ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان
ریکلام

وتار

بڕینی قوتی خەڵك لەژێر پەردەی چاكسازیدا

گەشە دارا حەفید

دوای ئەو قەیرانانەی دەسەڵاتدارانی ئەم هەرێمە لەژێر پەردەو بیانووی جیاجیاوە رووبەڕووی خەڵكیان كردەوە، بۆ درێژەدان بەو سیستەمە حوكمرانیەیان سیستەمی پاشەكەوتی موچەیان داهێنا، لەسایەیدا ماوەی دوو ساڵە مانگانەو جاری وا هەیە بە دوو مانگ چارەكە موچەیەك بە فەرمانبەران دەدەن. دواتریش بۆ شەرعیەتدان بەم سیستەمی بەناو پاشەكەوتەیان، بۆئەوەی جێگیری بكەن، پرۆژەیەكیان بەناوی چاكسازییەوە بۆ پەرلەمان نارد، سەرباری ئەوەی كۆمەڵێك خاڵی ئیجابی لە پرۆژەكەدا هەبوو، بەبێ گەڕانەوە بۆ پەرلەمانیش (ئەگەر حكومەت جورئەتی هەبوایە) دەیتوانی جێبەجێیان بكات، (وەك: بڕینی موچەی نایاسایی، موچەی ئەو پلە بالایانەی پۆستەكانیان نەبینیوە، بڕینی موچەی دووبارەو چەند بارە و لادان و كەمكردنەوەی لەشكرە پاسەوانی بەرپرسان و …هتد)، بەلام حكومەت نەك بەخۆی نەیكرد و ئەو دەسەلاتەی خۆی پیادە نەكرد و بۆ پەرلەمانی نارد، جگە لە بێ جورئەتی حكومەت بۆ رووبەڕوو بوونەوەو هەڵوەشاندنەوەی ئەو بڕیارە نایاساییانەی خۆی دەری كردبوون، دەیوست لەژێر پەردەی چاكسازیدا سیستەمی پاشەكەوتی موچە بەیاسایی بكات، ئەویش لەڕێگەی بڕینی دەرماڵەی فەرمانبەران و موچەی زیندانیانی سیاسی و بەشێك لە كەسوكاری شەهیدانەوە، ئەم دەسەلاتە لە دوای (ریفراندۆمەوە) كە تا سەر ئێسقان خۆی بە عیراقی دەزانێ‌ و هەرگیز وەك ئێستا پێشبڕكێی خۆبەعیراقی بوونیان نەكردووە، كەچی ئامادەیی ئەوەیان نیە كەمترین موچەی خانەنشینانی هەرێم لەگەڵ خانەنشینانی عیراقدا هاوتا بكەن!
دووای ئەوەی حكومەت پرۆژەكەی ناردە پەرلەمان و پەسەند كرا، (بەو تێبینیانەشەوە كە هەم خەڵك و هەم بەشێك لە ئێمەی پەرلەمانتاران لەسەر موچەی خانەنشینی پەرلەمانتاران هەمانبوو)، دوای پەسەندكردنی لەپەرلەماندا، یاساكە گەڕێنرایەوە. دووای رەتكردنەوەی جارێكی تر لە رۆژی (4-6-2018) لەلایەن لیژنەكانی یاسایی و داراییەوە راپۆرتی لەسەر نوسرا، كەچی لەبەر ئەوەی بەدڵی حكومەت نەبوو، بەبیانووی جیاجیاوە چەند ئەندامێك واژۆكانیان پێ لەسەر راپۆرتەكە كێشرایەوە راپۆرتی لیژنەكان سەرەنگوم كرا، كە لەمێژووی پەرلەماندا نەریت و عورفی ئابڕووبەرانەی نایاسایی لەم جۆرە نەبووە. بەناچاری دووبارە رۆژی (11-6-2018) لیژنەكانی یاسایی و دارایی كۆبوونەوەو سێ بارە راپۆرتمان نوسیەوەو سەرۆكایەتی پەرلەمانیش بانگهێشتی ئەندامانی كرد تا لە رۆژی (12-6-2018) دانیشتنی پەرلەمان بەمەبەستی پەسەندكردنی یاساكە ئەنجام بدرێت، بەلام دیسانەوە لەبەر ئەوەی سەرۆكی حكومەت و جێگرەكەی بەپێشنیارەكانی لیژنەكان كەلەراپۆرتەكەدا هاتبوو رازی نەبوون و خواستەكانی ئەوانی نەهێنابوویەدی، تەنها دووای یەك كاتژمێر لە كۆبوونەوەی لیژنەكان و نوسینی راپۆرتەكە، فشاریان خستەسەر سەرۆكایەتی پەرلەمان و ناچاریان كردن كۆبوونەوەكە بۆ كاتێكی نادیار دوابخەن!
مەبەستی سەرەكی حكومەت لەو فشارەی ئەوەیە كەداوا لەپەرلەمان دەكات دەرماڵەی فەرمانبەران ببڕێت و كەمترین موچەی خانەنشینیش لەگەل خانەنشینانی عیراقدا هاوتا نەكات و داوای لابردنی سیستەمی پاشەكەوتی موچە نەكات، بەكورتی حكومەت دەیەوێت لەڕێگەی پەرلەمانەوە پاشەكەوتی موچە بەیاسا جێگیر بكات.
بەندە بەش بەحاڵی خۆم، كە ئەندامی لیژنەی یاساییم، هەم پێشتر و هەم لەو دوو كۆبوونەوەیەشدا، كە هەم لە كۆبوونەوەكان داوام كردووەو لە پرۆتۆكۆل تۆماركراوەو هەم لەسەر راپۆرتەكانیش كە واژۆم كردووە خۆپارێزی (تحفڤ)م نوسیوە لەو مادانەی لەگەلی نەبووم یا ئەوانەی داوامكردووەو جێگیریان نەكردووە، كە بەلگەكان لەبەر دەستن رام لەسەر پرۆژەكە بەم شێوەیە بووە:
1-ئەو موچانەی نایاسایین ببرێن و فەرمانبەرانی راستەقینە كە خزمەتیان هەیە لە خەلكانی تری ناشایستە جیابكرێنەوە.
2-بەهیچ شێوەیەك و لەژێر هیچ پەردەو بیانوێكدا دەرماڵەی فەرمانبەران نەبڕدرێت.
3-كەمترین موچەی خانەنشینانی هەرێم هاوتا بكرێت لەگەڵ خانشینانی عیراقدا كە (400.000)چوارسەد هەزار دینار كەمتر نەبێت.
4-موچەی پەرلەمانتارانی خانەنشین رێكبخرێت (بەوەی كەم بكرێتەوەو پێوەری بۆ دابنرێت)، وەك عیراق ئەوانەی تەمەنیان سەرووی (50) ساڵە و (15) ساڵ خزمەتیان هەیە خانەنشین بیانگرێتەوە (بەمەرجێك لەدیاریكردنی بڕی موچەكەدا عەدالەتی كۆمەلایەتی لەبەرچاو بگیرێت) و ئەوانەیش كە تەمەنیان خوار (50) ساڵەو خزمەتیان تەواو نیە بڕێك موچەی دیاریكراویان بۆ ببڕدرێتەوە تا ئەوكاتەی دەگەڕێنەوە سەر وەزیفەی پێشووتریان.
5-سیستەمی پاشەكەوت هەڵبگیرێت و ئەو بڕە پارەیەش كە بەناوی پاشەكەوتەوە لەفەرمانبەران بڕاوە لە دوو ساڵی رابردوودا، بۆیان بخرێتە سەر حیسابێك و بەفەرمی لەسەر حكومەت ماڵ بێت، (هەر لەم سۆنگەیەوە لە كۆبوونەوەی رۆژی (4-6-2018) پێشنیاری دانانی مادەیەكم كرد كە حكومەت مولزەم بكرێت بەهەڵگرتنی پاشەكەوتی موچە، بەسوپاسەوە لەلایەن زۆرینەی ئەندامانی هەردوو لیژنەوە پێشنیارەكەم وەرگیراو پشتگیریكراو لە راپۆرتەكەدا نوسرا، تاكو وەك مادەیەك لەیاساكەدا زیادبكرێت و بچەسپێت).
بەلام بەداخەوە، دوای ئەم هەموو هەوڵ و كێشمەكێشە، دوای دەیان كۆبوونەوەی لیژنەكان و دانیشتنەكانی پەرلەمان و بانگەشەی سەرۆكایەتی پەرلەمان و فراكسیۆنەكان و خودی حكومەتیش، خەریكە پرۆژەكە لەبار بچێت، چونكە حكومەت دەیەوێت مەبەستەكانی لەڕێگەی پەرلەمانەوە جێبەجێ بكات كەخۆی لە بەیاسایی كردنی پاشەكەوتی موچەی خەلكیدا دەبینێتەوە، بەلام تا ئێستا زۆرینە لە پەرلەمان رازی نین لەسەری و بەئاسانی بۆی تێناپەڕێت.
ئەمە لەكاتێكدایە كە لەساتی بڕیاری پاشەكەوتی موچەدا نرخی بەرمیلی نەوت (25) دۆلار بوو، كەچی ئێستا بۆ سەروی (80) دۆلار بەرز بۆتەوە، هەرچەندە سەرۆكی هەردوو فراكسیۆنی پارتی و یەكێتی بەر لە كۆبوونەوەكان رایانگەیاند كە حكومەت رەزامەندە لەسەر ئەو پێشنیارانەو خودی حكومەتیش لەسەر زاری وەزیری داراییەوە رایگەیاند كە دووای پەسەندكردنی یاساكە راستەوخۆ پاشەكەوتی موچە هەڵدەگرن، بەلام لای هەموومان جێگەی سەرسوڕمانە! كە بۆچی حكومەت بەردەوامە لەسەر یاساشكێنی و خاوەنی بەڵێنی خۆی نیە، ئێستاشی لەگەڵدابێت سورە لەسەر هەمان خووە كۆنەكەی!

 

*ئەندامی پەرلەمانی كوردستان

ریکلام

وتار

پرۆسەی سەربەخۆیی کوردستان بۆچی توشی شکست بوو؟

ڕەوەند عبدوڵا حەمە

ئەگەر بە وردی سەرنج بدەین دەبینین تەواوی بیروبۆچون و بەرھەمەکانی جولانەوەی فکری و رۆشنگەری ئیتالیا لەھەردوو بواری ئەدەبی و ھونەری لەلایەک و بواری فکری سیاسی و نەتەوەیی لەلایەکی ترەوە لە سەدەی نۆزدەدا لەخزمەتی یەکێتی ئیتالیادا بوون،کە بەشێکی زۆر لەو شۆرشگێرو نەتەوەخوازانەی ئیتالیاش کاریگەری بیروباوەرو بەرنامەکەی ماتزینیان بەسەرەوە بوە، کەپوختەی بیرۆکەی ماتزینی خۆی لەوەدا دەبینیەوە کە:

( رەگەزی مرۆڤ یەکن) بۆیە پێویستە ھاوکاری یەکتر بن و ھانی خەڵکیان دەدا، کاربکەن بێ چاوەروانی پاداشت بۆ سەربەخۆی، ماتزینی و رێبازەکەی خاوەن لایەنگیری زۆر بوون لەناویاندا گاریباڵدی، کە سەرەنجامەکەی لە ١٨ی شوباتی ١٨٦١ یەکێتی ئیتالیای ھێنایە بەرھەم، دوای ئەو یەکێتیەش دوو پارت ( حیزب ) دەرکەوتن ئەوانیش ( راسترەوەکان و چەپرەوەکان ) بوون.

لە نێوان ساڵانی ١٨٦١-١٨٧٦ راسترەوەکان دەسەڵاتیان بەدەستەوە بوو کە توانیان کێشەی دارایی وڵات چارەسەر بکەن و بناغەی سوپایەکی رێکخراو و ھێزێکی دەریایی دابنێن، وێڕای چەندین یاساو کاری تایبەت بە چاککردنی باروگوزەرانی جوتیاران و بابەتی تایبەت بە کشتوکاڵ و سیستمی خوێندن و چاکسازی گشتی.

لە ئێستادا قسەی باو ئەوەیە ئایا ئەو زەمینەیە لە کوردستان بەو شێوەیە رەخسا بۆ ئەو پرۆسەیە، سیاسیەکانی ئێمە لەبەر بەرژەوەندی حزبەکانیان ھەڵگری ئەو جۆرە فکری سەربەخۆیە نەبوون، نەیان توانیوە کێشە زۆرو بەردەوامەکان چارەسەر بکەن کە لەناوخۆدا ھەن،  پشتگیری وڵاتە زلھێزەکان مان بەدەست نەھێنا، کە قورسە وەک راسترەوەکانی ئیتالیا لەماوەیەکی دیاریکراودا بتوانرێ کوردستانێکی ھاوشیوەی ئیتالیایەکی یەکگرتوو بنیات بنێن، چونکە ئەزمونی،رابردووی ئەو حیزبانە ئەوەی بۆ سەلماندوین، کەناتوانن بەو جۆرە سیاسەت کردنە سەربەخۆيی بەدەست بھێنرێت، ھۆکارەکانى شکستی ئەو هەوڵەش كە لە رێی ریفراندۆمەوە درا بۆ سەربەخۆیی زۆرن، نەتوانرا کێشەی ناوخۆ چارەسەر بکرێ، نەتوانرا ڕێکەوتنێکی وابکرێ لەگەڵ وڵاتەزلھێزەکان، دڵنیایان لێوەرگرن، بڕیاری تاک لایەنە ھۆکارێکی تربوو، لەڕووی بەروبوومی ناوخۆییەوە نەدەتوانرا پێداویستییەکانی کۆمەڵگە دابین بکرێ، واتە ڕیفراندۆمەکە، ئامانجی سەربەخۆیی نەبووە، وابێ پلان ئەنجام درا، كە تەنیا بۆ بەرژەوەندی حزبی و پاڵپشتی مانەوەی حزبەکانی دەسەڵات بوو.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

راستییەکان ناشاردرێنەوە

*سەمیر هەورامی 

 

راستیەکی حاشا هەڵنەگرە کە بڵێم خاوەنی بیرۆکە وسەرپەشتیاری جێ بەجی کردنی سیستەمی بایۆمەتری بۆ موچەخۆرانی هەریم، هەڤاڵ قوباد تاڵەبانیە..

راستیەکی حاشا هەڵنەگرە، کە بڵێم خاوەنی بیرۆکە وسەرپەرشتیاری پرۆژەی خزمەت بۆ نەهێشتنی رۆتین وباشتر خزمەت کردنی خەڵکی کوردستان هەر قوبادی مام جەلال_ە..

راستیەکی حاشا هەڵنەگرە کە بڵێم خاوەن وئەندازیاری هێنانی کۆمپانیایەکی بیانی بۆ شەفافیەت و وردبینی ورونکرنەوەی پرۆسەی نەوت، هەر قوبادی مام جەلال بوو..

راستیەکی حاشا هەڵنەگرە کە بڵێم چاکسازییەکان لە وەزارەتی پێشمەرگە ونەهێشتنی ناوی دووبار و وەهمی وچاکسازی لەوەزارەتەکانی تریش بەپلانی قوبادی مام جەلال بوو..

راستیەکی حاشا هەڵنەگرە کە بڵێم لە هەرێمی کوردستان پێش قوباد تاڵەبانی، ئامار داتا لەناو حکومەت بەهیچ شێوەیەک بوونی نەبوو وتەنها قسە بووە..

کەم کردنی پاشەکەوتی مووچە وپلانی نەهێشتنی تەواوەتی پاشەکەوت، هەر کاری قوبادی مام جەلال_ە..

پلانی بوژاندنەوەی کەرتی تایبەت وپێدانی پارەی بەڵێندەرەکان بۆ ئەوەی هەلی کاری برەخسێت هەر بەویستی قوبادی مام جەلال بوو..

شکست پێهێنانی دووبارە دروستکردنەوەی دوو ئیدارەیی لە هەرێم وئارام کردنەوەی دۆخی ناوخۆی کوردستان هەر بەحەکیمی وسەبری قوباد تاڵەبانی بوو..

ئەمانە هەمووی بە دۆکۆمێنت هەن و ناشاردرێنەوە

بۆیە دەڵێم دەنگ بدەن بە لیستی یەکێتی ژمارە ۱٠٥
دەنگ بدەن بە قوباد تاڵەبانی ژمارە ۱

*وتەبێژی هەڵمەتی قوباد تاڵەبانی

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

كورد 98 ساڵ له‌ دوای سیڤه‌ر چی بكات؟؟

عه‌تا قه‌ره‌داخی
( 2)
( له‌ رووخاندنی ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا، سه‌رباری لاوازیی ناسیونالیزمی كوردی، هه‌لی ئه‌وه‌ هه‌بوو كه‌ ده‌وڵه‌ت بۆ كورد دروست بكرێت، وەک چۆن چه‌ندین ده‌وڵه‌ت له‌ ناوچه‌كه‌دا بۆ عه‌ره‌ب دروست كرا ، كه‌ ناسیونالیزمی عه‌ره‌بی له‌و كاته‌دا هێنده‌ له‌ ناسیونالیزمی كوردی په‌ره‌سه‌ندوتر نه‌بوو. واته‌ چوارچێوه‌ی چه‌ند ده‌وڵه‌تێكی ناسیونالیستی بۆ عه‌ره‌ب دروست كرا، به‌بێ ئه‌وه‌ی ناسیونالیزم ئاماده‌بوونی هه‌بێت. دیاره‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و بۆچوونه‌ی كه‌ ده‌شێ له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تدا ناسیونالیزم گه‌شه‌ بكات و پێ بگات. جێبه‌جێكردنی به‌نده‌ تایبه‌ته‌كانی (62-63-64)ی رێكکه‌وتنی سیڤه‌ر لە 10-8-1920، ده‌شیا ئه‌و هه‌له‌ی به‌ كوردیش بدایه‌ و ده‌وڵه‌تی كوردی پێكبهاتایه‌، به‌ڵام دیاره‌ جووتبوونی به‌رژه‌وه‌ندیی رۆژئاوای داگیركه‌ر له‌و كاته‌دا له‌گه‌ڵ تورك و عه‌ره‌به‌كان ئه‌و هه‌له‌ی به‌ كورد نه‌دا و رێكکه‌وتنی لۆزان ئه‌و ئومێده‌ی كوردی له‌و كاته‌دا له‌ گۆڕ نا. بۆیه‌ له‌و كاته‌وه‌ بۆ ئێستا و بۆ له‌مه‌ودواش كورد رێگایه‌كی له‌به‌رده‌مدا ماوه‌ بۆ دروستبوونی ده‌وه‌ڵه‌تی كوردی، ئه‌ویش بوونی ناسیونالیزمی كوردییه‌ به‌ ئایدیۆلۆجیای بزووتنه‌وه‌یه‌كی جه‌ماوه‌ریی به‌رفراوان، كه‌ هه‌موو سنووره‌ ناوچه‌ییه‌كانی خێڵ و عه‌شیره‌ت و حزب و رێكخراو و ئایین و مه‌زهه‌ب و ته‌ریقه‌ت هه‌ڵوه‌شێنێـته‌وه‌ و كورد بكات به‌ یه‌كه‌یه‌كی یه‌كگرتوو و له‌ ده‌وری یه‌ك ئامانج كۆی بكاته‌وه‌، كه‌ ئه‌ویش سه‌ربه‌خۆیی و پێكهێنانی ده‌وڵەتی نه‌ته‌وه‌ییه‌. تا ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ش پێكنه‌یه‌ت نه‌ كورد ئازادی و دیموكراسی و ماف به‌ خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت، نه‌ له‌ مه‌ترسی له‌ناوچوون رزگاری ده‌بێت، نه‌ ده‌توانێت له‌ به‌رهه‌مهێنانی شارستانێتیدا به‌شداریی كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تی بكات.)
له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستاندا، حزبی دیموكرات‌ و كۆمه‌ڵه‌ نه‌بوونه‌ته‌ هه‌ڵگری پرۆژه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت، له‌ باشووری كوردستان پارتی دیموكراتی كوردستان‌ و یه‌كێتیی نیشتمانی كوردستان و بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان و حزبه‌كانی تریش كه‌ تا ئه‌ندازه‌یه‌ك جه‌ماوه‌ریان هه‌بووه‌ و هه‌یه‌، هه‌ڵگری به‌رنامه‌ی ده‌وڵه‌ت نه‌بوون، ئێستا پارتی به‌ قسه‌ و به‌ دروشم و له‌ راگه‌یاندنه‌كانیه‌وه‌ به‌رده‌وام باسی ده‌وڵه‌ت ده‌كات، به‌ڵام پرسیار ئه‌وه‌یه‌، ئایا پارتی ئه‌و دروشم و قسانه‌ ده‌كات به‌ كردار و دابڕان له‌گه‌ڵ رابردووی خۆی و سه‌رجه‌م حزب و بزووتنه‌وه‌كانی تری ئێستا و رابردووی كوردستاندا بكات؟ له‌ باكوور پارتی كرێكارانی كوردستان كه‌ پێشتر باسی سه‌ربه‌خۆیی ده‌كرد، ئێستا پاشه‌كشه‌ی كردووه‌ و باسی دیموكراتی گه‌لان ده‌كات و گوتارێكی ته‌مومژاوی هه‌یه‌ و زیاتر گوتاری توركیای دیموكراتی و پێكه‌وه‌ژیانی تورك و كورده‌. له‌ رۆژئاوای کوردستانیش گوتارێكی ئاشكرای نه‌ته‌وه‌یی یان ناسیونالیزم نییه‌، به‌تایبه‌تی كه‌ هێزی سه‌ره‌كیی رۆژئاوا وێنه‌یه‌كی پارتی كرێكارانه‌ و به‌و پێیه‌ش گوتاری رۆژئاوا هاوشێوه‌ی گوتاری پارتی كرێكارانه‌، یان به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ گوتاری رۆژئاوا له‌ژێر كاریگه‌ری و هه‌ژموونی گوتاری پارتی كرێكاراندایه‌.

له‌ راپه‌ڕینی ساڵی 1991دا خه‌ڵكی كوردستان به‌كرده‌وه‌ سه‌ربه‌خۆیی كوردستانیان راگه‌یاند، كه‌چی حزبه‌كان له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ خاوه‌نی به‌رنامه‌ی سه‌ربه‌خۆیی و ده‌وڵه‌ت نه‌بوون، نه‌یانتوانی هیچ بڕیارێك بده‌ن‌ و سه‌رئه‌نجام دوای دروستبوونی په‌رله‌مانی كوردستان له‌ رێگای په‌رله‌مانه‌وه‌ به‌رنامه‌ی‌ خۆیانیان به‌ ناوی‌ به‌رنامه‌ی‌ خه‌ڵكی باشووری كوردستانه‌وه‌ دیاری كرد، كه‌ فیدراڵی بوو له‌ چوارچێوه‌ی عێراقی یه‌كگرتوودا. دواتریش كه‌ ئه‌مه‌ریكا رژێمی به‌عسی رووخاند، هه‌لێكی له‌بار بوو بۆ ئه‌وه‌ی‌ سه‌ركردایه‌تیی سیاسیی كوردی كه‌ركووك‌ و ناوچه‌ داگیركراوه‌كانی تری باشووری كوردستانی له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی عه‌ره‌بی عێراقی رزگار بكردایه‌ و به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ له‌م به‌شەدا ده‌وڵه‌تی رابگه‌یاندایه‌، كه‌چی ئه‌م سه‌ركردایه‌تییه‌ له‌به‌ر به‌هێزبوونی ئینتیمای عێراقیبوونیان‌ و له‌به‌ر نه‌توانینی بڕیاردان‌ و ترسی گه‌وره‌ له‌ هه‌ر جۆره‌ موجازه‌فه‌یه‌ك له‌ زووترین كاتدا گه‌یشتنه‌ به‌غدا و له‌بری هه‌وڵ‌ و كۆشش بۆ پێكهێنانی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان، شانیان دایه‌ به‌ر دروستكردنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی نوێی عێراق، ئه‌مه‌ش بێجگه‌ له‌ لاوازیی‌ ناسیۆنالیزمی كوردی‌ و نه‌گه‌یشتنی به‌ ئاستێك كه‌ هه‌ڵگری پرۆژه‌ی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ و دروستكردنی ده‌وڵه‌ت بێت، هیچ بیانوو پاساوێكی تری نییه‌.

كورد له‌م به‌شه‌ی‌ كوردستاندا گه‌وره‌ترین هه‌لی زێڕینی له‌ده‌ست دا بۆ راگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی، به‌تایبه‌تی له‌ كاتێكدا له‌ عێراقدا ده‌وڵه‌ت هه‌ڵوه‌شابو‌وه‌وه‌. له‌ باكو‌وری كوردستانیش پارتی كرێكارانی كوردستان كه‌ پێشتر باسی سه‌ربه‌خۆیی هه‌موو كوردستان‌ و دروستكردنی ده‌وڵه‌تی یه‌كگرتووی كوردی ده‌كرد، ئه‌ویش پاشه‌كشه‌ی له‌و به‌رنامه‌یه‌ی‌ خۆی كرد و ئێستا ئه‌ویش به‌رنامه‌یه‌كی ئاشكرا و روونی نییه‌ بۆ سه‌ربه‌خۆیی‌ و دروستكردنی ده‌وڵه‌تی كوردی. ئه‌م هه‌ڵوێستی نه‌توانینی بڕیاردانی سه‌ربه‌خۆیی‌ و دروستكردنی ده‌وڵه‌ت له‌لایه‌ن حزب و رێكخراو و هێزه كوردییه‌كانه‌وه‌ ئه‌وه‌ نیشان ده‌دات، هێشتا ناسیۆنالیزمی كوردی نه‌بووه‌ته‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تیی جه‌ماوه‌ریی خاوه‌ن پرۆژه‌ی سه‌ربه‌خۆیی‌ و ده‌وڵه‌ت. بێ گومان ئه‌و ناسیۆنالیزمه‌ی هه‌ڵگری پرۆژه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت نییه‌، ناسیۆنالیزمێكی ناته‌واو یان بێ شوناسه‌.

ئێمه‌ پێشتر باسی ئه‌وه‌مان كردووه‌، كه‌ كۆمه‌ڵگای‌ كوردی له‌ په‌ره‌سه‌ندنی خۆیدا له‌بری به‌رهه‌مهێنانی ده‌وڵه‌ت، میرنشینی دروست كردووه‌ (7) كه‌ ئاستێكی په‌ره‌سه‌ندووه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی خێڵ(8). ناسیۆنالیزمی كوردی له‌بری هه‌ڵگرتنی پرۆژه‌ی‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی، هه‌ڵگری به‌رنامه‌ی دیموكراسی بۆ ده‌وڵه‌تی سه‌رده‌سته‌ و ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستان بووه‌ و له‌م ره‌وته‌شیدا به‌رزترین خاڵ كه‌ پێی گه‌یشتووه‌ فیدراڵییه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی یه‌كگرتووی‌ نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست‌ و كوردی بنده‌ستدا. ئه‌مه‌ش ئه‌وەمان نیشان ده‌دات، كه‌ هه‌ر چۆن په‌ره‌سه‌ندنی ناسروشتیی ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ له‌ رابردوودا له‌بری ده‌وڵه‌ت میرنشینی به‌رهه‌م هێناوه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ ناسیۆنالیزمی كوردییش كه به‌رهه‌می هه‌مان په‌ره‌سه‌ندنی ناسروشتیی ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌یه‌، له‌بری هه‌ڵگرتنی پرۆژه‌ی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ و دروستكردنی ده‌وڵه‌تی كوردی، به‌رنامه‌ی ئۆتۆنۆمی‌ و فیدراڵی هه‌ڵده‌گرێت، كه‌ ئه‌میش به‌راورد به‌ ده‌وڵه‌ت هه‌مان شێوه‌ی میرنشینه‌، ئه‌مه‌ش گه‌وهه‌ری كۆمه‌ڵگای‌ كوردی‌ و شێوازی‌ پێكهاتن‌ و په‌ره‌سه‌ندنی ده‌خاته‌ به‌رده‌م پرسیاره‌وه‌، كه‌ ئایا بۆچی له‌ هیچ قۆناغێكی ژیانی خۆیدا نه‌یتوانیوه‌ دامه‌زراوه‌كانی ئه‌و قۆناغه‌ به‌رهه‌م بهێنێت؟ دیاره‌ په‌ره‌سه‌ندنی ناسروشتی‌ و تێكشكاندنی كه‌سێتیی كوردی له‌ مێژوودا‌ و بێ توانایی‌ و لاوازیی‌ ئه‌م كه‌سێتییه‌ تێكشكاوه‌ بۆ خۆدروستكردنه‌وه‌ و خۆبنیاتنانه‌وه‌ به‌ جۆرێك كه‌ بتوانێت له‌سه‌ر پێی خۆی راوه‌ستێت ‌و بڵێت: ”ئه‌مه‌ منم“، هۆكاری سه‌ره‌كیی زاتی مانه‌وه‌ی‌ كورده‌ به‌بێ ده‌وڵه‌ت و له‌ په‌راوێزی مێژوودا.

به‌ڵام ئایا ده‌بێ ئه‌م كه‌سێتییه‌ بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ به‌م شێوه‌یه‌ بمێنێته‌وه‌ و بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ نه‌گاته‌ ئاستی خۆنماییشكردن‌ و نه‌بێت به‌ خاوه‌نی پرۆژه‌ی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ و دروستكردنی ده‌وڵه‌ت‌ و ئه‌و پرۆژه‌یه‌ش بخاته‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌؟ بێ گومان مێژوو ناوه‌ستێت‌ و سه‌رباری ئه‌وه‌ی‌ كه‌ به‌ئاشكرا مێژوو به‌گوێره‌ی‌ كورد له‌ جووڵه‌یه‌كی زۆر هێواشدایه‌، به‌ڵام گومانی تێدا نییه كوردیش ده‌گاته‌ ئاستی گورزاشتكردنی راسته‌قینه‌ له‌ خۆی ‌و هه‌نگاوی‌ به‌ره‌وهاتنه‌ ناو مێژوو ده‌نێت‌ و ده‌بێته‌ خاوه‌نی سه‌ربه‌خۆیی‌ و ده‌وڵه‌تی خۆی، واته‌ ده‌بێ به‌و چاوه‌ بڕوانین، له‌ كاتێكدا ئێستا له‌ ئه‌وروپا ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی به‌ره‌و له‌ده‌ستدانی زۆرێك له‌ خاسێته‌كانی خۆی ده‌چێت‌ و به‌ره‌و یه‌كێتیی ئه‌وروپا یان ده‌وڵه‌تی هه‌مووان هه‌نگاو ده‌نێت، كورد ده‌بێ بگاته‌ قۆناغی سه‌ربه‌خۆیی‌ و دروستكردنی ده‌وڵه‌تی یه‌كگرتووی‌ خۆی‌ و له‌وێشه‌وه‌ به‌شداریی دیاری خۆی بكات له‌ بیناكردنی شارستانیی مرۆڤایه‌تیدا و له‌و گونده‌ گه‌ردوونییه‌ی‌ كه‌ چاوه‌ڕوانی پێكهاتنی ده‌كرێت، كوردیش ماڵی تایبه‌تی خۆیی هه‌بێت، به‌ڵام ئایا چۆن‌ و به‌ چ شێوه‌یه‌ك كورد ده‌گاته‌ ئاستی پێكهێنانی ده‌وڵه‌ت؟ دیاره‌ ئێستا ئه‌و پرسیاره‌ سه‌ر هه‌ڵده‌دات، ئایا ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی ئێستا له‌ باشووری كوردستاندا هه‌یه‌ و ئه‌و بزووتنه‌وه‌ و حزب و نوخبه‌ سیاسییه‌ی كه‌ ئێستا له كوردستانی گه‌وره‌دا هه‌ن، به‌م به‌رنامه‌ و تێڕوانین ‌و شێوازی‌ كاركردنه‌ی ئێستایانه‌وه‌، ده‌بنه‌ ئه‌و بكه‌رەی كه‌ ده‌وڵه‌تی كوردی چ له‌ به‌شێكی كوردستاندا، یان له‌ كوردستانی گه‌وره‌دا دروست بكه‌ن؟

باشووری كوردستان هه‌لێكی باشی له‌به‌رده‌ستدا بوو بۆ په‌ره‌دان به‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی له‌ ساڵی 1991 دامه‌زرا، به‌ڵام خه‌ریكبوونی لایه‌نه‌كان به‌ كێشه‌كانی نێوان خۆیانه‌وه‌ له‌ شه‌ڕی ناوخۆ و له خراپ به‌ڕێوه‌بردنی كوردستان‌ و له‌ نه‌توانینی بیناكردنی ئه‌و بنه‌مایانه‌ی‌ كه‌ بۆ ده‌وڵه‌ت پێویستن، له‌ شێوازی به‌ڕێوه‌بردن‌ و بیناكردنی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆ و ده‌رەوه‌ و له هه‌مووشی گرنگتر كاركردن به‌ جۆرێك كه‌ یه‌كێتیی نه‌ته‌وه‌یی لێ پێك بێت، ئه‌گه‌ری پێكهێنانی ده‌وڵه‌تی له‌م به‌شەدا دواخست. دیاره‌ له‌ نه‌بوونی پرۆژه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ و له‌ لاوازیی ناسیۆنالیزمی كوردی له‌م به‌شەدا‌ و خه‌ریكبوونی لایه‌نه‌كان به‌ ململانێی ناوخۆ و كاركردنیان له‌پێناو‌ به‌رژه‌وه‌ندیی ته‌سكی حزبایه‌تیاندا، یه‌كێتیی نه‌ته‌وه‌یی ئه‌م به‌شه‌ی له‌ هه‌موو كات زیاتر هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌ و خواست‌ و ویستی سه‌ربه‌خۆیی‌ و دروستكردنی ده‌وڵه‌تی له‌ بیری جه‌ماوه‌ریش برده‌وه‌. كه‌واته‌ ئێستا چۆن‌ و له‌ چ رێگایه‌كه‌وه كورد ده‌توانێت زه‌مینه‌ بۆ دروستكردنی ده‌وڵه‌تی كوردی بسازێنێت؟ كورد بۆ ئه‌وه‌ی‌ بگاته‌ ئاستی پێكهێنانی ده‌وڵه‌ت، پێویستی به‌ پرۆژه‌یه‌كه كه‌ تێیدا كه‌سێتیی تێكشكاوی خۆی بینا بكاته‌وه‌ و ببێته‌ كه‌سێتییه‌ك له‌سه‌ر پێی خۆی رابوه‌ستێت، واته‌ له‌ حاڵه‌تی هه‌ست به‌ كه‌می كردن‌ و مانه‌وه‌ له‌سایه‌ی باوكی داگیركه‌ر رزگاری ببێت. ئه‌وه‌ش بێ گومان له‌ پرۆژه‌یه‌كدا ده‌بێ كه‌ بریتییه‌ له‌ پرۆژه‌ی‌ رێنیسانسی نه‌ته‌وه‌یی كوردی، كه‌ ئه‌و پرۆژه‌یه‌ش به‌ سوودوه‌رگرتن له‌ هه‌موو خاڵه‌ پۆزه‌تیڤه‌كانی ئه‌و ده‌روازانه‌ ده‌بێت كه باسمان كردن، كه‌ تێكڕا بخرێنه‌ كار به‌ مه‌به‌ستی بیناكردنه‌وه‌ی‌ كه‌سێتیی كوردی‌ و گواستنه‌وه‌ی‌ ناسیۆنالیزمی كوردی بۆ ئاستێكی ئه‌وتۆ، كه‌ بتوانێت ببێته‌ خاوه‌نی شوناس‌ و هه‌ڵگری پرۆژه‌ی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ و دروستكردنی ده‌وڵه‌تی كوردی.

بێ گومان له‌ پرۆژه‌یه‌كی له‌م جۆره‌دا، واته‌ كاتێ ناسیۆنالیزمی كوردی ده‌بێته‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كی جه‌ماوه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی، ئه‌وا هه‌موو به‌ربه‌سته‌ ناوخۆییه‌كانی كه‌ رێگرن له‌به‌رده‌م پێكهاتنی یه‌كێتیی نه‌ته‌وه‌ییدا هه‌ڵده‌وه‌شێنه‌وه‌ و نه‌ته‌وه‌ ده‌بێته‌ یه‌كه‌یه‌كی یه‌كگرتوو، چیتر جیاوازیی‌ خێڵایه‌تی‌ و عه‌شیره‌تایه‌تی‌ و زاری قسه‌كردن‌ و ئایین‌ و مه‌زهه‌ب‌ و رێبازی ته‌سه‌وف و جیاوازیی‌ حزبایه‌تی‌ و ئایدیۆلۆجیا و ناوچه‌ و شار و هه‌رێم‌ و…ناتوانن رێگر بن له‌به‌رده‌م هێزی ئه‌و بزووتنه‌وه‌ جه‌ماوه‌رییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌دا، كه‌ بزو‌وێنه‌ری جووڵاندنیان بڵندبوونی رۆحی گشتیی كۆمه‌ڵگایه‌ به‌ ئاڕاسته‌ی گه‌یشتن به‌ به‌رزترین پله‌ و ئاستێك كه‌ تیایدا به‌ئازادی گوزارشت له‌ خۆی بكات، كه‌ ئه‌ویش ته‌نیا له‌ ده‌وڵه‌تدا ده‌بێت، چونكه‌ مرۆڤ ته‌نیا له‌ ده‌وڵه‌تدا بوونێكی عه‌قڵانی ده‌بێت، بوونێك كه‌ تیایدا عه‌قڵ ئازاد بێت. هه‌روه‌ك رۆح هیچ خاسێتێكی نابێت ته‌نیا به‌ هۆی ئازادییه‌وه‌ نه‌بێت(9). كه‌واته‌ ئازادبوونی عه‌قڵی مرۆڤی كورد له‌ ده‌وڵه‌تی كوردیدا ده‌بێت. بۆ به‌ئه‌نجامگه‌یاندنی پرۆژه‌یه‌كی له‌و جۆره‌ش ده‌بێ وه‌ها سه‌یر بكرێت كه‌ كورد یه‌ك پێكهاته‌یه‌ و یه‌كه‌یه‌كی یه‌كگرتووه‌ و پێویسته‌ هه‌موو بوونی كورد به‌ پێكهاته‌ی مرۆیی‌ و نامرۆییه‌وه‌ بخرێته‌ كار و ئه‌وه‌ش كورد له‌ مێژووی دوورودرێژی تێكشكاندن‌ و به‌ركاربوون‌ و پاشكۆبوونه‌‌وه‌ بگوازرێته‌وه‌ بۆ بكه‌رێكی كارا و خاوه‌ن كه‌سێتی‌ و خاوه‌ن شوناس، كه‌ بگاته‌ ئاستێك له‌سه‌ر بنه‌مای ئاماده‌بوون‌ و خۆسه‌لماندن، نه‌ك هه‌ر خۆی بڵێت ئه‌مه‌ منم، به‌ڵكوو ئه‌وانی تر بڵێن ئه‌وه‌ كورده‌ له‌ ریزی ئه‌وانی خاوه‌ن بوون‌ و شوناسدایه‌‌ و ئاماده‌بوونی هه‌یه‌. ئه‌وه‌ش ته‌نیا له‌ رێنیسانسی نه‌ته‌وه‌یی‌ و له‌ دروستكردنی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستاندا ده‌گاته‌ ئه‌نجام. ئه‌گه‌رچی ئێستا گوێمان له‌وه‌ ده‌بێت كه‌ به‌شێك له‌ نوخبه‌ی سیاسی و حزبی كوردی باسی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ ده‌وڵه‌تی كوردی ئه‌گه‌ر دیموكراسی نه‌بێت نه‌بوونی باشتره‌، دیاره‌ ئه‌وه‌ش به‌رهه‌می عه‌قڵێكه‌ كه‌ ناتوانێت خوێندنه‌وه‌ی دروست بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی و كێشه‌كانی بكات. راسته‌ دیموكراسی ئامانجێكی سه‌ره‌كیی خه‌باتی رزگاریخوازیی كورد بووه‌، به‌ڵام ده‌وڵه‌ت چه‌تره‌كه‌یه‌ بێ بوونی ده‌وڵه‌ت نه‌ ئازادی و نه‌ دیموكراسی مانایه‌كی ئه‌وتۆیان نییه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر كورد ده‌وڵه‌ت و سه‌روه‌ریی خۆی هه‌بێت، ده‌توانێت له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی خۆیدا خه‌بات بكات بۆ بنیاتنانی باشترین سیستێمی فه‌رمانڕه‌وایی و بنیاتنانی باشترین نموونه‌ی دیموكراسی و ئازادی. بیریشمان نه‌چێت هیچ ده‌وڵه‌تێك به‌ دیموكراسی دانه‌مه‌زراوه‌، به‌ڵكوو دواتر خه‌باتی جه‌ماوه‌ر، دیموكراتی و ئازادی به‌رهه‌م هێناوه‌ و ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی كردووه‌ به‌ ده‌وڵه‌تی یاسا و دەوڵەتی هاووڵاتی.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
ریکلام

کوردستان

دوایین