ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان
ریکلام

راپۆرت

ئەو ڕۆژەی موسڵ كەوت و عێراقیش گەیشتە لێواری مەرگ

خەڵك- ئەحمەد عەبدوڵا

ڕۆژی 9ی حوزەیرانی 2014، زۆربەی میدیاكانی عێراق و جیهان بڵاویانكردەوە، كە چەكدارانی دەوڵەتی ئیسلامی”داعش” لە قەزای بەعاج لە باشوری خۆرئاوای موسڵەوە بەرەو سەنتەری شارەكە دێن و پێشبینیان كردبوو، كە ئەگەر حكومەت لە ماوەیەكی كورتدا ڕووبەڕوویان نەبێتەوە، موسڵیش وەك فەللوجە”لە مانگی یەكی 2014 دا كەوتە دەست داعش” دەكەوێتە دەست ئەو گروپە و دوای جموجوڵە نائاساییەكەی داعش موسڵ كەوت و داعش دەستی بەسەر شارەكەدا گرت.

ڕۆژی 5ی حوزەیرانی چەكدارانی داعش لە سوریاوە دزەیان كردە دەوروبەری موسڵ و لەڕێگەی ئۆتۆمبێلی بارهەڵگرەوە و بەیارمەتی بەشێك لە دانیشتیوانی موسڵ چونە نێو شارەكەوە و لە ماوەیەكی كورتدا توانیان 1400 چەكدار بگەیەننە بەری ڕاستی شارەكە و پاشان لە ڕۆژی 9ی حوزەیراندا سێ‌ ئۆتۆمبێلیان تەقاندەوە و هێرشیان كردە سەر هێزەكانی عێراق، كە ژمارەیان نزیكەی 30 هەزار سەرباز و پۆلیس بوون و لە شەش فرقەدا كۆكرابونەتەوە.

دەستپێكردنی هێرشەكە بۆ ماوەی 24 كاتژمێر بەردەوام بوو، ڕۆژی 10ی حوزەیران بە تەواوەتی موسڵ كەوت و ئەوەیش لێدانێكی زۆر كاریگەر بوو لە هێزەكانی عێراق و شیرازەی بەرەكانی عێراقی لە سنوری سوریاوە بۆ سنوری عێراق بچڕان.

كەوتنی موسڵ دوای نزیكەی چوار مانگ هات لە كەوتنی فەللوجە و كۆنتڕۆڵكردنی لەلایەن داعشەوە و بەوەش داعش بنكەیەكی سەقامگیرتری لە عێراقدا گرت و سوپای عێراق و هێزە ئەمنییەكانیشی تا نزیك بەغداد دەركرد.

ڕۆژی 10ی حوزەیرانی 2014 ئاژانسەكانی جیهان وێنە و ڤیدیۆی ئەو سەرباز و ئەفسەرە عێراقییانەیان بڵاودەكردەوە، كە جلەكانیان فڕێ‌ دەدا و خۆیان ڕاستی پێشمەرگە دەكرد و بەشێكیشیان لەلایەن داعشەوە دەستگیركران، كە بەپێی ئامارە نافەرمییەكان لە چەند ڕۆژێكدا هەزار و 400 كەسیان كوژران و ئەمەیش دیمەنێكی زۆر دڕەندەی دا بە داعش.

شەوی 10ی حوزەیران، نوری مالكی، فەرماندەی گشتی هێزە چەكدارەكانی عێراق لەوكاتەدا لە تەلەفزیۆنی فەرمی عێراقەوە پەیامێكی بڵاوكردەوە و دڵنیای دایە هاوڵاتیانی عێراق، كە هێزە ئەمنییەكان بەرگری دەكەن و ڕێگەنادەن بەغداد بكەوێت، ڕەنگە ئەوە باشترین وتەیەك بێت لەوكاتەدا مالكی بۆ خەڵكی وتبێت، چونكە زۆربەی عێراقییەكان پێشبینی كەوتنی بەغداد و تەنانەت عێراقییان دەكرد و بەشێك لە هاوڵاتیانی بەغدادیش بەرەو باشوری عێراق هەڵهاتن.

داعش لە ماوەیەكی كورتدا هەموو ناوچە سونییەكانی گرت و لە خۆرهەڵاتەوە نزیك شاری بەعقوبەی سەنتەری پارێزگای دیالە بوەوە و لە خۆرئاوایشەوە گەیشتە نزیك شاری ڕومادی و سنورەكانی سوریا و ئوردنیشی گرت و ئەوەیش وەك گرتنی شادەماری عێراق بوو و سنورێكی پان و پۆڕی بۆ داعش دەستبەركرد، كە دەیتوانی بەئاسانی هێزەكانی لە سوریاوە بۆ عێراق و بەپێچەوانەوە بجوڵێنێت.

شەپۆلی كەوتنی موسڵ لە ماوەی دوو ڕۆژدا گەیشتە تكریت و ڕۆژی 12ی حوزەیران لە سەربازگەی “سپایكەر” هەزار و 700 خوێندكاری سەربازی كوشت و ئەوەیش دەنگدانەوەی زۆری لێكەوتەوە، بەتایبەتی زۆربەی ئەو خوێندكارانە شیعەمەزهەب بوون و لە چونی داعش بۆ ناوچەكە ئاگادارنەكرابونەوە و دواتریش والێكدرایەوە، كە دەستێك لە نێو حكومەتەوە هاوكاری داعشی كردبێت بۆ كوشتنی ئەو كەسانە و ڕۆژێك دواتریش عەلی سیستانی، مەرجەعی باڵای شیعەكانی عێراق فتوای دەركرد و حەشدی شەعبی دروستكرا.

دوای كەوتنی موسڵ لە ماوەیەكی كورتدا مەترسی كەوتەسەر سنورەكانی هەرێمی كوردستان و ڕۆژی 15ی حوزەیران بۆ یەكەمجار رووبەڕووبونەوە لە نێوان پێشمەرگە و داعشدا لە جەلەولا ڕوویدا، دوای ئەوەی چەكدارانی داعش زۆربەی سنوری دیالەیان كۆنتڕۆڵكرد، بەتایبەتی لەوكاتەدا داعش چەك و جبەخانەیەكی زۆری لە موسڵ دەستكەوتبوو، كە بەپێی ئامارە بڵاوكراوەكان لە وەزارەتی بەرگری عێراق بەهایان دەگەیشتە 28 ملیار دۆلار.

خالد عوبێدی، وەزیری پێشووی بەرگری عێراق لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ “سكای نیوز” ئاماژەی بەوەكرد، كە دوای كەوتنی موسڵ شەڕكردن لەگەڵ داعش قورستربوو، چونكە چەكی شەش فرقەی سەربازی عێراقیان پێبوو، سەرباری ئەوەی دەیانتوانی بە ئاسانی هێزی پشتیوان لە سوریاوە بهێنن.

كەوتنی موسڵ تەنها لە پێدراوە سەربازییەكەیدا نەمایەوە و قاڵبێكی سیاسی و دیمۆگرافیشی بەدواداهات، چونكە هەرێمی كوردستان و عێراقی لێكدابڕی و 500 هەزار هاوڵاتی لە ناوەڕاستی عێراقەوە ئاوارەی هەرێمی كوردستان بوون، كە دواتر ئەو ژمارەیە گەیشتە ملیۆنێك و 800 هەزار كەس و فشارێكی دارایی زۆریان خستەسەر حكومەت و خەڵكی هەرێمی كوردستان.

كەوتنی موسڵ سەرەتای قۆناغێكی مەترسیداری لە عێراقدا دروستكرد، كە بەشێك بە “كەوتنی موسڵ” و هەندێكی تر بە “سەرەتای هاتنی داعش” وەسفی دەكەن هەزاران ڕووداوی سەربازی و ئابوری و كۆمەڵایەتی گەورەی لێكەوتەوە و عێراقی گەیاندە لیواری مەرگ، بەڵام لەپڕی لولەی تفەنگەكانی داعش بەرەو باكور سوڕێندرا و ئاڕاستەی كورد كران، بەتایبەتی دوای ئەوەی بەرپرسانی باڵای هەرێم لەوكاتەدا باسیان لەوەكرد، كە كورد سنورەكانی خۆی گرتوەتەوە و سەرەتای دروستبوونی دەوڵەت خەمڵیووە.

ڕۆژی 3ی ئابی 2014، داعش هێرشێكی فراوانی كردەسەر خۆرئاوای موسڵ و شەنگال و ناوچەكانی ئێزدی كۆنتڕۆڵ كرد، دوای ئەوەی پێشمەرگە كشانەوە و ئەمەیش سەرەتایەكی مەترسیدار بوو بۆ هەرێمی كوردستان و یەكەم رووبەڕووبونەوەی سەختی پێشمەرگە و داعش بوو، لە ماوەی پێنج ڕۆژدا گەیشتە نزیك هەولێر.

شەوی 8ی ئابی 2014، داعش مەخموری گرت و مەترسی لەسەر كەوتنی هەولێریش دروستبوو، بۆیە سەركردایەتی هەرێمی كورستان بە پەلە داوای هاوكاریان لە ئەمریكا كرد و ئەو شەوەیش یەكەم گورزی ئاسمانی لەداعش درا و لە هەولێر دورخرایەوە و ئێران-یش وەك یەكەم وڵات پشتیوانی گەیاندە هەرێم.

گۆڕینی ئاراستەی هێرشی داعش تائێستا بەفەرمی نازانرێت چی بوو، بەڵام گومان لەوەدانیە، كە دەستێك داعشی هاندا سنورێك بۆ بەرەو پێشبردنی مەسەلەی كورد دابنێت و لەو قۆناغەدا بەربەستی بكات، ئەمەیش ئەو پرسیارەیە، كە ڕەنگە مێژوو لە داهاتوودا وەڵامەكەی دەستبخات.

راپۆرت

یەكێتی و پارتی نزیكەی دوو ملیۆن دۆلاریان بۆ كاندیدەكانیان خەرج كردووە

خەڵك- بەشی هەواڵ

هەریەك لە پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتیمانی كوردستان بە 100 كاندید بەشداری هەڵبژاردنەكانی خولی پێنجەمی پەرلەمانی كوردستان دەكەن و هەر كاندیدێكی پارتی بڕی 1000 دۆلاری وەرگرتووە و تێكڕای یەك ملیۆن دۆلار دەكات”دە دەفتەر دۆلار” و كاندیدەكانی یەكێتیش هەریەكێكیان 10 ملیۆن دیناری وەرگرتووە، كە تێكڕا یەك ملیار دینار دەكات، لەكاتێكدا چارەسەری شێرپەنجە لە نەخۆشخانەكانی هیوای سلێمانی و نانەكەلی هەولێردا نەماون.

جگە لە یەكێتی و پارتی هەریەك لە گۆڕان و حزبە ئیسلامییەكان بەبڕی جیاواز پارەیان بۆ بانگەشە خەرج كردووە و زۆربەی خەڵكیش لەگەڵ ئەوەن ئەو پارەیە لە ریكلام و بانگەشەدا خەرج نەكرایە و بدرایە بەو نەخۆشخانانە.

خەرجكردنی ئەو بڕە پارە زۆرە كۆتایی خەرجییەكان نەبووە، بەڵكو زۆر لەوە زیاتر لە ریكلامی گۆرانی و سپۆنسەری فەیسبوك و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و وێنە و پۆستەر و رێكلامی مێدیاییدا خەرجكراوە، كە تائێستا هیچ ئامارێكی رەسمی لەبەردەستدا نییە كە چەند بوون، بەڵام پێشبینی دەكرێت تێكڕای حزبەكان 10 ملیۆن دۆلار تێپەڕبكات و ئەوەیش ئەگەر بخرایەتە خزمەتی كەرتی تەندروستییەوە، زۆربەی كێشەكانی دەرمانی چارەسەر دەركرد.
ململانێی حزبەكان بۆ بەدەستهێنانی زۆرترین كورسی پەرلەمان لەكاتێكدایە كە پەرلەمان مەرجەعی بڕیارەكان نییە لە هەرێمی كوردستان و بەبڕوای چاودێرانی ئابوری تەنها ناوەندێكە بۆ دەوڵەمەندبوونی كاندید و دوای چوارساڵ خانەنشین كردنیان، بەشێوەیەك لە سێ‌ خولی پێشووی پەرلەمانی كوردستاندا 500 پەرلەمانتار خانەنشینكراون و لە مانگی 11ی ئەمساڵیشدا 111 پەرلەمانتاری دیكە خانەنشین دەبن، كە موچەی هەر یەكێكیان 6 ملیۆن و 400 هەزار دینارە.

بانگەشە و بەڵێنی حزبەكانی هەرێمی كوردستان بەبڕوای چاودێرانی سیاسی هەمان ئەو بەڵێنانەی لانیكەم 15 ساڵی رابردوون و تائێستا هیچیان جێبەجێ‌ نەكراون و یەكێتی و پارتی بەڵێنی چاكسازی و موچەی و هەلی كار دەكەن و زۆرترین پارەیش بۆ ریكلام و بانگەشەكانیان خەرج دەكەن، لەكاتێكدا ئەوان خۆیان لە ماوەی 15 ساڵی رابردوودا ئەو دۆخەیان دروستكردووە.

ئەمە لەحاڵێكدایە كە لە ماوەی رابردوودا هەندێك بۆچوون هەبوون رەخنەیان لە هاووڵاتیانی ئاسایی دەگرت كە هاوكاری نەخۆشانی شێرپەنجە ناكەن و داوایان لەو هاووڵاتیانە دەكرد كە چوونە حەج پارەكەیان بۆ نەخۆشانی شێرپەنجە خەرجبكردایە، لەكاتێكدا هاووڵاتی مافی خۆیەتی ئەو داهاتەی هەیەتی چۆن و لە چیدا خەرجی دەكات.

بەڵام ئەوەی نائاساییە لە بودجەی گشتی وڵات پارە بۆ بابەتی شەخسی و حزبی خەرجدەكرێت و بۆ نەخۆشخانەكان خەرجناكرێت، رەخنە لەو كەس و لایەنانەش دەگیرێت كە لەبەرامبەر چوونی هاووڵاتیان بۆ حەج بە بڕەیەكی كەم دەنگ هەڵدەبڕن، بەڵام لەبەرامبەر بە هەدەردان و خەرجكردنی ملیۆیان دیناری بودجەی گشتی لەلایەن حزبەكانەوە بێدەنگن.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

مەلا بەختیار لە خانەقینەوە بۆ لێكترازاندنی كۆمەڵە و كاندیدی سەرۆك كۆمار

خەڵك- ئەحمەد عەبدوڵڵا

تا ئەو كاتەی لە ساڵی 1979 دا، لەگەڵ چەند هاوڕێیەكیدا هەوڵی كوشتنی پارێزگاری ئەو كاتەی سلێمانیاندا تەنها گەنجێكی بزێو بوو، كە بە ناسنامەیەكی ساختەوە لە نێوان سلێمانی و بەغدا و خانەقیندا هاتووچۆی دەكرد و ئەوەش بووە سەرەتای دەركەوتن و ناسینی زیاتری، هەرچەندە هەوڵەكە سەركەوتوو نەبوو، بەڵام دەنگدانەوەی زۆری لێكەوتەوە و ئەو كەسەش حیكمەت محەمەد كەریم “مەلا بەختیار” بوو، كە ئێستا لێپرسراوی دەستەی كارگێڕی مەكتەبی سیاسی یەكێتییە.

مەلا بەختیار لە ساڵی 1954 لە گوندی بانی میلی سەر بە ناحیەی قۆرەتووی قەزای خانەقین لەدایكبووە و لە تەمەنێكی زۆر گەنجیدا پەیوەندی بە جوڵانەوەی چەكداری كوردەوە كردووە و یەكێك بووە لە دامەزرێنەرانی رێكخستنی هەرێمەكان و یەكەمین بەرپرسی هەرێمی “خانەقین- بەغدا” بووە، پاشان بە هەریەك لە شاسوار جەلال “شەهید ئارام” و شیهاب شێخ نوری و چەند سەركردەیەكی تری ئەو كاتەی كۆمەڵەی ماركسی لینینی كوردستان-ماوتیسی تۆنگ، كە دواتر ناوەكەی بۆ كۆمەڵی رەنجدەرانی كوردستان گۆڕا، ئاشنا بووە و بووەتە كوتلەی رێكخستنی هەرێمەكان بەرامبەر بە گروپی شارەكان و ئەوانەی پشتگیری نەوشیروان مستەفایان دەكرد لە ساڵانی دواتردا.

مەلا بەختیار لەگەڵ چەند هاوڕێیەكیدا لە خانەقین

مەلا بەختیار، كە بەپیاوێكی “چەپ و سێكۆلاریست” خۆی دەناسێنێت و لەنێو خەڵكیشدا وەك كەسێك وەسف دەكرێت كە دژایەتی ئاین دەكات، ئەو خاوەنی رەوانبێژی و زمانێكی ئاخاوتن و بەكارهێنان و مەرادیفاتی بەرزە، كە رەنگە هەر ئەوەش هۆكاری زۆربەی سەركەوتنەكانی بێت، بەپێچەوانەی زۆربەی سەركردەكانی كوردەوە، كە ناتوانن بە تەعبیرێكی رێك و رێزمانێكی جوانەوە رستە و گوزارشتە سیاسییەكان دەرببڕن.

مەلا بەختیار لە تەمەنی 23 ساڵیدا بە جەلال تاڵەبانی ئاشنا بووە لە گوندێكی نزیك سنوری سوریا، لەكاتێكدا لەگەڵ نەوشیروان مستەفادا بۆ دەستپێكردنەوەی شۆڕش گەڕاونەتەوە و لەكاتی خۆناساندنیشدا بە نەوشیروان مستەفای وتووە “من مەلا بەختیارم تۆ كێیت”، ئەوەش مانای وابووە، كە ئەویش ژمارەیەكی قورس بووە لە نێو كۆمەڵەدا و خۆیان وەك میراتگری راستەقینەی كۆمەڵە وەسفكردووە، وەك نەوشیروان مستەفا لە كتێبی “لە كەناری دانوبەوە بۆ خڕی ناوزەنگ”دا گێڕاویەتیەوە.

مەلا بەختیار لەگەڵ جەلال تاڵەبانی چەند پێشمەرگەیەكدا

مەلا بەختیار یەكێك بووە لەو سەركردانەی كۆمەڵە كە بەردەوام ناكۆكی لەگەڵ نەوشیروان مستەفا دا هەبووە و تەنانەت چەند جارێك لە كۆڕ و كۆبونەوەكاندا رووبەڕووی یەكتریش بونەتەوە و ئەمەش بەبڕوای چاودێرانی مێژووی یەكێتی دەگەڕێتەوە، بۆ بەهێزی پێگەی مەلا بەختیار لەوكاتەدا، چونكە سەرەڕای نەبوونی پشتیوانی ناوچە، عەشیرە و بنەماڵە، بەشێك لە سەركردە و فەرماندە و پێشمەرگەكانی كۆمەڵەی لەخۆی كۆكردبووەوە و پاشانیش ریزەكانی ئەو حزبەی لێكترازاند.

مەلا بەختیار لەگەڵ چەند پێشمەرگەیەكدا لە شاخ

مەلا بەختیار لە ناوەڕاستی هەشتاكاندا كۆمەڵەی رەنجدەرانی دابەشكرد و ئاڵای شۆڕش “ئاش”ی دروستكرد و رایگەیاند، كە كۆمەڵە لە بەرنامە راستەقینە، زانستییەكەی لایداوە، ئەوەیش ناڕەزایەتی توندی لە نێو یەكێتیدا دروستكرد و پاشان لە قەرەداغ دەستگیركرا و بۆ ماوەی زیاتر لە سێ‌ ساڵ لە زیندانی یەكێتیدا مایەوە.

ئیبراهیم جەلال، یەكێك لە فەرماندەكانی كۆمەڵە لەوكاتەدا لە بیرەوەرییەكانیدا نوسیویەتی، كاتێك مەترسی كەوتوەتەسەر ژیانی تایبەتی ناوی تەواوی ئەو كەسانەی ئاشكراكردووە، كە لەگەڵیدا كاری نهێنیان كردووە و ئەوەیشی وەك خاڵێكی بێهێزی مەلا بەختیار وەسف كردووە، كە بۆ پاراستنی ژیانی خۆی ئامادەبووە هەموو هاوڕێكانی بكاتە قوربانی.

مەلا بەختیار كە ئێستا تەمەنی 64 ساڵی تەواو كردووە و دەیەوێت بگاتە پۆستی سەرۆك كۆماری عێراق لەسەر پشكی یەكێتی، ئەو حزبەی لێی جیابوەوە و حزبێكی تازەی بەرامبەری دروستكرد، بەڵام ماڵ جیاییەكەیان تەنها چەند ساڵێكی خایاند و لە ساڵی 1993 دا جارێكی تر یەكیان گرتەوە، هەرچەندە مەلا بەختیار دوای جیابونەوەی لە یەكێتی بوو بە زەحمەتكێشان و وەك خۆیشی وتویەتی، تەنها شتێك لە مێژووی سیاسییدا لێی پەشیمان بێت، ئەوە بووە كە چەند ساڵێك زەحمەتكێشان بووە.

مەلا بەختیار ناوێكی نەیوستراوە لای لایەنە ئیسلامی و تەنانەت خەڵكی دینداری كورد و لای چەپەكانیش پیاوێكی ئازایە، بەهۆی ئەو هەڵوێستە توندانەی زۆرجار بەرامبەر بە ئیسلام هەیبووە و تەنانەت جارێك بەئاشكرا رەخنەی لە خواگرت و بە گاڵتەئامێزەوە باسی لە حەرامكردنی گۆشتی بەراز كرد لە ئاینی ئیسلامدا.

مەلا بەختیار بەپێچەوانەی زۆربەی سەركردەكانی تری یەكێتی و پارتییەوە تائێستا هیچ پۆستێكی حكومی وەرنەگرتووە و رەنگە ئەوەش بۆ ئەوەبێت، كە خۆی لە زۆرترین بەرپرسیارەتی راستەوخۆ لابدات و تەنانەت رەتیكردەوە، لە خولی پێشووی پەرلەمانی كوردستاندا سەرۆكی لیست بێت.

ئەم بەرپرسەی یەكێتی لە نێو یەكێتیدا شرۆڤەی جیاواز بۆ كەسایەتی سیاسی دەكرێت، بەشێكیان پێیانوایە خوێندەوارێكی زۆرزانە و سیاسەتی راستەقینەی یەكێتی پەیڕەو دەكات و لەگەڵ مەبادیئەكانی خۆیدا راستگۆیە، هەرچەندە رووبەڕووی رەخنەش بێتەوە، بەشێكیش لە یەكێتی پێیانوایە هۆكارێكی سەرەكی شكستییەكانی یەكێتییە و هەر هەڵبژاردن و پرۆسەیەك ئەو سەرۆكایەتی كردبێت یەكێتی سەركەوتوو نەبووە.

مەلا بەختیار ماوەی زیاتر لە 20 ساڵە دەزگا و رێكخراوی تایبەت بەخۆی هەیە لە نێو یەكێتیدا و تائێستا دەزگای راگەیاندنی هەیە و راستەوخۆ تەعیبر لە سیاسەتی خۆی دەكات، كە هەندێكجار لەگەڵ بەرژەوەندی یەكێتیدا یەكناگرێتەوە.

كەسایەتی مەلا بەختیار دوای جیابونەوەی گۆڕان بەتەواوەتی گەورە بوو، بەتایبەتی دوای ئەوەی نەوشیروان مستەفا و بەشێك لە سەركردەكانی یەكێتی چوونە دەرەوە و ئەوەش هێندی تر ئەستێرەی بەختی مەلا بەختیاری گەشاندەوە و كردییە ژمارەیەكی قورس.

مەلا بەختیار بە لێدوانە سەیرەكانی ناسراوە و زۆرجار قسەكانی دەبێتە تەنزی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان، بۆ نمونە لە چاوپێكەوتنێكدا ساڵی رابردوو باسی لەوەكرد، كە شەڕی لەگەڵ 22 هەلیكۆپتەر كردووە لەگەڵ 10 پێشمەرگەدا و یەكێك لە سیفەتە زاڵەكانیشی ئەوەیە، زۆر لە راگەیاندنەكانەوە دەردەكەوێت و لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و دەزگا راگەیاندنەكاندا چالاكە و تەنانەت لە رۆژنامەكەی خۆیدا”چاودێر” پێش داخستنی زۆرجار هەفتانە وتاری بڵاودەكردەوە، لەكاتێكدا زۆربەی سەركردەكانی كورد لەوانەیە ساڵانەش وتارێك نەنوسن.

مەلا بەختیار، لێپرسراوی دەستەی كارگێڕی مەكتەبی سیاسی یەكێتی

ئێستا ئەم پیاوە خۆی كاندید كردووە بۆ سەرۆك كۆمار و بەپێی زانیارییەكانیش لەلایەن بەشێك لە یەكێتی و پارتییەوە پشتیوانی دەكرێت، لەبەرئەوەی نەفەسی قسەكردن و ئاراستەی سیاسەتی نزیكە لە پارتی، بۆیە پێشبینی دەكرێت گەنجە ناسنامە ساختەكەی خانەقین كە یەكێتی لێكترازاند و بوو بە زەحمەتكێشان و پاشان گەڕایەوە ناو یەكێتی دەلاقەی خێری لێبكرێتەوە و بگاتە كورسییەكەی سەدام حوسێن، ئەگەر بەهۆی گۆڕینی هاوكێشە سیاسییەوە دۆخەكەی لێنەگۆڕن، بەتایبەتی بەهۆی نەگەڕانەوەی بەرهەم ساڵحەوە ناچار بكرێت بكشێتەوە بۆ ئەوەی كاندیدێكی نزیك لە ماڵی تاڵەبانی و ئیبراهیم ئەحمەد بگاتە سەر كورسییەكە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

20 ساڵ بەسەر رێككەوتنی واشنتۆندا تێپەڕبوو
نهێنییەكانی رێككەوتنی واشنتۆن و هۆكارەكانی جێبەجێ‌ نەكردنی

 

خەڵك- ئەحمەد عەبدوڵڵا

20 ساڵ پێش ئێستا رێككەوتنی واشنتۆن لە نێوان مەسعود بارزانی سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان و جەلال تاڵەبانی سكرتێری گشتی پێشووی یەكێتی نیشتمانی كوردستاندا ئیمزاكرا بۆ كۆتایهێنان بە قۆناغێكی دیكەی شەڕی ناوخۆ كە لە رۆژی 1 ئایاری 1994 ەوە دەستیپێكردبوو.

ئامادەكاری بۆ رێككەوتنەكە دوای سەردانێكی (دافید وێڵج) یاریدەدەری ئەوكاتەی وەزیری دەرەوەی ئەمەریكا هات بۆ هەرێمی كوردستان و كۆبونەوەی لەگەڵ بارزانی و تاڵەبانیدا و توانی رازییان بكات رێككەوتنێكی سیاسی ئیمزابكەن بۆ كۆتایهاتنی ناكۆكییە سیاسی و سەربازییەكانیان.

د. مەحمود عوسمان، سیاسەتمەدار و ئەندامی خولی پێشووی پەرلەمانی عێراق، لە وتارێكدا كە بەبۆنەی ساڵیادی دەستپێكردنی شەڕی ناوخۆوە لە ساڵی 2001 دا نوسیویەتی باسی لەوەكردووە، دوای هەفتەیەك لە سەردانەكەی وێلج، بارزانی و تاڵەبانی چوونە ئەمەریكا و لەگەڵ بەرپرسانی باڵای ئەمەریكا، بەتایبەتی ماردین ئۆڵبرایت، وەزیری دەرەوەی ئەوكاتەی ئەمەریكا و ساندی بێگەری، راوێژكاری ئاسایشی نیشتیمانی ئەو كاتەی ئەمەریكادا كۆبونەتەوە.

بەپێی نوسینەكەی د.محمود عوسمان، ئەمەریكا سوربووە لەسەر ئیمزاكردنی رێككەوتنی واشنتۆن، لەبەر چەند هۆكارێك لەوانە:

• دەرهێنانی كارتی كورد لەدەستی توركیا، ئێران و عێراق، كە هەرێمی كوردستانیان كردبووە گۆڕەپانی ساغكردنەوەی ململانێكانیان.
• گەڕانەوەی توركیا بۆ نێوەندگیری یەكێتی و پارتی و ئاسایكردنەوەی پەیوەندییەكانی توركیا-یەكێتی كە بەهۆی شەڕەكانی ساڵی 1997 ەوە توركیا بێ‌ لایەنی لەدەستدابوو، بە ئاشكرا پشتیوانی پارتی كردبوو.

• بەدەستهێنانەوەی متمانەی خەڵكی هەرێمی كوردستان لەلایەن ئەمەریكا، بەتایبەتی دوای ئەوەی بەهۆی رووداوەكانی 31 ی ئاب و هاتنی سوپای پاسدارانەوە متمانەیان بە پاراستنیان لەلایەن ئەمەریكاوە لاواز ببوو.

سەرئەنجام دوای سێ‌ هەفتە لە گفتوگۆی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ، ڕێككەوتنەكە بە ئامادەبوونی یاریدەدەری وەزیری دەرەوەی ئەو كاتەی ئەمەریكا ئیمزاكرا و رۆژی 17 ئەیلولی 1998 بە ئامادەبوونی مەسعود بارزانی و جەلال تاڵەبانی و ماردین ئۆڵبرایت راگەیەندرا و زاراوەی هەرێمی كوردستانیش لە بری “باكوری عێراق” بەكارهێنرا و یەكەم كۆبونەوەی ئەمەریكییەكانیش بوو لەگەڵ بەرپرسانی هەرێمدا، كە نوێنەری توركیا و لایەنەكانی دیكەی ئۆپۆزسیۆنی ئەو كاتەی عێراق بەشدار نەبوون، كورتەكەیشی بریتی بوو لە چەند خاڵێك، كە گرنگترینیان ئەمانەن:

1- ئاسایكردنەوەی بارودۆخی شارەكان و گەڕانەوەی ئاوارەكان بۆ شوێنی پێشوویان و ئاڵوگۆڕكردنی زیندانیانی جەنگ.

2- پێكهێنانی كابینەیەكی یەكگرتووی حكومەت و پەرلەمانێكی كاتی، كە ئەندامەكانی هەمان ئەندامانی پێشووی پەرلەمان بن.

3- بودجەی هەرێم هاوبەش بێت و بدرێتە حكومەتە یەكگرتووەكە و بەشێوەیەكی شەفاف ساڵانە ئاشكرا بكرێت.

4- كۆتایی بە چالاكییەكانی پارتی كرێكارانی كوردستان (پەكەكە) لە دیوی ناوەوەی هەرێمی كوردستان بهێنرێت.

5- پەیوەندی لەگەڵ رژێمی پێشووی عێراقدا لە چوارچێوەی دیموكراسی و هەوڵداندا دەبێت بۆ بەدەستهێنانی مافەكانی گەلی كورد.

دوای ئاشكراكردنی رێككەوتنەكە هاوڵاتیانی هەرێمی كوردستان بەگەرمی پێشوازیان لە رێككەتنەكە كرد و كاریگەری باشی هەبوو لەسەر جێگیركردنی بارودۆخی سیاسی و ئابوری هەرێم.

لە مانگی تشرینی دووەمی 1998 دا كۆبونەوەی دووەمی بارزانی و تاڵەبانی برایە توركیا، ئەمەیش جۆرێك دڵدانەوەی ئەمەریكا بوو بۆ توركیا، چونكە لە رێككەوتنی یەكێتی و پارتیدا پرسی پێنەكردبوو.

رۆژی 25 ی كانووی یەكەمی ساڵی 1999، بارزانی لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەنووسیدا لە سەلاحەدین، داوای لە یەكێتی كرد بەپێی بەندەكانی رێككەوتنی واشنتۆن رەفتار بكات و هاوكاری پەكەكە نەكات، رۆژی 22 ئاداری هەمان ساڵیش یەكێتی ناڕەزایەتی لە بارودۆخی “نەشەڕ نە ئاشتی” پیشاندا و داوای جێبەجێ كردنی رێككەوتنەكە و پێكهێنانی كابینەی هاوبەشی كرد و 22 رۆژ دواتریش جارێكی تر بارزانی داوای لە یەكێتی كرد هاوكاری پەكەكە نەكات، ئەمەیش كاردانەوەی توندی یەكێتی لێكەوتەوە و میدیاكانی یەكێتی بە توندی هێرشیان كردەسەر پارتی.

رۆژی 1 حوزەیرانی 1999 جەلال تاڵەبانی لە ساڵیادی دروستبوونی یەكێتیدا، پارتی بە جێبەجێ‌ نەكردنی رێككەوتنی واشنتۆن تۆمەتباركرد و دوو رۆژ دواتریش سامی عەبدولڕەحمان، ئەندامی مەكتەبی سیاسی ئەو كاتەی پارتی هەمان تۆمەتی ئاراستەی یەكێتی كردەوە، بۆیە ئەمەریكا لیژنەی باڵای هەماهەنگی بانگ كرد و لیژنەكە لە رۆژی 16 حوزەیران تا 26 ی هەمان مانگ، گفتوگۆیان كرد بەڵام مەسەلە بنەڕەتییەكانیان یەكلایی نەكردەوە.

رۆژانی 16 ئابی 1999، مەسعود بارزانی لە دوو لێدوانی جیاوازدا بۆ سێهەمجار یەكێتی بە پاڵپشتیكردنی پەكەكە تۆمەتباركرد و داوای بانگهێشتكردنی جەلال تاڵەبانی كرد بۆ پەرلەمان.

لە مانگی شوباتی 2000 دا یەكێتی هەڵبژاردنی شارەوانییەكانی لە ناوچەكانی زۆرنی سەوزدا ئەنجامدا و پارتی بەشداری نەكرد، ئەمەیش هێندەی تر كەلێنی پەیوەندییەكانی فراوانتر كرد، لە كۆتایی هەمان مانگدا بارزانی لە ئەمەریكاوە چووە توركیا و دواتر لە تاران وتی، لەبەر ئەوە سەردانی توركیای كردووە، تا توركەكان رازیبكات فشار بخەنەسەر پارتی بەندەكانی رێككەوتنی واشنتۆن جێبەجێ‌ بكات.

رۆژی 20 ئەیلولی 2000 شەڕی نێوان یەكێتی و پەكەكە هەڵگیرسا و ئەمەیش بەردێكی گەورەی لەسەر رێگەی جێبەجێكردنی رێككەوتنی واشنتۆن هەڵگرت و ئەگەری یەك بەرەی یەكێتی و پەكەكە بە تەواوەتی لەناوچوو. لە مانگی كانوونی یەكەمی هەمان ساڵدا تاڵەبانی سەردانی سەلاحەدینی كرد و لە مانگی ئاداری ساڵی 2001 دا وەفدێكی پارتیش سەردانی سلێمانیان كرد و رێككەوتن لەسەر كردنەوەی بارەگا لە ناوچەكانی یەكتردا، پاشان یارمەتی یەكێتی لە رووی ئەمنییەوە بۆ دەستگیركردن یان كوشتنی بكوژانی فرانسۆ هەریری چەماوەی پەیوەندییەكانی یەكێتی و پارتی بەرزتر كردەوە، بەڵام هێشتا لەسەر هەندێك بابەتی بنەڕەتی رێكنەكەوتبوون لەوانە:

• ئاسایكردنەوە، رێككەوتنەكە باسی ئاسایكردنەوەی كردبوو، بەڵام میكانیزەكانی دیاری نەكردبوو، یەكێتی پێیوابوو ئاسایكردنەوەكە بگەڕێتەوە بۆ پێش شەڕی ناوخۆ، پارتیش پێی باش بوو بە قۆناغ بكرێت.

• پەرلەمانی كاتی یەكێكی تر بوو لە كێشەكان، پارتی پێیوابوو دەبێت ئەندامەكانی هەمان ئەندامانی هەڵبژێراوی ساڵی 1992 بن، یەكێتیش گەرەكی بوو 50 بە 50 بێت.

• بودجە، رێككەوتنەكە باسی ئاشكراكردن و دابەشكردنی بودجەی كردبوو، بەڵام چەند و چۆنیەتیەكەی روننەكردبوەوە.

ئەمانە و چەندین هۆكاری تر رێگریان لە جێبەجێكردنی رێككەوتنی واشنتۆن كرد و بەبڕوای چاودێرانی سیاسی، ئێستایش پاش 20 ساڵ و پێكهێنانی چوار كابینەی هاوبەشی حكومەت، هەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی زۆنی سەوز و زەردایە.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
ریکلام

کوردستان

دوایین