ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

ساڵوەگەڕی كۆچی دوایی شاعیری بەنێوبانگی كورد هێمن موكریانییە

خەڵك-بەشی هەواڵ

محەمەد ئەمین شێخولئیسلامی موكری ناسراو بە هێمن موكریانی لە ساڵی 1921 لە گوندی لاچینی سنووری شاری مەهابادی ڕۆژهەڵاتی كوردستان لە دایكبووە.

هێمن موكریانی شاعیری ناسراو و وەرگێڕی بەنێوبانگی كوردە و لە بنەماڵەی مەلا جامی چۆری بووە، دایكی ناوی زەینەب و كچی شێخ بورهان بووە، كە بنەماڵەیەكی گەورەی موكریانن.

سەرەتای خوێندنی لەلای مامۆستا سەعید ناكام دەستپێكردووە‌و دواتر باوكی ناردوویەتی بۆ شاری مەهاباد و له قوتابخانەی سەعادەت خوێندویەتی، تاكو تەواوكردنی پۆلی چوارەمی بە زیرەكی دەرچووه، ئینجا باوكی لەو قوتابخانەیەی دەریهێناوه و بردوویەتیه بەر خوێندنی مەلایەتی له خانەقای شێخ بورهان و چوار ساڵیش لەو خانەقایەی خوێندووه و له تەمەنی 17 ساڵیدا دەستی له خوێندن هەڵگرتووه و بووەته لاوێكی خوێندەواری هۆشیار و لە وێژەی كوردی و فارسی شارەزایەكی باشی پەیدا كردووه.

له سا‌ڵی 1941ەوه بەهرەی شاعیری لەلا خوڵقاوه و دەستی بە هۆنینەوەی شیعری كردووه و لەسەرەتادا لاسایی شاعیره مەزنەكانی پێش خۆی كردۆتەوه و له دوایشدا بووەته خاوەنی دەنگی تایبەتی خۆی.

هێـمن لەگەڵ دروستبوونی كۆمەڵەی “ژ.ك” له 1942.09.16دا بووەته ئەندامی ئەو ڕێكخراوه ڕامیارییەی كورد و كاتێكیش كه ناوی ئەو كۆمەڵەیە له 1945.08.16دا كرا به حزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران، هێمن بووه ئەندامێكی ئەو حزبە‌و شیعری نەتەوەیی و گوتاری بەنرخی بڵاودەكردەوه .

مامۆستا هەژار موكریانی و مامۆستا هێمن موكریانی

كه كۆماری كوردستانیش لەمەهاباد به سەرۆكایەتی پێشەوا قازیی محەمەد له 1946.01.22دا دامەزرا، هێـمن شیعری لەو بۆنه پیرۆزەدا خوێندەوه و لەگەڵ هەژاری شاعیر دا بووه شاعیرێكی خۆشەویستی پێشەوا و كاتێكیش كه ئەو كۆماره ساوایەی كورد له 1946.12.17دا ڕووخێندرا، خۆی لەبەر چاوی سازمانی ئاسایشی شاهەنشاهی ون كرد و كاتێكیش كه هەواڵی له سێدارەدانی قازی محەمەد و هەڤاڵانی بیست خۆی گەیانده باشووری كوردستان، تاكو رەوشی ڕۆژهەڵاتی كوردستان هێور بووەوه، ئینجا گەڕایەوه گوندەكەی خۆی و ماوەیەكیش له مەهاباد ژیا.

لەدوای هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوول له باشووری كوردستان هاته ئەم بەشەی كوردستان و چووه پاڵ شۆڕشگێڕان و لەدوای ڕێككەوتنی 11ی ئاداری 1970 ماوەیەك له بەغدا وەك پەناهەندە ژیا و لەگەڵ بەرپابوونی شۆڕشی گەلانی ئێران له شوباتی 1979دا گەڕایەوه ڕۆژهەڵاتی كوردستان و گۆڤاری سروەی دەركرد.

ھێمن كە یەكێك بوو لە گەورەترین شاعێران و نووسەرانی كورد لە سەدەی بیستەمدا، لە باری پاراستن و بووژاندنەوەی فەرھەنگ و ئەدەب، گەو‌رەترین ھەقی خستۆتە سەر نەتەوەكەی، چونكە لە تاریك و ڕوونی بەیانی ژیانی‌دا، بۆ خڕ كردنەوەی كۆماكانی ئەدەبی كوردەواری و وردبوونەوە لە وشەكانی، بە كەوكردن و ھەڵاواردنی غەوارەكانی و سووركردنی خەرمانی زمانی كوردی، كەوتە كار و تەنانەت گوڵ ھەڵگرتنەوە و پاشەرۆكیشی بۆ خەڵكی دیكە نەھێشتەوە.

بە ئاوا‌رەیی و دەربەدەری توانی كتێبی ناڵەی جودایی بنووسێ، ئەگەر بە جوانی لێی ورد بینەوە، دەبینین كە ناڵە و ھاوار و فیغانی دڵە، ناسۆرییە، خول دانەوە و نزا و ھاوار و ئازاری ناخ و ماندوویەتی ھزر و نائارامی رۆح و بێ تاقەتی جەستەیە بەرامبەر جودایی، جودایی لە خێزان، لە خانوو، ماڵ و گوند و گەڕەك، شاخ ودەشت و دراوسێ و كەس و كار و یادگارەكانی سەردەمی منداڵی و لانەی گەورەبوون و گەلێ شتی بە نرخی دیكە كە لە یاد ناكرێن ولە دەروون دوور ناكەونەوە.

دیارە ھێمن مردووە و لە نێومان دا نەماوە، بەڵام ئاسەوارەكانی و یادگارەكەی كاتی پیری ھەر ماون و بە دیتنی ئەوان ھیچ كاتێك ھێمنیش لە بیر ناچێتەوە. ھێمن شاعێرو زانای فەرھەنگ دۆست و تێكۆشەری ڕێگای بووژاندنەوەی كورد و فەرھەنگەكەی بوو، خاوەن بیر و تێفكرین و بیر كردنەوە بوو. ھێمن دەنگی بەرزی ئازادی، ئاشتی و دیموكراسی خوازی كورد بوو. خوازیاری یەكیەتی گەلان بوو.

ناوی ھێمن دەگەڕێتەوە بۆ ئەو زەمانە كە لە كۆمەڵەی ژ-كاف و كۆماری كوردستاندا وەكوو پێشمەرگەیەك خزمەتی بە نەتەوەكەی دەكرد و لە نێو تێكۆشەرانی ئەو سەردەمە كە ھەر یەكەی ناوی نھێنیان ھەبوو، بە ھێمن ناسرا و ھەر وەكوو بۆخۆی دەڵێ:

شاعیری ھیچ قازانجی بۆ من نەبووبێ ئەو قازانجەی ھەبووە كە ئەو ناوە دوورودرێژەی «سەید محەممەد ئەمینی شێخەلئیسلامی موكری» لە كۆڵ كردوومەتەوە.

ھێمن ھەر لە پلەی یەكەمی تێكۆشانیدا وەك شاعیرێكی نەتەوەیی و كۆمەڵایەتی بیر و باوەڕی خەڵكی بۆ لای خۆی ڕاكێشابوو، چونكە شیعرەكانی لە ڕاستەقینەدا ببوونە ئاوێنەی دڵی كۆمەڵانی گەل و دەربڕی بیر و ئاواتیان. ھێمن ھەر لە رۆژی یەكەمی تێكۆشانی ھونەری خۆیەوە بۆ خاوێن كردنەوە و پەرە پێدانی زمانی زگماكی قۆلی ھەڵماڵی. شیعرەكانی بە زمانێكی ساكار دەھۆنییەوە و بەزمانی گەل دەدوا، جا بەو بۆنەوە پێشەوا پێی سپاردبوو، كە بۆ گەلێك وشەی فارسی و عەرەبی كە لە ڕێڕەوی خەباتی سیاسیدا بە كار دەھێندرێن، وشەی كوردی پەتی بدۆزنەوە و بەكاری بێنن، ھێمن بە سەرۆكی كۆمیسیۆنێك كە بۆ ئەو كارە دیاری كرابوو، دانرا.

یەكێك لە هۆنراوەكانی مامۆستا هێمن:

كوردم ئەمن
گەرچی توشی ڕەنجەڕۆی و حەسرەت و دەردم ئەمن
قەت لە دەست ئەم چەرخە سپڵە نابەزم، مەردم ئەمن
ئاشقی چاوی كەژاڵ و گەردنی پڕ خاڵی نیم
ئاشقی كێو و تەلان و بەندەن و بەردم ئەمن
گەر لە برسان و لەبەر بێ بەرگی ئیمڕۆ ڕەق ھەڵێم
نۆكەری بێگانە ناكەم تا لە سەر ھەردم ئەمن
من لە زنجیر و تەناف و دار و بەند باكم نیە
لەت لەتم كەن، بمكوژن، ھێشتا ئەڵێم كوردم ئەمن

ماڵی مامۆستا هێمن

بەرمەهەكانی مامۆستا هێمن:

دیوانی ھێمن

بارگەی یاران

تاریك و ڕوون (شیعر و پەخشان). ١٩٧٤

پاشەرۆك (شیعر و پەخشان).
توحفەی موزەففەرییە(فۆلكلۆری كوردی، كە كاری ئۆسكارمانە وھێمن وەریگێڕاوەتە سەر زمانی كوردی).
شازادە و گەدا.
قەڵای دمدم.
ھەواری خاڵی.
چەپكێ گوڵ، چەپكێ نێرگز.
ئەفسانە كوردییەكان (كاری قەنات كۆردۆ كە ھێمن وەریگێڕاوەتە سەر زمانی فارسی).
ناڵەی جودایی، شیعر ١٩٧٩
پاشەرۆكی مامۆستا ھێمن، كۆمەڵە وتار، مەھاباد ١٩٨٣

هێمن موكریانی لە 16ی نیسانی 1986 كۆچی دواییكرد و لە گۆڕستانی بوداق سوڵتانی شاری مەهاباد بەخاك سپێردراوە.

راپۆرت

(خەڵك) وردەكاری جووڵەی هێزەكانی پێشمەرگەی كوردستان بەرەو سنوورەكانی ئێران بڵاودەكاتەوە

خەڵك-بەشی هەواڵ
هاوكات لەگەڵ زۆرتربوونی گرژییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران و مۆڵدانێكی هێزێكی زۆری سوپای پاسداران بە چەكوچۆڵی قورسەوە لە سنوورەكانی هەرێمی كوردستان، هێزی پێشمەرگەی كوردستان دەست بەجووڵە دەكات بەرەو سنوورەكانی ئێران.

بەپێی زانیارییەكانی گەیشتوو بە (خەڵك) لەسەرچاوە هەرێمییەكانەوە، هێزێكی پێشمەرگەی كوردستان ئەوانەی سەر بە یەكێتی نیشتمانی كوردستانن، بە چەكی قوورسەوە بەرەو سنوورەكانی ئێران لە ناوچەكانی پشدەر و ڕانیە و قەڵادزێ  جووڵەیان پێكراوە.

هاوكات لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا هێزێكی زۆری سوپای پاسداران بە چەكی قوورسەوە لە سنوورەكانی هەرێمی كوردستان لە ناوچەكانی شنۆ، پیرانشار، سەردەشت، مەریوان و سەرپێڵی زەهاو جێگیربوون و خەریكی خۆڕێكخستنەوە و نوێكردنەوەی پایەگا كۆنەكانن بەتایبەت لە ناوچەی جاسووسانی سەردەشت هاوسنوور لەگەڵ ناوچەكانی پشدەر و شاڕباژێڕ لە هەرێمی كوردستان.

سەرچاوەیەكی لەشكری كە نەیویست ناوی بڵاوبكرێتەوە بۆ (خەڵك)ی ڕوونكردەوە ئەو جموجۆڵە لەشكرییانە پەیوەندییان بە زۆرتربوونی گرژییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێرانەوە هەیە، بەتایبەت ئێران ئامادەكاری لەشكری خۆی دەكات بۆ پاراستنی سنوورەكانی و ڕێگری لە دەربازی هێزی چەكداری حیزبە ئۆپۆزسیۆنە كوردییەكان كە هێزی چەكداریان لەسەر سنوورەكان هەیە.

هەروەها سەرچاوەكە، ڕوونیشیكردەوە، جووڵەی هێزەكانی پێشمەرگەش لە چوارچێوەی ئامادەكاری پێشوەختە بۆ هەر پێشهاتێك بەتایبەت كە لە هەندێك ناوچە هێزی ئۆپۆزسیۆنی كوردی ئێران لە نێو خاكی هەرێمدا هەن و لەگەڵ دروستبوونی گرژیی یان تێكچوونی ڕەوشی نێوخۆی ئێران ڕەنگە دەربازی نێو ڕۆژهەڵاتی كوردستان ببن و لەم حاڵەشدا ئەگەری تێكەهەڵچوونی لەشكری و تێكچوونی ڕەوشی ئاسایشی ناوچە سنوورییەكانی هەرێم هەیە.

لەبارەی جووڵەكردن بە هێزەكانی پێشمەرگەی كوردستان، قارەمان شێخ كەمال جێگری سەرۆك ئەركانی هێزەكانی پێشمەرگەی هەرێمی كوردستان لە لێدوانێكدا بۆ (خەڵك) جووڵەكردنی بە هێزەكانی پێشمەرگە بەرەو دەڤەری ڕاپەڕین پشتڕاستكردەوە و ئاشكرایكرد “ئەوە هەنگاوێكی نوێی هێزی پشتیوانی دووە كە لە ڕانیە بارەگایەكی نوێیان كردووەتەوە”.

هاوكات ناوبراو ڕاشیگەیاند، هەندێك چەك و هێز هەیە، گواستراونەتەوە بۆ سنووری ڕاپەڕین، بەڵام پەیوەندی بە ئێران و هیچ شوێنێكی دیكەوە نییە.

ئاشكراشیكرد، جوڵە بە یەكەكانی سەر بە هێزی پشتیوانی دوو لە سلێمانی كراوە و چووەتە بارەگایەكی نوێی هێزی پشتیوانی دوو لە ناوچەی پشدەر.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ئەمڕۆ ساڵوەگەڕی كۆچی دوایی نەوشیروان مستەفا ئەمینە

خەڵك- بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ دووهەمین ساڵوەگەڕی كۆچی دوایی نەوشیروان مستەفا ئەمین سیاسەتمەداری ناسراوی كوردە.

نەوشیروان مستەفا ئەمین بە سیاسەتمەدار و نووسەرێكی نێوداری كوردستان ناسراوە ‌و كاریگەری گەورەی لەسەر گۆڕەپانی سیاسی باشووری كوردستان هەبووە.

نەوشیروان مستەفا ئەمین لە 22ی كانوونی دووهەمی 1944 لە شاری سلێمانی لە دایكبووە و قۆناغەكانی سەرەتایی و ناوەندی و دواناوەندی لە سلێمانی و كۆلێژی زانستە سیاسییەكانی لە بەغدا خوێندووە.

ناوبراو لەسەرەتای ساڵانی شەستەكانەوە پەیوەندی بەكاری ڕێكخراوەیی و سیاسی لە نێو ڕیزەكانی یەكێتی قوتابیانی كوردستان- پارتی دیموكراتی كوردستاندا كردووە و دواتر یەكێكبووە لە دامەزرێنەرانی یەكێتی نیشتمانی كوردستان لە ساڵی 1975 و دواتریش بووەتە جێگری سكرتێری گشتی یەكێتی.

لە ساڵی 2009دا بزووتنەوەی گۆڕانی دامەزراندووە و بووەتە ڕێكخەری گشتی ئەو حزبە.

ناوبراو خاوەنی چەندین كتێبە لە بوارەكانی مێژوو و ڕۆژنامەوانی و ئەدەبی كوردیدا و لەبەشێك لە كتێبەكانیدا تیشكی خستووەتەسەر مێژووی شۆڕشی كورد و ناكۆكییەكانی نێو شۆڕشەكان.

نەوشیروان مستەفا ئەمین لە 19ی ئایاری 2017 دوای ململانێیەكی زۆر لەگەڵ نەخۆشیدا لە شاری سلێمانی كۆچی دواییكرد و لە گردی زەگەرتە بارەگای سەرەكی گۆڕان لە شاری سلێمانی بەخاك سپێردرا.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ئەمڕۆ ساڵوەگەڕی یەكەم هەڵبژاردنی پەڕلەمان و سەرۆكایەتی كوردستانە

خەڵك- بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ ساڵوەگەڕی یەكەم هەڵبژاردنی پەڕلەمان و سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستانە لە 19ی ئایاری 1992.

لە 19ی ئایاری 1992 دوای ڕاپەڕینەكەی ئاداری 1991 یەكەم هەڵبژاردنی پەڕلەمانی كوردستان ئەنجامدرا كە تێیدا حەوت لیست و قەوارە بەشدارییان تێدا كرد.

بەپێی یاسای هەڵبژاردنەكان كە لەلایەن كۆمەڵێك یاساناسەوە ئامادەكرابوو و بەرەی كوردستانی پەسەندیكردبوو، پێویستبوو هەرلایەنێك 7%ی دەنگەكان بەدەستبهێنێت بۆ ئەوەی بگاتە پەڕلەمان، بەمهۆیەوە تەنها پارتی و یەكێتی و زەحمەتكێشان گەیشتنە پەڕلەمان.

پارتی و یەكێتی لە كۆی 105 كورسی پەڕلەمان نیوەی كورسییەكانیان بەدەستهێنا و پێنج كورسیش بۆ مەسیحییەكان داندرا.

لەسەر ئەنجامی هەڵبژاردنەكان ناكۆكی كەوتە نێوان پارتی و یەكێتی و ئەنجامەكەیان پەسەندنەكرد وەكخۆی كە بە پێی ئەنجامەكان پارتی بە ڕێژەیەكی كەم لەپێش یەكێتییەوە بوو، بەڵام دواتر بە ڕێككەوتن حكومەتی هەرێم لە نێوان پارتی و یەكێتیدا پێكهات.

دواتر بەهۆی هەڵگیرسانی شەڕی نێوخۆوە هەڵبژاردنی خوولی دووهەم دوای سێزدە ساڵ لە 30ی كانوونی دووهەمی 2005 سازكرا و تێیدا یەكێتی و پارتی لیستی هاوبەشیان هەبوو و زۆرینەی كورسییەكانیان بەدەستهێنا.

خولی سێهەمیش لە 25ی تەمووزی 2009 هەڵبژاردنی بۆ سازكراو یەكێتی و پارتی بە هەمانشێوە لیستی هاوبەشیان هەبوو، بۆیەكەمجار لیستێكی بەهێزی ئۆپۆزسیۆن بە ناوی گۆڕان پەیدابوو كە 25 كورسی هێنا و كورسییەكانی یەكێتی و پارتی بۆ 59 كورسی دابەزین.

هەڵبژاردنی خوولی چوارهەم لە 21ی ئەیلوولی 2013 سازكرا و یەكێتی و پارتی هەریەكەیان لیستی خۆیان هەبوو لەگەڵ لیستە ئۆپۆزسیۆنەكاندا پارتی 38 كورسی و یەكێتی 18 كورسییان بەدەستهێنا و گۆڕان 24 كورسی بەدەستهێنا.

خولی پێنجەمی پەڕلەمانیش دوای ساڵێك لە دواخستنی لە 30ی ئەیلوولی 2018 سازكرا و پارتی و یەكێتی و لیستە ئۆپۆزسیۆنەكان بە لیستی سەربەخۆ بەشداربوون، پارتی 45 كورسی و یەكێتی 21 كورسی و گۆڕان 12 كورسییان بەدەستهێنا.

بە ڕای چاودێرانی سیاسی لە ماوەی 27 ساڵی ڕابردووی تەمەنی پەڕلەمانی كوردستان و لە هەر پێنج خولەكەیدا پەڕلەمان لەلایەن حزبە دەسەڵاتدارەكانەوە دەستوپێی بەستراوە و ڕێی لێگیراوە كە كاروباریی ئاسایی و یاسایی خۆی لە یاسادانان و چاودێریكردن بكات، بگرە بۆ بەرژەوەندییەكانی حزب و دەسەڵاتدارەكان بەكارهێندراوە لە قۆناغەكاندا.

گرنگترین ئەو ڕووداوانەی لە ماوەی 27 ساڵی ڕابردوودا بەسەر پەڕلەمانی كوردستاندا هاتوون یەكێكیان بریتییە لە ڕووداوەكانی 31ی ئابی 1996 كە لە گەرمەی چڕبوونەوەی شەڕی نێوخۆی پارتی و یەكێتیدا لەشكری عیراق بەتانك و زرێپۆشەوە هاتەوە نێو گۆڕەپانی پەڕلەمان.

یەكێكی دیكەشیان لە كاتی چڕبوونەوەی ناكۆكییەكانی پارتی و گۆڕان لەسەر یاسای سەرۆكایەتی هەرێم لە مانگی ئۆكتۆبەری 2015 لەلایەن هێزە ئەمنییەكانی هەولێرەوە ڕێ لە گەڕانەوەی یوسف محەمەد سەرۆكی پەڕلەمان گیرا و دەرگەی پەڕلەمان داخرا.

پەڕلەمانی كوردستان لە تەمەنی خۆیدا جگە لە خوولی چوارهەم، لە سەرجەم خولەكانی دیكەدا سەرۆكەكانی پارتی و یەكێتی بوون، لەخوولی چوارهەمدا یوسف محەمەد لە پشكی گۆڕان سەرۆكی پەڕلەمان بوو، بەڵام دوای كەمتر لە دووساڵ لەلایەن پارتی دیموكراتی كوردستانەوە لە پۆستەكەی دوورخراوە.

هاوكات لە هەمان ڕۆژدا لە 19ی ئایاری 1992دا هەڵبژاردن بۆ ڕێبەری بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان سازكرا و تێیدا جەلال تاڵەبانی، مەحمود عوسمان، مەسعود بارزانی و عوسمان عەبدولعەزیز خۆیان كاندیدكرد، بەڵام بەهۆی پەسەندكردنی ئەنجامەكانی هەڵبژاردنەوە هیچكام لە كاندیدەكان نەبوونە ڕێبەری كوردستان.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان