكراوە”.

هەروەها، زانا خالید، ئەندامی فراكسیۆنی پارتی لە پەڕلەمانی كوردستان بە ماڵپەڕی فەرمی حزبەكەی ڕاگەیاندووە، لەپڕۆژە یاسای چاكسازی دا بە هیچ شێوەیەك بڕینی دەرماڵەی فەرمانبەرانی هەرێم نییە، بەڵكو ڕێكخستنەوەی دەرماڵە و بڕینی ئەو دەرماڵەیەیە، كە بە ناحەق وەردەگیرێت.

وتوشیەتی، “دەرماڵەی مەترسی لە هەندێك وەزارەت هەیە بۆ نموونە، لە كەرتی كارەبا و تەندروستیدا، بەشێك لە فەرمانبەرانی هەردوو كەرتەكە دەرماڵەی مەترسییان بۆ بەستراوە و هیچ كارێكی مەترسیداریش ناكەن”.

بەڵام سەرچاوەیەك لە فراكسیۆنی یەكێتی لە پەڕلەمانی كوردستان بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، ئەو چاكسازیەی لە ئێستادا كراوەتە هەڵا لەسەری هی ئەوە نیە، چونكە پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە ژیانی هەزاران خێزانی ئەم هەرێمەوە هەیە، كە بە دەرچوواندنی یاساكە دەرماڵەكانیان دەبڕێت.

وتیشی، “فراكسیۆنی یەكێتی پێشتر ئەوەی بۆ ڕای گشتی خستەڕوو، كە لە پڕۆژە یاساكەدا ماددەیەك هەیە بۆ ڕێكخستنەوەی دەرماڵە، پێم وایە ئەوە بۆ بڕینی دەرماڵەی هەزاران هاووڵاتی ئەم هەرێمەیە، ئەگەرنا پێدانی دەرماڵە بەیاسا نەدراوە تا یاسای بۆ دەربچوێنرێت، هەر فەرمانگەیەك لای خۆیەوە لە ڕێگەی بەڕێوەبەری كارگێڕی دەتوانێت دەرماڵەی ئەو فەرمانبەرە ببڕێت، كە شایەنی نیە”.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان