ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

پەروەردە و فێركردن لە هەرێم لە كوێی پێوەرە جیهانییەكاندایە

سەركۆ یونس - دلێر مەحمود

 

كۆڕبەندی داڤۆسی ئابوری جیهانی دەربارەی فێركردن لە ڕاپۆڕتی ساڵانەیدا ئاشكرایكرد، وڵاتی ( قەتەر) لەپێشەنگدایە و پلەی شەشەمە لەسەر ئاستی جیهانی و یەكەمە لەسەر ئاستی وڵاتانی عەرەبی و پاشانیشینی ئەردەنیش ئاستی لە ڕیزبەندییەكە دابەزیوە و وڵاتی میسر لە پێش كۆتایی ڕیزبەندییەكەیە! ئەمەش بەپێی ڕاپۆرتی كۆڕبەندەكە هەریەكە لە وڵاتانی (لیبیا و سودان و سۆماڵ و عیراق و سوریا و یەمەن) پۆڵین نەكراوە، ئەویش بەهۆی نەبوونی ئاسانترین پێوەری دڵنیایی جۆری كە لەسەر ئەو وڵاتانە جێبەجێ كراوە.
ڕاپۆرتەكەی كۆڕبەندی داڤۆسی ئابوری جیهانی بۆ لایەنی كواڵیتی فێركردن (140) وڵات دەگرێتەوە.
سەنگافورە، یەكەمی ڕیزبەندییەكەیە و قەتەر شەشەمی جیهانە و یەكەمی وڵاتانی عەرەبییە، ئاستی فێركردن لە وڵاتانی دیكەدا بەم شێوەیەیە: سەنگافورە پلەی یەكەمە و پاشان سویسرا و فنلەندا و هۆڵەندا و ووڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا پلەی هەژدەهەمینە و دواتر دانیمارك و سوید بەدوایدا دێن، هەروەها ئەڵمانیا پلەی بیستەمە و فەڕەنسا بیست ودوو ئوسترالیا سی و یابان سی و یەك و ئیسپانیاش پلەی چل و حەوتی وەرگرتووە.
بەپێی ڕاپۆرتەكە توركیا لە پلەی نەوەد و پێنجەمە و لە وڵاتانی عەرەبیشدا ئیماراتی عەرەبی یەكگرتوو پلەی دەیەمی وەرگرتووە و سعودیەش پلەی پەنجا، لەكاتێكدا وڵاتی میسر پلەی پێش كۆتایی وەرگرتووە واتە (139)مین وڵاتە لەكواڵیتی لایەنی فێركردندا.
ئەمەش لەكاتێكدایە ئەم ڕاپۆرتە پشتی بەستووە بە كۆمەڵێك پێوەر كە كۆڕبەندی داڤۆسی ئابوری جیهانی دایڕشتوە و پێكهاتووە لە (12) پێوەری سەرەكی:
1-دامەزراوەكان و بیناكان.
2-داهێنان.
3-ژینگە.
4-ئابوری هەموەكی.
5-تەندروستی فێركردن.
6-فێركردنی زانكۆیی.
7-ڕاهێنان.
8-توانای بازاڕی شمەك.
9-توانای بازاڕی كار.
10-پێشكەوتنی بازاڕی دارایی
11-ڕەگەزی تەكنۆلۆژیا.
12-قەبارەی بازاڕ و گەشەسەندنی كارەكان.

ڕاپۆرتی پێودانگی بیرسون
لەگەڵ سەرهەڵدانی پێشبڕكێی تەكنەلۆژی و زانیاری لە دونیادا، دڵنیایی جۆری فێركردن ناپێورێت بە ناوبانگی زانكۆكان و خوێندنگە نێودەوڵەتیەكان، بەڵكو پێوەر ئاستی پڕۆگرامی خوێندن و ئاستی خوێندكارە كە بەرهەمی كۆتایی سیستمی فێركردنە.
لە هەموو وڵاتێكدا چەندین دامەزراوەی جیهانی هەیە كە هەڵدەستن بە هەڵسەنگاندنی ئاستی فێركردن و‌ئەم دامەزراوانە جیاوازییان هەیە لە ڕووی ئامانج و هۆكارو و ئەو لایەنە‌ی پڕۆژەكە پارەدار دەكات.
بۆ نموونە پێوەی بیرسون ئاماژە بۆ فێركردن و كارامەیی و زانیارییەكان و بەدەستهێنانی توانای زانستی جیهانی لە پۆڵینەكەیدا پێنج ووڵات هەیە كە یەكەمن لە فێركردنی بنەڕەتی، بە پشتبەستن بە چەند تاقیكردنەوەیەكی نیودەوڵەتی لەوانە:
1.ئاستی پێشكەوتن لە خوێندن و نووسینی نێودەوڵەتی ناسراو بە(بیرلز- Progress in International Reading Literacy Study (PIRLS).
2.ئاڕاستەكانی‌ نێودەوڵەتی بەدەستهێنانی خوێندن لە بیركای و زانست ناسراو بە (تیمس- Trends in International Mathematics and Science Study (TIMSS).
3.بەرنامە‌ی نێودەوڵەتی هەڵسەنگاندنی خوێندكار ناسراو بە (بیزا-Program for International Student Assessment).

لەئەنجامی بەشداریكردنی قوتابییەكان لەم تاقیكردنەوە نێودەوڵەتییانە بۆ ساڵـی (2018) ڕیزبەندی ( 10) ووڵاتی یەكەم بەمشێوەی بوو:
كۆریای باشور بە پلەی یەكەم و‌ ژاپۆن لە پلەی دووەم و سەنگاپورە سێیەم و هۆنگ كۆنگ چوارەم و فنلەندا پێنجەم وە وڵاتەكانی بەریتانیا و كەنەدا و هۆڵەندا و ئیرلەندا و پۆڵەندا بەدوایاندا دێن.
بە گەڕانەوە بۆ ڕاپۆرتی كۆربەندی ئابوری جیهانی دوو حاڵەتی نوێ بەدی دەكرێت كە پێویستە ئاماژەی بۆبكەین، كە لە ئەنجامی ئەو پێشكەوتنانە دێت لە سیستمی فێركردندا ئەنجام دراوە ‌پێگەیەكی بەرزیان بەدەستهێناوە لە لیستی دڵنیایی جۆری لە فێركرندا.
میرنشینی قەتەر بە پلەی شەشەم لە جیهان و یەكەمی ووڵاتانی عەرەبیدایە، پێشكەوتنی قەتەر لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفریقا لە ڕاكێشانی ئاسانی توانستە پیشەییەكان بۆ ناو بازاڕی ووڵاتەكە، بەپێی ڕاپۆرتی كۆڕبەندی ئابوری جیهانی لەژێر ناونیشانی (پاشەڕۆژی هەلـی كار و لێزانینەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفریقا ئامادەكاری هەرێمایەتی بۆ شۆڕشی پیشەسازی چوارەم) ڕاپۆرتەكە توانستی بازاڕی كار و پێشكەوتن لەسەر ئاستی چاكسازی بەستوەتەوە بە دەرهاوێشتەی فێركردن، پاش ئەوەی قەتەر پێش وڵاتانی ناوچەكە كەوتووە‌ لەسەر ئاستی دڵنیایی جۆری، هەروەها لەسیستمی‌ فێركردن توانیویەتی پلەی ( 5.6‌)ی دڵنیایی جۆری بەدەست بهێنێت، هەروەها ئەزمونی وڵاتی قەتەر بەیەكێك بە ئەزمونە سەركەرتوەكان ئەژمار دەكرێت، دوای ئەوەی دەستپێشخەری و ئامانجەكانیان بۆ ساڵی (2030)دانا و داهاتی بەدەستهێنراو لە سامانی نەوت و غاز خرایە خزمەت بواری گەشەپێدان و فێركردنەوە و ئامانجیان پێشخستنی توانای مرۆڤ بوو لە ڕێگای پڕۆگرامەكانی خوێندنی زانكۆیی و سوود وەرگرتن لە هونەری فێركردنی زانكۆیی نوێ لەدەرەوە و جێبەجێكردنی ئەزمونی وڵاتە سەركەوتوو و پێشەنگەكانی جیهانی، وڵاتی قەتەر زیاتر لە (%12) خەرجییەكانیان بۆ بواری فێركردنە واتە بەنزیكەی (6 ) ملیار دۆلار ساڵانە و بڕیارە تا ساڵی (2025) خەرجی فێركردن بگاتە سەروو (41) ملیار دۆلار.

سەنگافورە نمونەی سەركەوتن.
وڵاتی سەنگافورە مۆدێلێكی دیكەی ئەم پێوەرانەیە و لەماوەی (50) ساڵی ڕابردوودا لە دوورگەیەكەی نەخوێندەواری هەژار بووە بە وڵاتێكی پیشەسازی گەشەسەندوو كە ئاستی ژیانی دانیشتوانەكەی هاوتای ووڵاتانی پێشكەتوویی پیشەسازیە.
لەبواری فێركردندا لە پلەی یەكەمی جیهاندایە، هۆكاری ئەم گوڕانكارییە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو باوەڕەی (لـی كوان یو) سەرۆك وەزیران هەیبوو كە فێركردن هۆكاری یەكلاكەرەوەیە لەگەشەپێدانی هێزی كاركردن و بەدیهێنانی ئامانجەكانی ئابوری و كۆمەڵایەتی. دەستی بە دوو دەسپێشخەری كرد:
یەكەم: (خوێندنگا بۆ بیركردنەوە‌‌، نەتەوە فێردەبێت) مەبەست لێی دەستەبەركردنی خوێندن بۆ هەموو تاكێك.
دووەم: (فێركردنی كەم، فێربوونی زۆر) كە زیاتر گرنگی بدرێت بە ناوەڕۆك.
ئەم دوو دەستپێشخەریە لەسەر چوار ڕەهەندی سەرەكی كاری لەسەر كرا:
1- پێداچوونەوە بە كرێی مامۆستایان و فێركاراندا.
2-پێدانی دەسەڵاتی زیاتر بەسەركردە و بەڕێوەبەرانی خوێندنگاكان و سەربەخۆییان.
3-لابردنی پشكنین و نوێكردنەوەی جیاكاری خوێندنگاكان.
4-دابەشكردنی خوێندنگاكان بۆ بەش و كۆمەڵەكان.
لەڕاستیدا هەستانەوە و پێشخستنی كواڵیتی فێركردن پێویستی بەگۆڕانكاری ڕیشەیی لەم هۆكارانەی خوارەوە هەیە:
1-ئامادەكردنی مامۆستایان بەشێوەیەك كەبەرزترین كواڵیتی بێت.
2-پێشكەشكردنی باشترین پڕۆگرامی فێركردن كە گەشە بدات بەلایەنی بیركردنەوە و ئامانج لێی پڕكردنەوە و داواكاری بازاڕی كار بێت.
3-هاندانی بەشداریپێكردنی خوێندكاران بۆ چالاكی و سوود وەرگرتن لەهۆكارەكانی بەردەست.
4-دابینكردنی ئامێرو هۆكارەكانی فێركردن لە بینای خوێندنگە و سەرجەم پێداویستییەكانی تر
ئامانجی سەرەكی لەم بابەتە بەراووردكردنی هەرێمی كوردستان نییە لە دڵنیایی جۆری پەروەردەكردن و فێركردن، چونكە دەوڵەتی عیراقیش كە وەك هەرێم هەژماكراوین لەگەڵیدا لەم ڕاپۆرتەدا یەكێكە لەو شەش وڵاتەی كە دوور خراوەتەوە لە پۆڵینكردنەكەدا، بەڵكو ئێمە ئێستا لە كوێی كاركردن و خۆئامادەكردنداین بۆ ئەوەی پۆلێن بكرێن و بچنە پێشەوە یان بە واتایەكی تر ئایا دەستمان كردوە بە جێبەجێكردنی پێوەرەكان؟ لە پای ئەو دەرئەنجامانەی كە پڕۆسەی فێركردن لەو وڵاتانە بەدەستی هێناوە زۆر لە چاكسازی ڕامیاری و ئابوری و كۆمەڵایەتی و شارستانی وا دەردەكەوێت تەنها ئەوەی لە وڵاتی ئێمەدا دەگوزەرێت هەڵمەتێكی نەهێشتنی نەخوێندەواریە! وە بۆ هاتنەسەر ڕێگای دەستكردن بە چاكسازی و گۆڕانكاری هەنگاونان بۆ جێبەجێكردنی دڵنیایی جۆری لە فێركردندا.
لە ساڵـی (2009) ‌وەزارەتی پەروەردەی عیراق و هەرێم پڕۆژەیەكیان دەستپێكرد لە ژێر ناونیشانی (پشتگیری كردن بۆ باشتركردنی كواڵیتی فێركردن لە قوتابخانەكانی عێراقدا) وە لە لایەن ناوەندی ڕۆشنبیری بەریتانی (British council) ڕاهێنەری بكرێت و بە دەستەبەركردنی دارایی ڕێكخراوی یونسیف و یەكێتی ئەوروپا. لەژێر ناوی (بنیادنانەوی تواناكانی فێركردنی سەرەتایی و دواناوە‌ندی) بە ئامانجی چاككردنی جۆری لە فێركردن و یەكسانی لە هەلـی كاردا.
بەڵام بەداخەوە ئەم پڕۆژەیە نەتوانرا بەتەواوی جێبەجێ بكرێت لەبەر كۆمەڵێك هۆكار كەدەتوانین بڵێن یەكێك لە‌ گرفتەكانی جێبەجێنەكردن شەڕی نەخوازراوی تیرۆر بوو لەگەل (داعش) و قەیرانی دارایی و دەرئەنجامەكانی هەریەكە لە شەڕ و تەنگەژەی ئابووری و ئاوارەبوون هۆكار بوون، سەرەنجام پڕۆژەكە وەك ئەوەی بۆی دانرابوو جێبەجێ نەكرێت‌ و ڕاهێنەرە نێودەوڵەتییەكان گەڕانەوە بۆ بەریتانیا.
خۆشبەختانە ‌لەسەرەتای ساڵـی خوێندنی (2017 _2018) دەستكرایەوە بە جێبەجێكردنی پڕۆژەكە لە هەرێم و عێراق، بۆ ئەم ‌مە‌بەستەش چەندین ڕاهێنەری سەركردە ئامادەكران و بەشداری پێكران لە خولـی تایبەتدا بۆ هەریەكە لە سەرپەرشتیاران و بەڕێوەبەر و مامۆستایان ئامادەكردنیان بۆ ووتنەوەی خولی تایبەت بۆ سەرجەم سەرپەرشتیاران و بەڕێوەبەر و ژمارەیەك لە مامۆستایان.
لە هەرێمی كوردستان ساڵـی خوێندنی (2017 – 2018 ) قۆناغی كۆتایی پڕۆژەكە كەوتە بواری جێبەجێكردن كە پڕۆسەیەكی نوێ بوو بەناوی (هەڵسەنگاندنی دەرەكی) كە بەشێوەیەكی ئەزموونی لە (177 ) قوتابخانە ئەنجام درا.
لە ساڵی خوێندنی (2018 – 2019 ) پڕۆژەكە لە (654 ) قوتابخانەدا جێبەجێ كرا بەشێوەیەكی پراكتیكی بە گۆڕینی شێوازی سەرپەرشتیكردن و هەڵسەگاندن كە بریتی بوو لە:
1- گۆڕینی شێوازی سەرپەرشتیكردنی پەروەردەیی و هێنانەكایەی چەمكی (هاوڕێی ڕەخنەگر– critical friend)
2-ئەنجامدانی هەڵسەنگاندن لە لایەن لیژنەیەك لە دەرەوەی قوتابخانە، ئاستی جێبەجێكردنی ئەو (25) ستاندارەیە دیاریكراوە بۆ جێبەجێكردنی.
پۆڵێنێكی تر كە لە ڕاپۆرتەكەی كۆڕبەندی ئابووریدا هاتووە ئاستی دڵنیایی جۆری (زاست و بیركاری) وەك لە وێنەكەدا دەردەكەوێت دەركەوتن و هاتنەپێشەوەی بۆ لوتكەی ڕیزبەندیەكە لە كۆپی ساڵی (2018 ) ووڵاتانی نوێ و لە ناویاندا وڵاتانی عەرەبی، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ جێبەجیكردنی بنەماكانی دڵنیایی جۆری لە كارگێڕی و پڕۆگرامەكانی هەردوو وانەكە و بەشداریكردنی لە هەڵسەنگاندنە جیهانیەكان بە تایبەت كە تاقیكردنەوەی ئاڕاستەكانی‌ نێودەوڵەتی بەدەستهینانی خوێندن لە بیركای و زانست (TIMSS) كە تاقیكردنەوەیەكی جیهانییە (4 ساڵ) جارێك دەكرێت و لەلایەن دەستەی نێودەوڵەتی بۆ هەڵسەنگاندنی كارامەییەكانی پەروەردەیی(of Evaluation the for Association International Achievement Educational ) كە بارەگاكەی لە هۆلەندایە ئەنجام دەد‌رێت.
لە هەنگاویكی تردا وەزارەتی پەروەردەی هەرێم بە هاوكاری ڕێكخراوی (یونیسیف) لە خۆئامادەكردنداین بۆ بەشداریكردن لە تاقیكردنەوەی پێوەری (TIMSS)‌ كە لەڕێگەی پسپۆری نێودەوڵەتی پێوەرەكە سەرپەرشتی دەكرێت، بۆ ئەم مەبەستە لە ڕێكەوتی (24 /4 ) تاقیكردنەوەیەكی ئەزموونی ئەنجام دەدرێت كە ژمارەیەك قوتابخانە دیاریكراوە بۆ پۆلی (4) لە وانەكانی بیركاری و زانست بە ئامانجی بەشداریكردن لەو پێوەرەدا، كە هەریەكە لە حكومەت و وەزارەت و پڕۆگرامەكان و هەموو كەسانی پەیوەندیدار دەخاتە ژێر ئەركی بەرپرسیارێتی و بەرزكردنەوەی ئاستی دڵنیایی جۆری لە فێركردندا. ئەمەش پرۆسەیەكی گەورەیە تائێستا چەند هەنگاوێكی بۆ نراوە، بەهیوای ئەوەی ڕۆژێك بێت لە ڕیزبەندی وڵاتاندا جێگەی خۆمان بكەینەوە.

سەركۆ یونس مامۆستای ئابووری

دلێر مەحمود بەڕێوەبەری سەرپەرشتیكردن

وتار

كورد كامە بەرە هەڵبژێرێت؟

سالار مەحمود

ململانێی هێزە سیاسیەكانی عیراق لە مانگی ئەیلولەوە پێدەنێتە قۆناغێكی نوێوە. كابینەی عادل عەبدول مەهدی لەبەردەم فشارێكی زۆردایە بەشێكیان پەیوەستە بە داخوازی رەواو بەشێكی تریان پەیوەستە بە خستنی كابینەكە یا بۆ دەنگ كۆكردنەوەیە بۆ هەڵبژاردنی پارێزگاكان. بەشێك لەو ململانێیانە لەناو پەرلەمانی عیراقەوە سەرهەڵدەدەنەوە. كورد لەكام بەرەدا خۆی ببینێتەوە. لە چوار ساڵی رابردوو كە بودجەی كوردستان بڕا حكومەتی عەبادی ئەو بڕینەی لەچیدا خەرجكرد ئایا بو بە خزمەتگوزاری بۆ پارێزگاكانی تری عیراق یان ئەو بودجەیەش بەگەندەڵی بەهەدەر درا؟

لەم ساڵدا كە د عادل لە سەركارە موچەی موچەخۆرانی كوردستان دەدرێ، هەوڵی زیاتر هەیە بۆ بەهێزكردنی پێگەی كوردستان لە عیراقدا. بەشێكی زۆر لە دژەكانی عەبدولمەهدی لەوەوە سەرچاوە دەگرێ كە بۆچی بودجەی كوردستان دەدات یا بۆ پەیوەندیەكان لەگەڵ هەرێم دەباتەوە شوێنی ئاسایی و دەستوریی.

ئایا بەدیلەكان كێن؟ تاقیكراونەتەوە پێشتر؟
لەم روانگەیەوە پێویستە كورد خۆی كۆبكاتەوە. هاوپەیمانی فراكسیۆنە كوردستانیەكان دروست بكات لەناو پەرلەمانی عیراق. پشتگیری لەم حكومەتە بكات بۆ بەردەوام بوون لەسەر نەهجی مسۆگەركردنی بودجەی كوردستان لەداهاتوو رێكەوتن لەسەر چارەسەری پرسە دەستوریەكانی ترو كاراكردنەوەی مادەی ۱٤٠ پشتیوانی بۆ چاكسازیی و دژایەتیكرنی گەندەڵی و گەڕانەوە بۆ خەڵك.

لەم بەرە بەندیەی دروست دەبێ، كوردستان ناتوانێ بێلایەن بێ. لەسەر بنەمای بەرژەوەندی كوردستان و خەڵكەكەی پشتگیری مانەوەی ئەم كابینە بكات و بەدەستهاتوەكان بپارێزێ و داخوازیەكانی تر بەیەك تیمی بباتە پێش.

هەر بۆشایەكی سیاسی و قانونی دەرفەت دەڕەخسێنێ بۆ هاتنەژورەوەی ململانێی ئیران_ئەمریكا بۆ ناو خاكی عیراق و هەرێمی كوردستان.

متمانە سەندنەوە لەم كابینە، عیراق بەرەو بۆشایی دەبات و دواجار بێچوەكانی داعش بەناوی نوێوەو بەهێزی زۆرترەوە دەردەكەونەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

ڕەهەندە یاساییەکانی ئازادی، کەیسەکەی ماریا هەورامی و مەلا هەڵۆ بە نمونە

* ڕێبوار محمد صالح

ئەوەی پاڵنەرم بوو بۆ نوسینی ئەم بابەتە ئەو دەنگدانەوە نا سروشتیەبوو کە لەسەر کەیسەکەی خانمە هونەرمەند ماریا هەرامی و مامۆستا مەلا هەڵۆ دروست کرا، بە هەزاران کەس بەشداربوون و دابەش بوون بۆ پشتگیری و دژایەتی هەریەک لە ناوبراوان، ئێمە لەم نوسینەدا هەڵدەدەین بێلایەنانە ئەو باسە بخەینە ژێر شرۆڤەی یاسایی لە ڕوانگەی بنەگشتیە یاساییە نێودەوڵەتی و نیوخۆییەکانەوە، هەر بۆیە هەوڵدەدەین وەڵامی چەند پرسیارێک بدەینەوە ، لەوانە : ئازادی چیە ؟ پەیوەندی نیوان عەقڵ و ئازادی لە چی ئاستێکدایە ؟ هەڵوێستی پەیماننامە نیودەوڵەتییەکان چیە لەسەر ئازادی ؟ دەستوور و یاسا نێوخۆییەکان چی دەڵین ؟ هەر یەک لە کردار و گوفتاری ماریا و مەلا هەڵۆ چۆن هەڵسەنگاندی یاسایی بۆ دەکریت ؟ ئایا کەیسەکە کەیسێکی گشتیە یان تایبەتە بە ناوبراوان ؟ کێ مافی سکاڵای هەیە ؟ داواکاری گشتی ڕۆڵی لەم بارەیەوە چیە؟ ئەو لایەنەی کە سەرپێچی کردووە چی ڕێوشوێنێکی یاسایی پێویست هەیە لەدژی بگیرێتەبەر؟

پێش چوونە ناو بابەتەکەوە بە پێویستی دەزانم ئاماژە بەوە بدەم کە ژیانی کەسەکان دابەش دەبێ بۆ ژیانی تایبەتی و ژیانی گشتی، ئەوەی ژیانی تایبەتیە پەیوەندیدارە بە کاروباری تایبەتی کەسەکان و خێزان و منداڵ و پێویستیە تایبەتیەکانی مرۆڤەوە، ئەم جۆرە لە ژیانی کەسەکان دەبێت پارێزراو بێت لە هەر جۆرە قسەو ڕەخنە و باسکردنێک واتە ناچێتە چوارچێوەی چاودێریەوە، بەڵام ژیانی گشتی بریتیە لە هەر کارو گوتارێک کە پەیوەندی دارە بە بەرژەوەندی گشتیەوە یاخود لە چوارچێوەی کاری گشتیدا ئەنجام دەدرێت ، ئەمەیان جێگەی چاودێری و ڕەخنەلێگرتنە لەکاتی پێویستدا.

لە راستی دا ئازادی وەک مافێکی بنەڕەتی و گشتی پێویستیەکی مرۆڤ بوونە و لەگەڵ دروست بوونی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی دا نوخبەیەک لە کۆمەڵگا داکۆکیان لە ئازادییەکان کردووە و قوربانیان بۆ داوە ، وە لەگەڵ گەشەکردنی عەقڵی مرۆڤایەتی دا خوازیاران و داکۆکیکارانی ئازادییەکان رووی لە زیادبوون کرد .

لە بەرهۆی گرنگی ئازادیی لە ژیانی مرۆڤدا دەتوانین بڵێین هەر مرۆڤێکی عاقڵ دەبێت خوازیار و پارێزەری سنوری ئازادییەکان بێت، وەک عەبدولکەریم سروش دەڵێ (( هەر مرۆڤێک عاقڵ نەبێت ئازادبوون و ئازادنەبوون بۆ ئەو یەکسانە ))، هەر لەمبارەیەوە یەکێک لە فەیلەسوفان دەڵێ(( ئێمە زۆر پێویستمان بە عەقڵ هەیە چونکە بەخستنەکاری چرای عەقڵ دەتوانین ئاگری توڕەیی بکوژێنینەوە و ئازادییەکان لە کۆت و بەند ڕزگاربکەین، ئەمەش ڕوونادات تەنها مەگەر بەکارکردن نەبێت لەسەر بە‌هێزکردنی عەقڵ ))، هەر لەسەر ئەم پرسە مەولەوی شاعیر پێی وایە بۆ ڕزگاربوون لە بەڵای نەفامی پێویستمان بە بەهێز کردنی عەقڵە ئەمەش تەنها بە فەراهەمکردنی ژینگەیەکی ئازاد دێتە دی .

ڕاستە ئازادییە گشتەکان و ئازادی ڕادەربڕین مافێکی سروشتی هەموو مرۆڤێکە بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ڕەها نیە و پێویستە لە چوارچێوەی یاسادا رێکخراو بێت بۆ ئەوەی هەموو کەسێک ماف و پابەندێتی یاسایی خۆی بزانێت بەمەش ئاژاوە و فەوزا لە کۆمەڵگادا دروست نابێت.

لە زۆربەی پەیماننامە نێودەڵەتییەکان بە تەرکیزەوە باس لە ئازادییەگشتیەکان و ئازادی ڕادەربرین کراوە، بۆ نموونە لە بەندی ١ و بەندی ١٩ی جاڕی گەردوونی مافەکانی مرۆڤدا هاتووە کە هەموو کەسێک مافی ئازادی بیروراو ڕادەربڕینی هەیە، وە هەموو مرۆڤەکان ئازاد و یەکسانن لە ماف دا و عەقڵ و ویژدانیان پێبەخشراوە و دەبێت بە ڕۆحێکی برایانە ڕەفتار و هەڵسوکەوت لەگەڵ یەکتردا بکەن .

هەروەها پەیماننامەی مافە مەدەنی و سیاسیەکان گرنگی زۆری بەم مافە داوە، هەروەک لە مادەی ١٩ دا هاتووە کە هەموو مرۆڤێک مافی ئازادی رادەربڕینی هەیە، ئەم مافەش ئەوە دەگرێتەوە کە ئازاد بیت لە پەنابردنە بەر هەرجۆرە زانیاری و بیروباوەڕێک و وەرگرتنیان و گواستنەوەیان بۆ خەڵکانی تر بە ووتار یاخود نوسراو یان بەچاپکراوی یاخود لە قاڵبێکی هونەری دا ، یان بەهەر ڕێگایەکی تر .

دیسان بەهۆی گرنگی مافی ئازادیی ڕادەربڕینەوە دەستووری عیراق بە دەق باسی کردووە هەروەک لەمادەی ٣٨ داهاتووە کە دەوڵەت دەستەبەری مافی ئازادی رادەبڕینی کردووە بۆ هەموو کەس بەهەر شێوازێک بێت .

لە هەرێمی کوردستانیشدا یاسای رۆژنامەگەری ژمارە ٣٥ ی ساڵی ٢٠٠٧ هەیە کە لە مادەی ٢ دا دووپاتی دەکاتەوە کە ئازادی رادەربرین و بڵاوکردنەوە بۆ هەموو هاوڵاتیان دەستەبەرە .

وەک پێشتر وتمان ئازادییە گشتیەکان و ئازادی رادەربڕین بۆ هەمووانە ، بەڵام رەها نیە و کۆت و بەندی لەسەرە ، ئەم کۆت و بەندانەش بە” استپنا‌و” دادەنرێت و لە زانستی یاسادا نابێت “استپنا‌و” فراوانی تێدا بکرێت ( لایجوز توسع فی استپنا‌و) .

ئەو کۆت و بەندانەش بە پێی پەیماننامەی مافە مەدەنی و سیاسیەکان و دەستوری عیراق و یاسای رۆژنامەگەری کوردستان بریتین لە پاراستنی ژیانی تایبەتی کەسەکان و پاراستنی سیستمی گشتی و ئادابی گشتی کۆمەڵکا و پاراستنی مافی خەڵکانی ترو کەرامەتیان ، ئەمەش واتە هەرکاتێک مومارەسەکردنی کارو کردەوەیەک بەناوی ئازادییەوە بوو بەهۆی پێشێل کردنی سیستم و ئادابی گشتی کۆمەڵگا ئەوە سنوری مافی ئازادی بەزاندووە و شیاوی لێپێچینەوەی یاسایی دەبێت ، بە هەمان شێوە ئەگەر ووتار و کردارێک بووە هۆی بریندارکردنی هەست و کەرامەتی کەسێکی تر ئەمەش بە تاوان دادەنرێت چونکە لە سنووری یاسایی ڕیگەپێدراو دەرچووە .

با بگەرێینەوە سەر نموونەکەمان و بزانین لە کوێی ئەو بنەمایانەدا جێگەی دەبێتەوە ، لێرەدا دەبێت هەڵسەنگادنێکی یاسایی ( تکییف القانونی) بۆ کارو ووتەی ناوبراوان بکەین، ئەوەی پەیوەندارە بە کلیپەکەی ماریاوە ئەوە وەک هونەر ڕێگەپیدراوە و کەواتە کردەوەکە بە تاوان دانەنراوە لە یاسادا و مومارەسەکردنی ئازادییەکانە لە قاڵبێکی هونەری دا ، وە هەروەها کۆت و بەندەکانی ئازادی نەبەزاندووە و بە تێگەیشتنی ئێمە سنوورەکانی ئادابی گشتی تێنەپەڕاندووە .

وەهەروەها سەبارەت بە ووتەکانی مەلا هەڵۆ لەسەر خانمی ناوبراو ، دەڵێین وەک ئەصل و لە بنەمادا هەستاوە بە مومارەسەکردنی ئازدی رادەبرین چونکە پشتبەست بەو بنەمایانەی باسمان کرد مامۆستای ئاینیش وەک هەرتاکێکی تر مافی ئازادی ڕادەربڕین و بڵاوکردنەوەی هوشیاری ئاینی و ڕوونکردنەوەی ئاینیی هەیە لەسەر بابەتەکان، بەڵام ووتەکانی ناوبراو سنووری ئازادییەکان و ئازادی رادەربرینی بەزاندووە و واتە پابەندی ئەو کۆت و بەندانە نەبووە کە دانراوە، ئەمە لەلایەک، لەلایەکی ترەوە ووتەی ناوبراو بە تاوانی ( السب ) دائەنرێ بە پیی مادەی ( ٤٣٤) لە یاسای سزادانی عێراقی ژمارە ١١١ ی ساڵی ١٩٦٩ ی هەموار کراو .

سەبارەت بە مافی سکاڵا لەم دۆسیەداو ڕۆڵی داواکاری گشتی تیایدا، دەڵێین کەیسی ناوبراو کەیسێکی تایبەتە لە نێوان دوو کەسدا و کەسی زەرەرمەند مافی بەرزکردنەوەی دوو جۆرسکاڵای هەیە سکاڵای سزایی بە پێی (٤٣٤) لە یاسای سزادان و و داوای قەرەبووی بە پێی مادەی (٢٠٥) لە یاسای شارستانی ژمارە ٤٠ ی ساڵی ١٩٥١ ی بەرکار لە دادگای تایبەتمەند ئەمەش لەبەر ئەوەی مامۆستای ئاینی یاسای ژمارە ٦٥ ی ساڵی ٢٠٠٧ ی بەسەردا جێبەجێ ناکرێ چونکە ئەو یاسایە تایبەتە بە رۆژنامەنوسێک کە لە دەزگایەکی ڕاگەیاندا کاردەکات.

هەرچی پەیوەندی بە داواکاری گشتیەوە هەبێ ئەوا ئەرکی داواکاری گشتی پاراستنی مافی گشتیە و بەرزکرنەوەی سکاڵایە لەو بابەتانەی کە بەرژەوەندی گشتی و مافی گشتی پێشێل دەکات، کەواتە داواکاری گشتی پەیوەندی بە دۆسیەی ناوبراوەوە نیە .

بنیاد لەسەرئەوەی ووتمان دەڵێین مادام ئەو بابەتە کەیسێکی تایبەتە و پەیوەندی بە ماف و بەرژەوەندی گشتیەوە نیە، پێویست ناکات رای گشتی لەسەر دروست بکرێت، بەڵكو یاسا ڕێوشوێنی تایبەتی بۆداناوە و دادگاش دانراوە بۆ لێسەندنەوەی ماف بۆ خاوەنەکەی و جێبەجێکردنی دادپەروەری.

سەرەرای ئەوەی باسکرا، ئەگەر مامۆستای ناوبراو دامەزرابێت لەسەر میلاکی حکومەت ئەوا دەکرێ بە پێی یاسای ڕێککاری فەرمانبەرانی دەوڵەت ژمارە ١٤ ی ساڵی ١٩٩١ ی هەموارکراو لێپرسینەوەی یاسایی لەگەڵدا بکرێت لە رێگەی لیژنەیەکی لێکۆڵینەوەوە بۆ دەرکەوتنی ئەوەی تاچەند سەرپێچیەکەی پەیوەندیداربووە بە ئەرکەکانیەوە، ئەمە سەرەڕای ئەوەی کە یاسای وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئاینی ژمارە ١١ ی ساڵی ٢٠٠٧ باسی ئەرکەکانی مامۆستای ئاینی نەکردووە و ئەمەش پێمان وایە کەموکورتیە لە یاساکەدا و پێویستە لەکاتی هەموارکردندا لە بەرچاو بگیرێ .

 

  • مامۆستای زانکۆ
بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

دوو موسڵمان، دیموكراسیان گڕتێبه‌ردا!

لوقمان غه‌فوور

هه‌ریه‌ك له‌ ئیلهان عومه‌ر ئه‌ندامی كۆنگرێس له‌سه‌ر ویلایه‌تی مینیسۆتا و ره‌شیده‌ تالیب له‌سه‌ر ویلایه‌تی میشیگان، شه‌قێكی توندیان له‌دیموكراسی هه‌ڵدا و دواتریش به‌وه‌وه‌ نه‌وه‌ستان گڕیان تێبه‌ردا!

ئه‌و دۆخه‌ی ئه‌م دوو خانمه‌ موسڵمانه‌ له‌ ئه‌مریكا خوڵقاندیان، وایكرد بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ موسڵمان چانسی ئه‌وه‌ی نه‌بێت پێ بخاته‌وه‌ ناو كۆنگرێس. كه‌ من ئومێدی گه‌وره‌م ئه‌وه‌ بوو له‌دوای ئه‌مانه‌وه‌ ئیتر ئه‌و ده‌رگا ئاڵتونییه‌ به‌رووی هه‌موو موسڵمانێكدا بكرێته‌وه‌ نه‌ك بۆ گۆنگرێس، به‌ڵكو بۆ ئه‌نجومه‌نی پیران و ته‌نانه‌ت جێگری سه‌رۆكی ئه‌مریكا و دوور نه‌ڕۆین بۆ ناو وه‌زاره‌ت و ده‌زگا هه‌واڵگرییه‌ گه‌وره‌كانیش. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ موسڵمان له‌م ئه‌زموونه‌ به‌ شكستی هاته‌ ده‌ره‌وه‌. ره‌نگه‌ من و زۆرێك پێمان ناخۆش بێت، به‌ڵام هه‌قیقه‌تی ئه‌م قۆناغه‌ پێیوتین ئه‌م دوو خانمه‌ ئه‌م ئه‌زموونه‌ گه‌وره‌یان مراند.

ئیلهان عومه‌ر كاتێك ساڵی 1992 به‌ عه‌للاگه‌یه‌ك جله‌وه‌، له‌ ته‌مه‌نی 10 ساڵیدا له‌سۆماڵه‌وه‌ رووده‌كاته‌ ئه‌مریكا، هه‌موو خه‌ون و خه‌یاڵی له‌وه‌دا كۆده‌بێته‌وه‌ كه‌ كارێكی ده‌ستكه‌وێت و ژیانی باشتر بێت له‌و ژیانه‌ی كه‌ هه‌یبوه‌ له‌ سۆماڵ. وێرای ئه‌وه‌ی به‌ئه‌زموونێكی كه‌می سیاسییه‌وه‌ له‌سایه‌ی ئه‌و ده‌رگا ئاڵتوونییه‌ی ئه‌مریكا، به‌داڵانی دیموكراسیدا رۆیشت و كه‌وته‌ ناو جیهانێكه‌وه‌ كه‌ ره‌نگه‌ به‌خه‌ویش له‌ ساڵی 1992 به‌مێشكیدا بهاتایه‌ تووشی شۆكی ده‌روونی ده‌بوو.

سه‌باره‌ت به‌ ره‌شیده‌ تالیب-یش هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و له‌دایكبووی ئه‌مریكایه‌، به‌ڵام به‌هه‌مان عه‌قڵ و دیدگای كه‌سێكه‌وه‌ له‌ ئه‌مریكا و سیاسه‌ته‌كه‌ی ده‌ڕوانێت كه‌ له‌ فه‌له‌ستین نیشته‌جێیه‌.

ئه‌وه‌ی منی تووشی ئه‌ستۆنیش كردووه‌، ئه‌وه‌یه‌ بۆچی من ماوه‌ی چوار ساڵه‌ ده‌ژیم له‌ ئه‌مریكا و نه‌چوومه‌ته‌ ناو هیچ جومگه‌یه‌كی سیاسی، كه‌چی دركم به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ ده‌ستبردن بۆ دژایه‌تی جوله‌كه‌ له‌ئه‌مریكا وه‌ك هێڵی سووره‌ و نابێت به‌ ئه‌نتی-جوو بناسرێیت. كه‌چی ئه‌م دوو خانمه‌ دركیان پێ نه‌كرد؟ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ ئاسانه‌ ئه‌م دوو خانمه‌ هێشتا له‌ناو منداڵدانی بیری شۆڤێنی عه‌ره‌بی و توندڕه‌وی ئیسلامیدا نه‌هاتوونه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ و له‌وه‌ ناچێت دوای ئه‌و هه‌موو هه‌ڵا میدیاییه‌ی له‌ماوه‌ی رابردوودا له‌سه‌ریان دروستكرا بێنه‌ ده‌ره‌وه‌.

دیموكراته‌كانی ئه‌مریكا دۆخێكی خراپیان هه‌یه‌ به‌ده‌ست ئه‌م دوو خانمه‌وه‌. زۆرجار خۆیان ناكه‌ن به‌ خاوه‌نی ڕا و بۆچوونه‌كانیان، زۆرجاریش له‌نێو ته‌نگه‌به‌ری هێرشی میدیایی و جووله‌كه‌كانی ئه‌مریكا ئاوڕ له‌ هۆڵۆكۆست ئه‌ده‌نه‌وه‌ و دڵنه‌واییان ده‌كه‌ن، وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ جوله‌كه‌كانی ئه‌مریكا و دنیا بڵێن ئێمه‌ هه‌ڵه‌مان كرد ته‌نیا ئه‌مجاره‌ له‌م هه‌ڵبژێردراوه‌ خراپه‌مان ببورن.

جالییه‌ی جوله‌كه‌ هێزێكی گه‌وره‌یه‌ له‌ ئه‌مریكا، هه‌ندێكجار بڕوایه‌كم له‌لادروست ئه‌بێت كه‌ ئه‌م جالیه‌ به‌هێزه‌ پاڵپشت به‌ بزنسمانه‌ كریستییانه‌كانی ئه‌مریكا دارێژه‌ری به‌ردی بناغه‌ی سیاسه‌تی ئه‌مریكا و ئابورییه‌كه‌ین، ئه‌وی دیكه‌ ئه‌مێنێته‌وه‌ ئه‌بێت جێگه‌ی خۆیان بكه‌نه‌وه‌ و سیاسه‌تی خۆیانی تێدا داڕێژن به‌قازانجی نه‌ته‌وه‌ و مه‌زهه‌به‌كانیان.
له‌دواهه‌مین هه‌ڵوێستدا كه‌ قورسترین هه‌ڵوێسته‌ بۆ دیموكراته‌كانی ئه‌مریكا و تووشی شڵه‌ژان و ته‌نگه‌تاوی كردوون و بووه‌ هۆی تێكچوونی په‌یوه‌ندی نێوان بنیامین نه‌تانیاهۆ-ی سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیسرائیل و دیموكراته‌كانی ئه‌مریكا، رۆژی 15ی ئۆگه‌ست-ی 2019، وه‌زاره‌تی ناوخۆی ئیسرائیل به‌ره‌سمی رێگه‌ نادا ئه‌و دوو ئه‌ندامه‌ی كۆنگرێس سه‌ردانی ئیسرائیل بكه‌ن. به‌و پێیه‌ی ئه‌وان دژه‌- جوله‌كه‌ن و لێدوانه‌كانی پێشویان بۆنی دژایه‌تی و راسیستی لێدێت.

هه‌روه‌ها ئیسرائیل نایشارێته‌وه‌ كاتێك ئه‌وان داوای سه‌ردانه‌كه‌یان به‌ده‌ستگه‌یشتووه‌ ئه‌وان له‌ داواكه‌یاندا بۆنی ئه‌وه‌ی لێهاتووه‌ كه‌ سه‌ردانه‌كه‌یان بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گه‌شه‌ به‌په‌رتكردن و نكۆڵی له‌ شه‌رعییه‌تدان به‌ ئیسرائیل بكه‌ن.

دیموكراسی تووشی رووداوی سه‌یرمان ده‌كات، كه‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌م دوو خانمه‌ یه‌كێكه‌ له‌و رووداوانه‌. ره‌خنه‌ی من له‌سه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ ئه‌م دوو ژنه‌ له‌ چ مه‌زهه‌ب و نه‌ته‌وه‌یه‌كن، به‌ڵكو ره‌خنه‌ی من په‌لئه‌هاوێت بۆ مه‌ودایه‌كی دوورتری ئاینده‌ی سیاسی ئیسلامیی له‌سایه‌ی دیموكراتی ئه‌مریكا كه‌ كرانه‌وه‌یه‌كی گه‌وره‌ به‌روویدا كرایه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌م دوو بوونه‌وه‌ره‌ ئیسلامییه‌ نه‌یانتوانی له‌یه‌كه‌م ده‌رفه‌تدا گره‌وه‌كه‌ به‌رنه‌وه‌ و وه‌ك هه‌شتپه‌ل بچنه‌ ناو ژیانی سیاسی ئه‌مریكاوه‌.

 

تێبینی: وێنەی ئیلھان عومەر لەگەڵ ئەردۆغان. ماوەیەک لەمەوبەر وەک پەرچەکردار دژی سەرۆک ترەمپ سەردانی ئەردۆگانی کرد  ھەرچەندە پەیوەندی بە بابەتەکەوە نییە، بەڵام ئەمەش بۆ خۆی جێگەی تێبینییە..

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان