ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان
ریکلام

وتار

لەهەرێمدا قەیرانی ئاو نیە، ئەوەی هەیە قەیرانی…!

عەبدولرەحمان عەلی 

چەند رۆژێکە بابەتێک بۆتە جێی باسی گەرمی رۆژ و نێو دەزگاکانی ڕاگەیاندنی بەهەمو جۆرەکانیەوە بەتەواوەتی تەنیوە،و خەریکە نائومێدییەکی زۆریش پەخشدەکەن، ئەویش قەیرانی ئاو و مەترسی کەمبونەوەیەتی بەتایبەتی دوای گرتنەوەی ئاوی زێی بچوک لەلایەن کۆماری ئیسلامی ئێران و پڕکردنی بەنداوی ئەللی ـ سۆیە لەتورکیا بەئاوی روباری دیجلە.

راستیەکی حاشاهەڵنەگرهەیە کە دەبێت بیزانین ئەویش ئەوەیە کە چۆن دڵنیاین و دەزانین کە شەو داهات ئەوا هەر رۆژ دەبێتەوە، و لەدوای ژمارە یەکیش دو دێت، ئاوهاش گرتنەوەی ئاو، دروستکردنی بەنداو، گۆڕینی رێڕەوە ئاوییەکانی کە دەڕژێنە هەرێمەوە شتێکی چاوەڕوانکراوبو، چونکە دەمێک ساڵە تورکیا سەرقاڵی بنیادنانی پڕۆژەیەکی گەورەو گرنگەبەناوی (گاپ)ەوە کەلە (۲۲) بەنداو پێکدێت و( ۱٤)یان لەسەرفوڕات و ( ۸)یان لەسەر روباری دیجلەن کە دو روباری هاوبەشن لەنێوان وڵاتانی (تورکیا، سوریا، عێراق)دا، ئێرانیش جگە لەگۆڕینی چەندین رێڕەوی ئاوی کە دێنە هەرێم سەرقاڵی دروستکردنی (۱٤)بەنداوی جۆراوجۆرە کە هەندێکیان تەواو بون و هەندێکیشیان کارکردن تێیاندا بەردەوامە، کە بەنداوی کەوڵەسە یەکێکە لەتەواوبوەکان و بۆ پڕکردنی ئاوی روباری زێی بچوکی بۆ گیراوەتەوە.

مەبەستی هەردو وڵات رونە کە ئامانج تێیدا گلدانەوەو پاراستنی ئاسایشی ئاوی خۆیانەو لەو پێناوەشدا چەندین ملیارد دۆلاریان خەرجکردوە، هۆکاری سەرەکی گرتنەوەی ئاو لەلایەن هەردو وڵاتەوە لەئێستادا دەگەڕێتەوە بۆ لاوازی حکومەتی عێراق و هەرێمی کوردستانیش، تەنانەت ساڵی رابردو کە لە ( ۲۲-٦-۲۰۱۷)دا بۆ یەکەمجار ئاوی زێی بچوک گیرایەوە لەلایەن ئێرانەوە هەر لەو رۆژەدا سەرۆک وەزیرانی عێراق (حەیدەر عەبادی) لە تارانی پایتەخت میوان بو، پێشتریش ئاوی ئەڵوەن و سیروان چەندجارێک گیرابوەوە، بۆیە نەک ئەم کارانەی کەهەردو وڵاتی ئێران وتورکیا کردیان چاوەڕوانکرابو بەڵکودەمێک بو دەست وپەنجەشیان لەگەڵدا نەرمکردبو.

ئەوەی مەبەستی نوسینەکەیە لەئێستادا ئەوەیە ئایا بەڕاست هەرێمی کوردستان توشی قەیرانی ئاو دەبێت؟ ئایا ئەو مەترسیە گەورەیە هەیە بۆ سەر هەڵدانی قەیرانەکە؟ بەدڵنییاییەوەو بەبڕوای بەندە ئەوەی لەهەمو قەیرانەکان قورسترو مەترسیدارترە و خاک و خەڵکی کوردستانی توشی دەیان قەیرانی هەمەجۆر کردۆتەوە قەیرانی نەبونی پلان، نەبونی ویستی راستەقینە، نەبونی دڵسۆزی و بەتەنگەوە هاتن و نەبونی یاسایەکە بۆ پاراستن و بەڕێوەبردنی ئاو…هتد.

لێرەدا هەوڵدەدەم ئاماژە بەچەند خاڵێک بکەم کە پێماندەڵێ بۆ چەندین ساڵی داهاتوش ئەم هەرێمی کوردستانە روبەڕوی قەیرانی ئاو نابێتەوە و پێویست ناکات لەوەزیاتر هاوڵاتیانی بێ بترسێنرێ و بتۆقێنرێ لەئێستاوە، کە بریتین لە؛
ــ بەپێی داتافەرمیەکان هەرێمی کوردستان خاوەنی (۳۰)سی ملیار مەتر سێجا ئاوی سەر زەوی و (٥)پێنج ملیار مەتر سێجا ئاوی ژێر زەویەو بەبڕوای شارەزایانیش هەرێم خاوەنی زۆر لەو بڕە ئاوەزیاترە کە بەفەرمی راگەیەنراوە، لەکاتێکدا پێداویستی هەرێم بۆ ئاو لەساڵێکدا ( ۸)هەشت ملیار مەتر سێجایە، واتا ئەو ئاوەی هەرێم هەیەتی بەشی پێداویستی زیاتر لەچوار هێندەی دانیشتوانی ئێستای هەرێمە گەر بەپێی ستانداردی نێودەوڵەتیش رۆژانە هەرخێزانێکی چوار کەسی یەک مەترسێجا ئاو واتا(۱۰۰۰)لیتریشیان پێ بدرێ.

ــ لەو بڕە ئاوەی کە هەرێم هەیەتی بەسەر زەوی و ژێر زەوییەوە بڕی ( ۱۲ — ۱٥ ) ملیارمەترسێجای لەدەرەوەی هەرێمەوە دەڕژێنە ناوی واتا لەباکورو رۆژهەڵاتی کوردستانەوە کە لەژێر دەسەڵاتی هەردو وڵاتی تورکیاو ئێراندایە دەڕژێتە نێو خاکی باشوری کوردستان کەهەرێمی کوردستانی ئێستایە. گەر هەمو ئەو ئاوانەشی لەو دو وڵاتەوە دەڕژێنە هەرێمەوە ببڕدرێن کە ئەوە جگە لەوەی کارێکی ئاسان نیە، پێشێلکردنی تەواوی یاسا نێودەوڵەتیەکانی ئەو ئاوە هاوبەشانەیە کە لەنێوان وڵاتاندا هەیەو پێویستە پێوەی پابەندبن، بەڵام هێشتا هەرێمی کوردستان جگە لەو ئاوانە خاوەنی زیاتر لە (۲۰)بیست ملیارمەتر سێجا ئاوی خۆیەتی کە بەشی پێداویستی زیاتر لەدو هێندەو نیوی دانیشتوانی ئێستای دەکات.

ــ یەکێک لەخاڵە گەشەکانی هەرێمی کوردستان جگە لەشێوازی تۆبۆگرافیەکەی لەڕوی جوگرافیەوە ئەوەیە کە ساڵانە بڕێکی زۆر بەفرو باران لەهەرێمدا دەبارێت کە جیاوازە لەناوچەکانی ناوەڕاست و خواروی عێراق کەبڕی دابارینی بارانی کەمەوبەفریشی لێنابارێت. دەبوایە لەئێستادا هەرێمی کوردستان لانیکەمی خاوەنی (۳٥۰)سێ سەدو پەنجا بەنداوی گەورە، مام ناوەند، بچوک و هەزاران پۆند بوایە بۆ کۆگاکردنی ئەو بارانە زۆرەی ساڵانە لێی دەبارێت، بەڵام بەداخەوە تائێستا لەهەرێمدا تەنها (۱۷) حەڤدە بەنداوی گەورە، مام ناوەند، بچوکمان هەیەو چەند دانەیەکیش لەقۆناغی تەواوبوندایە، کە بەهەمویان تەنها توانای گلدانەوەو کۆگاکردنی ( ۱۰ )دە ملیارد مەترسێجا ئاویان هەیە ، لەکاتێکدا پێویستە هێندە بەنداومان هەبوایە لانی کەمی توانای کۆگاکردنی (۲۰)بیست ملیارد مەترسێجائاویان هەبوایە.

دەکرێت نمونەیەک بهێنینەوە بۆئەوەی چیدی خەڵکی بێ هیواترنەکرێت و لەوەزیاتریش نەتۆقێنرێن ، گەر ڕوبەری پارێزگای سلێمانی بە (۲۰۰۰۰)بیست هەزارکیلۆمەتری چوارگۆشە دابنێین وساڵانە بەگشتی لەسنوری پارێزگاکەدا ڕێژەی باران بارین بگاتە (٥۰۰)پێن سەد ملیم باران کەزۆربەی ساڵەکان لەوبڕە زیاتر دادەبارێت ، بۆمان دەردەکەوێت کەڕێژەی ئاوی ئەوساڵەلەسنوری پارێزگاکەدا (۱۰)دە ملیارد مەترسێجایەو ئەو بڕەش زیاترە لەپێداویستی دوهێندەی دانیشتوانەکەی ، گەر ڕوبەری باشوری کوردستانیش بە(۸۰)هەزارکیلۆمەتری چوارگۆشە بخەملێنین کەواتە هەرێم ساڵانە بڕی ئەوبارانەی لێیدەبارێت دەگاتە (٤۰)ملیارد مەتر سێجا بەدابارینی (٥۰۰)پێنج سەدملیم بارانی ساڵانە، ئەمەجگەلەوەی لەهەرێمی کوردستاندا زۆرکەم دەستبراوە بۆئاوی قوڵی ژێر زەوی.

ـــ هەرێمی کوردستان پێویستی بەیاساییەکی تایبەت هەیە بۆ پاراستن و بەڕێوەبردنی ئاو، چونکە خاوەنی یاسایەکی تایبەت نین لەوبارەیەوە، بۆیە نەپاراستنی ئاو، وئیدارەنەدانی بەشێوەیەکی زانستی وپێویست زیاتر بونەتە هۆکار بۆکەمی ئاوی خواردنەوە وئاودارنەکردنی زەویە کشتوکاڵیەکانیشمان. ئێمە لە لیژنەی کشتوکاڵ و سەرچاوە ئاوییەکانی پەرلەمانی کوردستان لەساڵی (۲۰۱٤)پڕۆژەیەکمان بەواژۆی ئەندامانی لیژنەکە ئاڕاستەی سەرۆکایەتی پەرلەمان کرد تاکو بخرێتە بەرنامەی کار، هەر لەو ساڵە خوێندنەوەی یەکەمی بۆ کراو ئاڕاستەی لیژنە تایبەتمەندەکان کرا بۆ نوسینی راپۆرت لەسەری، دوای وەرگرتنی راو سەرنجی زانکۆکانی کوردستان، رێکخراوەکانی بواری ئاو، شارەزایانی تایبەتمەند پڕۆژەکەمان تەواو سازو ئامادەکرد ، بەڵام پەکخستنی پەرلەمان لە( ۱۲-۱۰-۲۰۱٥)و راوەرگرتنی حکومەت بۆ ئەو پڕۆژانەی کە پابەندبونی دارایی دروستدەکات بەهۆی نەبونی پارەو قەیرانی دارایی وایکردوە کە پڕۆژەکە تاکو ئێستا کە لە ناوەڕاستی ساڵی (۲۰۱۸)داین لە پڕۆژە یاساوە نەکرێتە یاساو خوێندنەوەی دوەمی بۆ نەکراوە.

ئەمە جگە لەوەی لە ساڵی (۲۰۱۷)و لەگەڵ دەرگاکردنەوەی پەرلەمان بەناوی کاراکردنەوەوە بەفەرمی لەلایەن لیژنەکانی یاسایی و کشتوکاڵ و سەرچاوە ئاوییەکانەوە، و لەڕێگەی پەرلەمانەوە داوامان لەحکومەت کردوە کە لەبەرگرنگی پڕۆژەکەو پێویست بونی هەرێم بەیاسایەکی لەو چەشنە تکایە رەزامەندی دەرببڕن، بەڵام تائێستاشی لەگەڵدابێت حکومەت و ئەنجومەنی وەزیران نە بەوشەیەک، نە بەڕستەیەکیش وەڵامی پەرلەمانی نەداوەتەوە دەربارەی پڕۆژەیاساکە، کە ئامانجی یاساکە کورت و پوخت خۆی دەبینێتەوە لە دابینکردنی ئاسایشی ئاولەهەرێم، هاوسەنگی راگرتن لەنێوان خواست و خستنەڕوی ئاو، خەمڵاندنی ئاو بۆ دواڕۆژ کە هەرێم چەند پێویستی بەئاو دەبێت.

ــ چەند ساڵێکە لەلایەن چەندین کەسی شارەزا بەڕاپۆت، پڕۆژە، دیبەیت و سیمینار لەبواری ئاسایشی ئاو، ئاسایشی خۆراک، بەنداو بوارەکانی پەیوەندیدار بە ئاو ئاودێری و ئەو سامانە گرنگەی پەیوەندی بەبەردەوامی ژیانەوە هەیە بەحکومەت و دەسەڵاتدارانی ئەم هەرێمە وتراوەو نوسراویشە، زیندوترین نمونەش لەو روەوە لێدوان و وتەو نوسینەکانی رەوانشاد نەوشیروان مستەفایە کە (۱٥)ساڵ پێش ئێستا وتویەتی، کە گەر لەوساڵەوە کە تەنها لەناوەندەوەو لەڕێگەی بوجەی عێراقەوە ( ۷٥ — ۸۰) ملیارد دۆلار وەکو بەشە بودجە هاتۆتە هەرێم ساڵانە تەنها (۳)سێ بەنداو دروست بکرایە ئەوا لەئێستادا هەرێم خاوەنی لانی کەمی زیاتر لە(٦۰) بەنداوی تەواوکراو دەبوین بۆ کۆگاکردنی ئاو تاکو لەکاتی پێویستدا بەکاربهێنرێت.

بەڵام شتێک کە لای بەرپرسانی ئەم هەرێمە بەهەند وەرنەگیراوەو تەنانەت بێ بەهاش سەیرکراوە ئاسایشی خۆراک و ئاوە، باشترین نمونەش بۆ سەلماندنی ئەم راستیە ئەوەیە کە حکومەتی هەرێم لەو کاتانەی کە پارەیەکی خەیاڵی و زەبەلاح دەهاتە هەرێم و ساڵانە دابەشی سەر وەزارەتەکان دەکرا، ئەو بودجەیەی کە بۆ وەزارەتی کشتوکاڵ و سەرچاوە ئاوییەکان تەرخاندەکرا تەنها بریتی بو لە (۲٪)ی بودجەی هەرێمی کوردستان، ئەمە لەکاتێکدایە بەپێی پێوەرە نێودەوڵەتیەکان پێویستە ئەو وڵات و هەرێمانەی کە ناتوانن ئاسایشی خۆراکی خۆیان دابین بکەن دەبێت لانی کەمی لە (۱۰٪)ی بودجەی ئەو وڵات و هەرێمە بۆ سێکتەری کشتوکاڵ تەرخانبکرێت، بەڵام لەهەرێمدا بەهەردو سێکتەری ئاو کشتوکاڵیش کە لەوەزارەتێکدا کۆکراونەتەوەو هەردو ئاسایشی خۆراک و ئاویان پێوە بەندە کە دو بەشی گرنگی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەییمانە لەلایەن دەوڵەتمەدارانی هەرێمەوە ساڵانە لەباشترین حاڵەتدا تەنها لە (۲٪)بودجەیان بەم دوسێکتەرە بە رەوا بینیوە.

لەهەموی گرنگتر بۆهەر بابەت و سێکتەرێک بەبەهاو گرنگیەوە سەیرکردنی ئەو سێکتەرەیە، بەڵام هیچکات سێکتەرێکم نەبینیوە لەم هەرێمەدا تەنانەت سێکتەرەکانی (پەروەردەو تەندروستیش) بەگرنگ دابنرێت و پلانی کورتخایەن و درێژخایەنی بۆ داڕێژرابێت، لەوڵاتێکی وەکو ئیسرائیلدا لەبەر پاراستنی ئاو هەڵکەندن و لێدانی بیر قەدەغەیە، لەئوردن بۆ لێدانی بیرێک دەبێت پادشای وڵات واژۆی رەزامەندی لەسەر ئەو نوسراوە بکات بۆ لێدانی بیرێک، لەکەنەدا کە لەسەر دەریاچەی ئاوە گەر بیرێکی ئاوهەبێت و بیرێکی نەوت لەو نزیکە لێبدرێت و کاریگەری هەبێت لەسەر بیرە ئاوەکە ئەوا لەپێناو پاراستنی بیرە ئاوەکە بەیاسا بیرەنەوتەکە دادەپۆشرێتەوەو هەڵناکەندرێت، لەئێرانیش لەبەر گرنگیەکەی ئاو بەنداو ڕاستەوخۆ پەیوەندیدارە بەسەرۆک کۆمارەوەو ئەو بڕیاری لێدەری ئەوسێکتەرەیە.

بەڵام لەهەرێمدا جگە لەوەی ستەمێکی گەورە لەئاوکراوە بەوەی کە دابەشی وەزارەتەکانی کشتوکاڵ و شارەوانی کراوە، بەرپرسانی هەرێمەکەش نەک بیرە ئاوێک بەڵکو چەندین سەرچاوەی ئاو، و دەیان دۆنم زەوی کشتوکاڵی گرنگ و دەگمەن دەکەنە قوربانی بیر یان بیرۆچکە نەوتێک.

بۆیە بەدڵنیاییەوە لەم هەرێمەدا نە قەیرانی ئاوە و نەخەڵکیش روبەڕوی مەترسی و هەڕەشەی ئاو دەبێتەوە، بەڵکو ئەوەی قەیرانە نەبونی پلانی زانستی، ویستی راستەقینە، گرنگی پێنەدانی ئاو، خەرجنەکردنی بودجەی پێویست و نەبونی یاسایەکە بۆ پاراستن و بەڕێوەبردنی ئاو، چونکە ئەو بڕە ئاوەی هەرێم هەیەتی و ئەو دابارینە زۆرەی بەفرو باران لەهەرێمدا لەکەم وڵات و هەرێمێکدا هەبێت و ئەوەشی بونی نەبێت لەوڵاتەکانیان هەڕەشەو مەترسی ئاوە.

ریکلام

وتار

بۆ قوباد تاڵەبانی نەزوڵم بکە و نەزوڵم قبوڵبکە

هێمن كەریم

قوباد تاڵەبانی ئەی كوری پیاوی بەشكۆ، دەزانی مێژوی تۆ لێرە دەستپێ دەكات ،لێ بەداخەوەم كە دەبینم لەژێر سایەیی تۆ دا ھەر رۆژە و كەرامەتی یەكێكمان دەشكێنرێت، ھەر رۆژە و بێ حورمەتی بە پیرۆزی یەكێكمان دەكرێت، خۆت ئاسا: مافیا و فیرعەونەكان بونەتە ھۆكاری شەرمەزاریمان ھەم لەناو خۆو ھەم لەدەرەوە.

دیارە كە ئەم نوسینەت ئاراستە كراوە، پەیوەندی بەو گرتە ڤیدۆییەوە ھەیە، كە گەنجێك بەناوی (ئا. ناسراو بە شێخە) كەوتۆتە گیانی كورێكی كاسب و ھەرچی سوكایەتی ھەیە پێی دەكات راستەوخۆ لەشوێنی كارەكەی، من لێرەدا دادوەر نیم تا بریاربدەم ھۆكار چیە و كێش تاوانبارە، وەلێ بەھەر پێوەرێكی ژیر و یاسایی عورفیش لێكی بدەیتەوە، ئەو كەسە مافی ئەوەی نیە مافیایانە مامەڵە بكات، تەشھیر و جنێو كلكە دەمانچە بەكاربھێنێت و یاساو عورفی كۆمەڵایەتی پێشێل بكات، ناكرێت گەر عورفی كۆمەڵایەتیش ھەق بدات ئەوە یاسا رێگە نادات بەشێوازی یاساخكراوانە سوكایەتی بەكەسانی تر بكرێت.

ئاشكرایە كە جوڵاندنی ئەم كەیسە پێویستی بەدەنگەوە ھاتنی بەرێزتان ھەیە، لەگەڵ پێویستی ویژدان، چونكە ویژدان تاكە دادگایە پرس بە یاسا و قازیی ناكات.
ئەم زوڵمە بۆ وەستاندنی پێویستی بەم دەستەجەمعی و نارەزاییە ھەیە، بەمەبەستی گیرۆدەكردنی داواكاری گشتی، نەوەك لكاندنی ئەم مرۆڤە یاساخە بەكەسانێكەوە، كە دورنیە بەھۆكاری ناوزراندنی ئەم یان ئەو بەرپرس و ببێتە خێرو بەرەكەت بۆیی، ئیدی كەسانێك لەو نێوەندەدا بۆ پیادەكردنی حوكمی یاسا لەسەر ئەم یاساخكراوە خۆی بێبەری بكات و خۆی لێ دورە پەرێزكات.

من ھیچ گومانم نیە و برواناكەم ھیچ مرۆڤێكی ژير لەسەر ئەم كارە بەدڤەر و نامرۆڤانە، بكەوێتە سوڵح و پارانەوە و (واستە) تا لە یاسا دەربازی بكات، جا بۆ ئەوەی ئەو گومانەش برەوێنینەوە یاسا بكەینە پێوەر، كە باشیش دەزانم یاسا وەك خۆی لەم ھەرێمەی ئێمەدا پیادە ناكرێت و ناتوانرێت بەتەواوی شكۆو (كەرامەت و حورمەت)ی ھاونیشتیمانیان بپارێزرێت!

دروشمی ئارامی كە بەرێزتان وەك سەرۆكی لیستی 105 ی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان ھەڵگریەتی لەم بانگەشەیەدا، پێویستە بسەلمێنرێت و داواكاری گشتیی لەسەر بجوڵێنرێت.

دیارە كە ئەم مرۆڤە ستەمكارە وەك تۆمەتبارێك لە رووبەرووبوونەوەیەكدا لەلایەن هێزەكانی بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی پارێزگای سلێمانییەوە لەڕۆژی 13-9-2018 دا دەستگیركرا و هەمان رۆژیش هەواڵی دەستگیركردنی لە لاپەڕەی تایبەتی بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی پارێزگای سلێمانی لەتۆڕی كۆمەڵایەتی فەیسبووك بڵاوكراوەتەوە.

یەكێتی نیشتیمانی كوردستان كە لەم كاتەدا، دروشمی ئارامی ھەڵگرتوە دەبێت باش بزانێت، تا نەبێتە موزایەدەیی لایەنەكانی تر و لەم كایەشدا ئەم جۆرە مرۆڤە ستەمكارانە مافیا ئاسا، یاساو رەوشتی ئێوە و ئەوان بۆخۆی دانەتاشێت و بەحوكمی خۆی و لەژێر ئارامی ئێوەدا، نابێت بە پێوەری خۆی یاسا بۆ خۆی دابین بكات، ئەوەی لەسەر شانی تۆیە لەم كاتەدا ئەم تۆمەتبارە لەژێر سایەیی ھەركەسێكدا ھەیە، مرۆڤانە بێبەری بكات و دروشمی ئارامیەكە پراكتیزە بكات.

بەرێزان باشترین كار و پیشاندانی ئارامی كە بەردەوام، كەم یان زۆر دیارە كە پیادەدەكرێت، فەرموون جوامێرانە ئەم دەرفەتە بكەنە دەستێكی بەجێھێنان و بەڵێنی ئارامی و دروشمی ئارامی پیادە بكەن و حوكمی یاسایی بەسەردا جێبەجێ‌ بكەن.

بەیدێكی تر ناكرێ و نابێ لەژێر سێبەرری حیزبێكی سۆشیال دیموكرات، ئەم كارانە قبووڵ بكرێ، كە كەرامەت و شكۆی مرۆڤ بشكێ بەدەر لەوەی كە ئارامی ئەركی ھەموو فەرمانرەوایەكە، بەڵام یەكلای كردنەوەی ئەم كەیسە دەبێتە دەرفەت بۆ مێژوی یەكێتی و زۆنی سەوز، كە دەستپێكی ئارامیەكە جێگەی ھەموو مافیاكان لەق دەكات.

ئێمەی نارازی لەم مرۆڤە، بەدەنگەوەھاتن لەسەر ئەم كارە یاساخكراوە، پشتیوانین و پێشمانوایە هەڵەیەك هەیە، ئەگەر چاوەروانی ئەوەبین كەسێك یان ھەر كەس ھەستێت سكاڵای لەسەر تۆماركات، كەلەمەیاندا من گومانم ھەیە سكاڵای لەسەر تۆمار بكرێت! بەھۆكاری بونی ھەرەشە و تۆقاندن، بۆیە لەم كاتەدا پێویستە داواكاری گشتی بێتە سەرخەت تاوەكو ئەم ستەمكارە رووبەرووی یاسا بكرێتەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

رەزامەندی گەل شەرعییەتدانە بە دەسەڵات

سەروەت تۆفیق

لە وڵاتە دیموکراسییەکاندا هەڵبژاردن زامنی گەیشتنە بە دەسەڵات و دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵاتە. واتە رێگەیەکی مەشروعەو شەرعییەتدانە بەهێزو لایەنەکان بۆ گەیشتنە دەسەڵاتدارێتی؛ کە بێگومان ئامانجی هەرە لەپێشینەی هەموو حزبێکی سیاسی گرتنەدەستی دەسەڵاتە.
بەڵام تەنها کاری ئەو لایەن و کوتلەبراوانەی کە زۆرترین دەنگ بەدەستدەهێنن بەگەیشتنە دەسەڵات تەواو نابێت؛ بەڵکو لەلایەکی ترەوە مومارەسەکردنی ئیدارەدانی حکومەت و ئەو دەسەڵاتەیان پێویستی بە شەرعییەت دانێکیترە. ئەویش بەواتایی ئەوەی کە پێویستە رەزامەندی زۆرینەی هاوڵاتیانی ئەو کۆمەڵگەیەی کە حکومەت خزمەتگوزارییە گشتییەکانی بەشێوەیەکی بەردەوام پێشکەش دەکات بەدەستبهێنێت. لەرێگەی چالاکی و خزمەتگوزارییەکانییەوە. کەخۆی لە بەردەوامی پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکان بێ پچڕ پچڕبوون دەبینێتەوە. گەر ئەمە نەبوو؛ یان رووینەدا ئەوا بەجۆرێک لە جۆرەکان شەرعیەتی بەردەوامبوونی لەدەستدەدات. ئەوکات وەک لە وڵاتانی پێشکەوتووی جیهانی یەکەم دەیبینین چەند کاربەدەستێکی حکومی دەست لە پلەو پۆستیان هەڵدەگرن و دەستلەکاردەکێشنەوە و داوایی لێبوردن لە هاوڵاتیانی خۆیان دەکەن. یاخود هەڵبژاردنێکی پێشوەختە ئەنجام دەدرێت؛ تا وڵات لە قەیرانی بێ متمانەی بە دەسەڵات دەربازی ببێت؛ بەڵام ئەم نەبوون بە کولتوری وازهێنانە تائێستا بۆتە موعجیزەیەک و روونادات لێرە. چونکە لێرە زۆر پلە وەک یانسبی لێهاتووە گرنگە ئەوەیە بۆت دەربچێت و گۆڵی خولەکی کۆتا بکەیت.
بۆیە لەمەوە دەپرسین لە ماوەی رابردوودا لە سایەی حکومەتی بنکەفراوان بە بەشداری سەرجەم لایەنەکان حکومەتی هەرێم توانی ڕەزامەندی زۆرینەی گەل بەدەستبهێنێت؟ یان ئاخۆ کە لایەنێکی سیاسی لە حکومەت دور دەخرێتەوە؛ رەزامەندی زۆرینەی بەدەستهێناوە؟ ئەوە جیالەوەی کە موچە روبعی و نیوییەکەی موچەخۆران کە سێ ساڵە بە نایاسایی پاشەکەوتکراوە. رەزامەندی زۆرینەی لەگەڵدایە؟ لەم دەرئەنجامەوە بینیمان لە ماوەی رابردوودا چ جۆرە ناڕەزایی و گردبوونەوەیەکی خۆرسکانەی مامۆستاو موچەخۆرانی بەدوای خۆیدا هێنا؛ ئەمەو چەندان گلەیی و گازندەو ناڕازی بوون لە ناشەفافی سەرچاوەکانی داهات و ناعەدالەتی و گەندەڵی و نەبوونی کارو دامەزراندن و ئەمانەو چەندان هۆی تر. بوونە هۆی رەزامەندی زۆرینەی هاوڵاتی؟
بێگومان نەخێر؛ لەگەڵ ئەوەی بەشێکی بەرچاو لە هاوڵاتی و موچەخۆران بەتایبەتی رژانە سەر سەرشەقامەکان بۆ داواکاری مافی خۆیان. بەڵام هێشتا هاوڵاتی ئێمە لەبەر بەرزی بەئاگایی لە گەمە سیاسییەکانی ناوچەکەو کوڵاندنی چواردەورمان چاوپۆشی لە کەم تا زۆری داواکانی کردووە؛ تەنها بۆئەوەی دەسەڵات بە ئاگابێنەوە تا لە نیەتەوە بۆچاکسازی هەنگاوبنێن بۆ بەکرداریکردنی چاکسازی؛ ئیدی زەمەنی گوتارو دروشم بازی کۆتا هاتووە. واتە ئەوەندەی خەڵک چاوی لەسەر پڕۆژە یاسایەکی بەکارو بڕیارێکی ئەنجومەنی وەزیرانە کە بەرژەوەندی گشتی رەچاوبکرێت و بەفعلی رێگاو شێوازێک بگرنە بەر وڵات بەرەو ئاڕاستەی بەسیستەم بوون بڕوات؛ ئەوەندە ئارەزووی گوێگرتنی نەماوە لە وتارو بەهانە هێناوەوە بۆئەوەی رویداوەو روودەدات لە ناعەدالەتییەکان و کەمی خزمەتگوزارییەکان.
چونکە کەم رۆژ هەیە؛ خەڵک باسی خزمایەتی و واستەو مەحسوبیەت و بیری تەسکی حزبایەتی و بنەماڵەیی نەکات؛ لە هەموو سێکترەکانی ژیان کە چۆن ئەم هۆکارانە نەیهێشتووە ئەم مەملەکەتە گەشەی هەمەلایەنە بکات و لەکەمینەیەکی خۆشگوزەرانەوە بڕوات بۆ زۆرترینی خۆشگوزەران؛ ئەوە جیالەوەی کە حکومەت بەرگەی یەک قەیران نەگرێت بەو هەموو داهاتەی کە لە ساڵانی رابردوو دەهاتە ئەم هەرێمەوە. ئەمە بێ پلانی؛ نەبێ دەبێ ناوی چی بێت؟
یان ئەوەی بەسەر حکومەتدا دێت؛ کە ناتوانێت لەکاتی خۆیدا چارەکە موچەی نایاسایی؛ ئەو ڕێژە زۆرەی فەرمانبەران بدات. لەلایەک دەرئەنجامی نەبوونی کارگەی پیشەسازی و کێڵگەی کشتوکاڵی جۆراوجۆرو دروستنەکردنی هۆیەکانی بوژاندنەوەی ژێرخانی ئابووری و بەگەرنەخستنی ئەو سەرچاوە مرۆییە زۆرو زەوەندەی دەستی کارە؛ لەلایەکی تر منافەسە نا مەشروعەکەی دەسەڵاتبوو؛ کە بەڵێشاو خەڵکیان دادەمەزران و پلەی وەهمی زۆریان بۆ لایەنگرو ئەندامانیان دەکرد بە هەموو جۆرەکانی پلە؛ کە وەک پاداشتکردن و فرسەت تەماشادەکرا. کە بەداخەوە زۆربەی زۆری لایەنەکان توشی ئەم پەتایەبوون. جا ئەم پاداشتکردنە زۆریان هەر زۆر دووربوون لە خزمەتی شاخ. هەرچەندە کەسێک کە خزمەتی شاخی هەبووبێت؛ چەندە مایەی رێزە کە بەشێک لە تەمەنی خۆی لە شۆڕش و بەرگری گەل و نیشتماندا بووە؛ شایەنی ژیانێکی شایستەو پڕ رێزو حورمەتە. بەڵام دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگرین ئیدارەکردنی وڵات و شۆڕش دوو شتی جیاوازن.
واتە ئەم کارە جۆرێکی تری گەندەڵی ئیداری بەرهەمهێناوە. چونکە دەکرا لە ئیدارەداندا پشت بە کەسانی خاوەن پسپۆریییەکان و بڕوانامە بەرزەکان و گەنجە پێگەیشتووە پڕ زانیارییەکان وەربگیرێت. کە بێگومان لایەنەکان کەم تا زۆر خەڵکی پێگەیشتوویان لەبوارە جیاجیاکاندا هەیە. تابتوانن تواناکانیان دەربخەن و هەمووان سودیان لێوەربگرین. کە کارەکانیان بە یاسایی و بە سیستەم بۆ بەرژەوەندی گشتی بکەن.
واتە ئەوەمان لەیادنەچێت تا لە ناوخۆدا بەرەو دەوڵەتی یاساو سیستەم نەڕۆین دەوڵەت دروستبوون لە سەردەمی جیهانگیری (عەولەمە) نایەتەبوون. واتە بنەماکانی دروستکردنی دەوڵەت گۆڕانکارییان بەسەرهاتووە. هەر بنەما کۆنەکانی سەردەمی جەنگی جیهانی یەکەم و دووەم و جەنگی سارد نەماوە؛ بەڵکو بنەبڕکردنی گەندەڵی و چاکسازی راستەقینە هەنگاوەکان نزیک دەکاتەوە بۆ پشتیوانی زیاتری نێودەوڵەتی؛ بە پێچەوانەشەوە ئەوەتا ۲۷ ساڵ نەمانتوانیوە ئیدارەیەکی سەرکەوتوومان هەبێ و هەنگاو بۆ بنیادو دروستکردنی دەوڵەت بنێیت؛ ئیدی چۆن دەستێکی دەرەکی دێت بۆ هاوکاریمان. ئەمەش وایکردووە زیاتر لە ئامانج دوور بکەوینەوە .
لەمەوە تێدەگەین بەشێکی گەورەی شکستەکانمان لەبوارە جیاجیاکانمان بۆ هەڵەو کەموکوڕی ئیدارەدانی حکومەت دەگەڕێتەوە. بەشەکەی تریشی بۆ ئاستی تێگەیشتن و پێگەیشتن دەنگدەر دەگەڕێتەوە. تا هەڵبژاردنەکەی دروستبێ بۆ ئەو نوخبەیەی کە هەڵیدەبژێرێت. بۆ بەڕێوەبردن. لەلایەکی ترەوە لەسەر دەنگدەر پێویستە کە باشتر لە بەرنامەی کاری حزبەکان وردبێتەوە لە کاتی بانگەشەدا کە تاچەند واقعیانەو زانستیانەن؛ هەرچەندە گەر هەڵبژاردنی عێراق بەنمونە وەربگرین بەرنامەی کاری لایەنەکان کەمترین بواری دەچێتە جێبەجێکردنەوە؛ لەبەر ئەو واقیعەی کە لە پێکهاتە مۆزایک و ناهۆمۆجینەکەی عێراقدا هەیە. بۆیە لەدوای کەوتنی رژێمی بەعس و سەدام (دیموکراسی تەوافقی) تائێستا لە عێراق پەیڕەو دەکرێت؛ واتە هەلدەرەخسێت بۆ هەموان تا بەشداری حکومەت بکەن؛ بەڵام ئەمەش وا دەکات کە زەحمەت بێ لایەنەکان بەرنامەی کاریان وەک ئەوەی بانگەشەی بۆ دەکەن جێبەجێی بکەن. ئەمەش بە گریمانەیەکی زۆرەوە بۆ کابینەی حکومەتە بنکەفراوانەکەی لای خۆمان راست بوو. کە لایەنێک نەمابوویەوە وەک ئۆپۆزسیۆن تا چاودێری لایەنەکانی دەسەڵات بکات؛ واتە نمونەی ئەو پێکهێنانی حکومەتەی چوار ساڵی رابردوو(حکومەتی بنکە فراوان) بۆ ئیدارەدانی هەرێم زۆر دروست نەبووە؛ چونکە هەرێم و عێراق بەراورد ناکرێن بۆ لەوێ بنەمایی تەوافوق بەکارترو دروستە بۆ لێرە ئەو جۆرە مامەڵەیە تاڕادەیەکی زۆر سەرکەوتوو نەبوو؛ چونکە لێرە تەنها دڵ گەورەی دەسەڵاتی بۆ رەخنەکان دەوێت؛ هەروەها تەحەمولی ئۆپۆزسیۆنی دەوێ لە پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریەک کە دەسەڵات دەیکات و رەزامەندی زۆرینەی لێدەکەوێتەوە. ئەوکاتە کەسانی شیاویش بۆ شوێنی شیاو پەیڕەودەکرێت؛ لەبەر چاودێڕی یەکتری لە کارو پڕۆژەکانی یەکتریدا. دەتوانین بڵێین زامنی دەسەڵاتدارێتیەکی سەرکەتووە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بۆچی گرنگە بەشداری هەڵبژاردن بکەین

پارێزەر : لوقمان مصطفێ صالح

 

زۆرینەی هاوڵاتیانی هەرێمی كوردستان پێیان وایە پرۆسەی هەڵبژاردن لەئێستادا هیچ مانایەکی نییە و بەڵکو تەنها كات بەفیڕۆدان و بەهەدەردانی سامانی گشتییە لەپرۆسەیەكدا كە هیچ بەرهەم و ئەنجامێكی ئەرێنی بۆ سەر ژیانی ئەوان نییە .لە هەمووی کارەساتتر ئەمەڕای زۆربەی ڕۆشنبیرانیشە.! بێگومان ئەم جۆرە لەبیركردنەوەیە كاریگەری نەرێنی و مەترسیداری دەبێت لەسەر زیادبوونی قەیرانەكان و گەڕانەوە بۆ ئەو کێشەوگرفتانەی چەندین ساڵە پێوەی دەناڵێنین،دەرەنجامی نەرێنی دەبێت لەسەر داهاتوو پاشەڕۆژی ووڵاتەکەمان.

بێگومان ئەم زۆرینەیە بەردەوام باس لە دیموکراتیش دەکەن ئەوەش باش دەزانن کە بەرقەرار بوونی دێمۆکراسی بەبێ هەڵبژاردن هیچ مانایەک نادات،هۆکارەکەیشی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، کە حکوومەتێکی دێمۆکراتیک دەبێ بنەماکەی لە سەر ویست و دەنگی هاووڵاتیانەوە بنیات بنرێت. هەروەها هەر بە ڕێگەی هەڵبژاردنەوەیە کە دەسەڵات لە کەشوهەوایەکی ئاشتییانە و هێمنانەدا دەستاودەست دەکرێت. کەواتە هەڵبژاردن بەشێکە لە دێمۆکراسی و لێی جیا ناکرێتەوە. هەر لەم ڕوانگەیەوەیە، هەڵبژاردن تاکتیک نییە، چونکە لە سیستەمێکی دێمۆکراتیکدا هاووڵاتیان بە ڕێگەی هەڵبژاردنەوە پرس و کێشەکان یەکلا دەکەنەوە.

کەواتە..ئه‌وه‌ی  زامنی سه‌رکه‌وتنی دیموکراسیه‌ت و گه‌شه‌ی ووڵات بە گشتی ده‌کات‌ بریتیه‌ له‌ هاوڵاتی چالاک و هوشیا،هاوڵاتیه‌ک که‌ سەنگ و پێگه‌ی و به‌های ده‌نگه‌ی خۆی بزانێت و له‌ هه‌مان کاتیشدا خۆی به‌ به‌شێک له‌ پرۆسه‌ی سیاسی و ئیداره‌کردنی کاروباری ووڵات بزانێت تاوه‌کو بتوانێت له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌وه‌ کاندیدی شایسته‌ بنێرێتە دامەزراوە شەرعیەکانی ووڵات کە خۆی لە پەڕەمان و جومگە هەستیارەکانی دەسەڵاتدا دەبینێتەوە.

چونکە ئامانجی سەرەکی و بنەڕەتی هەڵبژاردن، بریتییە لە گەیشتن بە بەشداری سیاسی بۆ سەرجەم چین و توێژەکانی کۆمەڵگا کە خۆیان لە پارت و حیزب و قەوارە و لیستی جۆراوجۆردا رێکخستووە. بەشداری سیاسی سەرجەم لایەنەکان، تا رادەیەکی باش سەقامگیری سیاسی و کۆمەڵایەتی لێدەکەوێتەوەو کەشوهەوایەکی لەبارو گونجاو بۆ گەشەکردن و پێشکەوتن دێنێتە ئاراوە. لە هەمانکاتدا بەشداری سیاسی، رێگری لە قۆرخکردنی دەسەڵات دەگرێت لەلایەن کەسێکەوە یان حیزبێکەوە یا بنەماڵەیەکەوە. هەڵبژاردن دەبێتە بەربەست لەبەردەم بڕیاری تاکە کەسی کە لە بەرژەوەندی کۆمەڵگا نییەو بەدوور نازانرێت ئەو بڕیارە تاکە کەسییە، پەشێوی کۆمەڵایەتی لێبکەوێتەوەو ئاشتی کۆمەڵایەتی و سەقامگیری سیاسی و تێکدانی بواری ئابوری لێبکەوێتەوەو وڵات دووچاری قەیرانی گەورە بکات.

پێویستە بەمتمانەو لەخۆبوردنەوە كاری بۆ بكەین، ئەوەش لەبەرچاو بگرین كەئەم ڕێگایە ڕێگایەكی پڕ كێشەو دور و درێژە و ناتوانین بەسانایی پێی بگەین. گەیشتن بەئامانجە مەزنەكان تێكۆشان و متمانەو لێبڕان و ماندوو نەبوون و لەخۆبوردەیی دەوێت. هەركات بێئومێدی باڵی بەسەر جەماوەردا كێشا و متمانە بەدەنگدان و پرۆسەی دیموكراسی نەما و نەچووینە بەردەم سندوقەكانی دەنگدان، ئەوا گلەیی تەنها لەخۆمان بكەین كە كەمتەرخەم بووین بەرانبەر بە بەكار نەهێنانی مافێكی ڕەوای خۆمان و ئەو هێزەی كەهەمان بوو بۆ چاكسازی و بەدیهێنانی داهاتوویەكی گەش بۆ نەوەكانمان، بەناڕاستەوخۆ خۆمان هاندەر بوین بۆ دیكتاتۆریەت و ساختەكاری و شێواندنی ئەنجامەكان.

جێگای خۆیەتی بەردەوام ئەوە لەبەرچاو بگرین كە بەدیلی هەڵبژاردن هەرهەڵبژاردنە،تەنهاڕێگایە بۆ کەمکردنەوەی قەیرانە کەڵەکەبوەکان، ئەگەر ڕێگای هەڵبژاردن نەگرینەبەر ئەوە بە دڵنیاییەوە دەگەڕێینەوە بۆ چوار گۆشەی یەکەم،لێرەدا پرسیارێک بەرۆکمان دەگرێ  ئایا بەشداریکردن لە هەڵبژاردن و دیموكراسیەت چارەسەرە یان تاكڕەوی و دیكتاتۆرییەت و جەنگ و نائارمی و ململانێی نەشیاو و تەخوینکردنی یەکدی و لەناوبردن و تێكدانی ئەو ئەزمونەی كەبەخوێن و تێكۆشانی دەیان ساڵە گەلەکەمان بە دیهاتووە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
ریکلام
ریکلام
ریکلام

کوردستان

دوایین