ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

دیموكراسی نه ‌به‌دیلی ئیسلامه‌ و نه‌ ته‌واوكا‌ریشیه‌تی (له‌كۆمه‌ڵگه‌ی موسوڵماندا)

*جەلال ئەحمەد

ئه‌م بابه‌ته‌ قسه ‌و باسی زۆری له‌سه‌ركراوه‌و ڕاجیایی زۆریشی له‌سه‌ر هه‌یه‌، بۆیه‌ هه‌ركه‌س هه‌رچی بڵێت له‌م باره‌یه‌وه‌ له‌چوارچێوه‌ی ڕاو بۆچوون تێناپه‌ڕێت و بابه‌تێك كه‌ خۆی له‌خۆیدا فره‌ ڕه‌هه‌ند و فره‌ چه‌شن و فره‌ مۆدێل بێت، به‌دڵنیاییه‌وه‌ ڕاكانیش له‌سه‌ری جیاواز ده‌بن، جگه‌له‌وه‌ش ئه‌وانه‌ی قسه‌ی له‌سه‌رده‌كه‌ن جیاوازن له‌نێوان ئیسلامی و عه‌لمانی و لیبڕاڵ و سه‌رمایه‌دار و سۆشیالیست و نه‌ته‌وه‌ په‌رست و نێونه‌ته‌وه‌یی (ئینته‌رناشناڵ)، چه‌پ و ڕاستڕه‌و، دووباره‌ هه‌ریه‌ك له‌مانه‌ش توندڕه‌و و میانڕه‌و و شلڕه‌ویان هه‌یه‌، بۆنموونه‌ به‌ناوی ئیسلامه‌وه‌ ئه‌مپه‌ڕو ئه‌و‌په‌ڕه‌كه‌ی هه‌ر خوایان یه‌كه‌و ڕایه‌كانیان – ئاسمان و ڕێسمانن‌- بگره‌ لای هه‌ندێك له‌ خوایه‌كه‌شدا یه‌ك ڕانین ئه‌میان ئه‌ویتریان به‌كافرو زندیق و له‌دین ده‌رچوو ده‌زانێت و له‌م دنیا كوشتنی به‌ واجب ده‌زانێت بۆ قیامه‌تیش به‌ ئه‌هلی جه‌هننه‌می ده‌زانێ، به‌هه‌مان شێوه‌ش عه‌لمانی و ناسیۆنالیست و ئه‌وانی تریش .

بۆیه‌ له‌وه‌ها حاڵه‌تێكدا باسكردن له‌ هه‌ر شتێك ده‌بێته‌ جێگای ڕاجیایی بۆیه‌ من چاوه‌ڕێ نیم كۆده‌نگی له‌سه‌ر دیموكراسیه‌ت درووست ببێت، به‌ڵام به‌پێویستی ده‌زانم دید و بۆچوونی خۆم له‌سه‌ر دیموكراسی بنووسم، ئه‌و كات به‌رامبه‌ر ئازاده‌ چه‌نده‌ لای په‌سه‌نده‌ و چه‌نده‌ دژی ده‌وه‌ستێته‌وه‌ له‌و كاته‌شدا باشتر وایه‌ منیش و ئه‌ویش ڕای یه‌كتر قبوڵ بكه‌ین بۆ ئه‌وه‌ی بتوانین پێكه‌وه‌ بژین دواجاریش ڕای من و ڕای ئه‌ویش هه‌ر ڕایه‌و قسه‌ی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ نییه‌ .

سه‌ره‌تا با له‌پێناسه‌وه‌ و دواتریش له‌بنه‌ماو خه‌سڵه‌ته‌كانی دیموكراسییه‌وه‌ ده‌ستپێبكه‌ین، دواتر سه‌رنج و تێبینیه‌كان و له‌ كۆتاییشدا ده‌رئه‌نجام بخه‌ینه‌ڕوو.
له‌ پێناسه‌ی كورت و پوختی دیموكراسیدا ده‌وترێ:

الديمقراطية نظام سياسي واجتماعي، حيث الشعب هو مصدر السيادة و السلطة، فهو يحكم نفسه عن طريق ممثلين عنه، وهي تعني في الأصل حكم الشعب لنفسه  .ــ موقع ابن خلدون , اسس النظام السياسي الديمقراطي,13/2/2011.

به‌و پێیه‌،‌ دیموكراسی سیستمێكی سیاسی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ كه‌ گه‌ل خۆی تیایدا سه‌رچاوه‌ی ڕه‌وایه‌تیدانه‌ به‌ ده‌سه‌ڵات‌، واته‌ خۆی ده‌سه‌ڵاتداره‌ به‌سه‌ر خۆیه‌وه‌، له‌ڕێگه‌ی ڕه‌وایه‌تێدان به‌ ده‌سه‌ڵاتێك كه‌ نوێنه‌رایه‌تی هاوڵاتیانی ئه‌و گه‌له‌ ده‌كات و خۆی هه‌ڵیبژاردووه، واته ‌فه‌رمانڕه‌وایه‌تی هه‌رگه‌لێك مافی خودی هاوڵاتیانی ئه‌و گه‌له‌یه‌.
به‌كورتی ئه‌م سیستمه‌ له‌ حوكمڕانی بۆ ڕه‌تكردنه‌وه‌ی سیستمی پاشایه‌تی پشتاوپشتی بنه‌ماڵه‌كان وده‌سه‌ڵاتی كه‌نیسه‌ هاتووه‌، كه‌به‌ناوی خواوه‌ فه‌رمانڕه‌وایه‌تیان‌كردووه‌ و ده‌سه‌ڵاتیان بۆ خۆیان قۆرخكردووه‌ و بوون و مانه‌وه‌یان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا له‌ سه‌رووی ویست و حه‌زو ئیراده‌ی هاوڵاتیانه‌وه‌ بووه‌ و خه‌ڵك مافی ‌‌گۆڕینیانی نه‌بووه‌.
له‌كاتێكدا ئیسلام نه‌ڕێگه‌ی به‌ گواستنه‌وه‌ی پشتاوپشتی ده‌سه‌ڵاتداوه‌ و نه‌ هیچ كه‌سێكیش(جگه‌ له‌ پێغه‌مبه‌ران) به‌نوێنه‌ری خواو (معصوم) و پارێزراو له‌ ڕه‌خنه‌ ده‌زانێت.
پیغه‌مبه‌ری خوایش(صلی الله علیه وسلم) پاش كۆچی دوایی خۆی نه‌كه‌سی ده‌ستنیشانكرد بۆ جێنشینی خۆی و نه‌هیچ میكانیزمێكیشی دیاریكرد بۆ ده‌ستنیشانكردنی ئه‌و جێنشینه‌، وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ ده‌ستكراوه‌یی موسوڵمانان له‌و باره‌یه‌وه‌، ته‌نانه‌ت پێگه‌ و نازناوی (خلیفه‌)‌‌ش دوای كۆچی دوایی ئه‌بوبه‌كر جێگه‌ی قسه‌ له‌سه‌ركردن بوو، بۆیه‌ عمری كوڕی خطاب ووتی ئه‌بوبه‌كر جێنشینی پێغه‌مبه‌ربوو (صلی الله علیه وسلم)، بۆیه‌ مافی خۆی بوو پێی بوترێ (خلیفه)‌، به‌ڵام من جێنشینی ئه‌بوبه‌كرم نه‌ك پێغه‌مبه‌ری خوا(صلی الله علیه وسلم)، بۆیه‌ نازناوی(أمیر المؤمنین)ی لێنرا.
جگه‌ له‌وه‌ش له‌ سه‌رده‌می فراوانبوونی ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاتی ئیسلامیشدا هه‌موو ئه‌و هه‌رێم و ناوچانه‌ی ده‌كه‌وتنه‌ سنوور و ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئیسلامیه‌وه‌، بژارده‌ی یه‌كه‌م مانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارانی پێشوو بووه‌ له‌ده‌سه‌ڵاتدا، یان كه‌سێكیتر هه‌ر له‌ خۆیان كه‌شیاوی ئه‌و كاره‌بێت.
واته‌ ئیسلام هیچ ڕێگر نیه‌ له‌ ده‌ستنیشانكردنی ده‌سه‌ڵاتداران له‌ ناو خودی هاوڵاتیاندا به‌بێ هه‌ڵاوێردن و له‌ لایه‌ن خودی هاوڵاتیانیشه‌وه،‌ به‌ هه‌ر شێوازێكیش كه‌ خۆیان به‌ گونجاوو دادپه‌روه‌رانه‌ی بزانن.

له‌ سیستمی دیموكراسیدا هاوڵاتیان خۆیان ده‌سه‌ڵاتدارانی خۆیان داده‌نێن، له‌ڕێگه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ و له‌چوارچێوه‌ی گرێبه‌ستێكی كۆمه‌ڵایه‌تیدا و بۆ كاتێكی دیاریكراو، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر زۆرینه‌ی هاوڵاتیان پابه‌ندی ئاینی ئیسلام‌ بوون و ڕێزیان له‌ بنه‌ماكانی ده‌گرت، ئه‌وا متمانه‌ ده‌ده‌نه‌ كه‌سانێك كه‌ سنووری بنه‌ماكانی ئایین نه‌به‌زێنن و ده‌سه‌ڵات به‌ حه‌زی ئه‌وان ده‌بێت، ئه‌گه‌ریش به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ بوو واته‌ ئه‌وان كه‌مینه‌ بوون، یان بوون به‌ كه‌مینه‌، ئه‌و كات كه‌مینه‌كه‌ به‌پێی سیستمی دیموكراسی ( وه‌ك پیكهاته‌یه‌كی ئه‌وه كۆمه‌ڵگه‌یه‌) ڕێزلێگیراو ده‌بن و مافه‌كانیان پارێزراو ده‌بێت و ته‌نها ده‌توانن ده‌ست به‌ ئاینه‌كه‌یانه‌وه‌ بگرن و واز له‌ ده‌سه‌ڵات بهێنن بۆ زۆرینه‌كه‌، له‌ ڕاستیدا موسوڵمانان له‌ كاتێكدا كه‌ زۆرینه‌ و ده‌سه‌ڵاتداربن دروشمه‌كه‌یان (فَمَن شَاءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاءَ فَلْيَكْفُرْ…الكهف /29)  ده‌بێت، ئیتر به‌ كه‌مینه‌یی به‌نیازن‌ بڵێن چی؟!.

سه‌باره‌ت به گرنگترین‌ خه‌سڵه‌ت و بنه‌ما گشتی و دیاره‌كانی دیموكراسیش، هه‌ڵوێسته‌یه‌ك له‌سه‌ر هه‌ریه‌كه‌یان به‌ جیا ده‌كه‌ین تابزانین چه‌نده‌ له‌گه‌ڵ بنه‌ما نه‌گۆڕ و جێگیره‌كان و ڕۆح و فه‌لسه‌فه‌ی شه‌ریعه‌تی ئیسلامیدا دێته‌وه‌ یان دژو پێچه‌وانه‌یه‌.

گرنگترین‌ خه‌سڵه‌ت و بنه‌ما گشتی و دیاره‌كانی دیموكراسی
1/شه‌رعیه‌تی سیستمی سیاسی، واته‌ ده‌سه‌ڵات و حوكمڕانی به‌ ڕه‌زامه‌ندی هاوڵاتیان بێت و له‌ لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ هه‌ڵبژێردرابێت.
واته پێویسته‌‌ ده‌سه‌ڵاتدار ڕه‌وایه‌تی له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ به‌ده‌ستهێنابێت و جێگه‌ی قبووڵ و ڕه‌زامه‌ندی هاوڵاتیان بێت، نه‌ك سته‌مكارو خۆسه‌پێن بێت وبه‌زۆر و زۆرداری وڵات به‌ڕێوه‌ ببات.
له‌ ڕاستیدا جوانترین و گه‌شاوه‌ترین نموونه‌ی كرداری ئه‌م بنه‌مایه‌ له‌ سه‌ره‌تای ده‌سه‌ڵاتی ئیسلامی و له‌ لایه‌ن یه‌كه‌م ده‌سه‌ڵاتداری ئیسلامی پاش پێغه‌مبه‌ری خوا، كه‌ ئه‌بوبه‌كری صدیق بوو، گوزارشتی لێكراو كرایه‌ بنه‌ما، كاتێك له‌ وتاری ده‌ستبه‌كار بوونیدا به‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی ووت:
ئه‌ی‌ خه‌ڵكینه‌ من كراومه‌ته‌ ده‌سه‌ڵاتدار و كاربه‌ده‌ستی ئێوه‌ هه‌رچه‌ند من باشترینی ئێوه‌ نیم، گوێڕایه‌ڵم بن تائه‌و كاته‌ی فه‌رمانی خواتان ‌به‌ درووستی به‌سه‌ردا جێبه‌جێده‌كه‌م، هه‌ركاتیش لامدا ئه‌وا ڕاستم بكه‌نه‌وه‌ …‌
داهێنانی ئه‌نجوومه‌نێكیش به‌ناوی (ئه‌هلی حه‌ل و عه‌قد) واته‌ ئه‌نجوومه‌نێك كه‌ ده‌سه‌ڵاتی به‌ستن و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی گرێبه‌ستی ڕه‌وایه‌تیدانی به‌ده‌سه‌ڵاتی كه‌سی یه‌كه‌م هه‌یه له‌ ڕێگه‌ی ده‌نگدانه‌وه‌‌، ئه‌ویش نموونه‌یه‌كی تره‌ له‌و باره‌یه‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و ئه‌نجوومه‌نه‌ش به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان كه‌ بۆ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ له‌توانادابووه هه‌ڵبژێردراوی خه‌ڵك بوون و نوێنه‌رایه‌تی خه‌ڵكیان كردووه‌ و ئه‌وان ڕه‌وایه‌تیان داوه‌ به‌و ده‌سه‌ڵاته‌ (ئه‌م جۆره‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی ناڕاسته‌وخۆی سه‌رۆك تا ئیستاش له‌ هه‌ندێ وڵاتی دیموكراسی وه‌ك ئه‌مریكا به‌ڕێوه‌ ده‌چێت، واته‌ خه‌ڵك نوێنه‌رانی خۆیان بۆ ئه‌نجوومه‌نێك هه‌ڵده‌بژێرن كه‌ ئه‌و ئه‌نجوومه‌نه‌ كاریان ته‌نها هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكه‌).

2/ گرتنه‌ به‌ری میكانیزمی (هه‌ڵبژاردن) بۆ ده‌ستنیشانكردنی نوێنه‌رانی خه‌ڵك له‌ لایه‌ن خودی هاوڵاتیانه‌وه‌.
له‌ڕاستیدا ئه‌گه‌ر به‌دیلی هه‌ڵبژاردن بۆ ده‌ستنیشانكردنی ده‌سه‌ڵاتداران و نوێنه‌ران، ده‌سه‌ڵاتی بنه‌ماڵه‌یی و پشتاو پشت بێت یان خۆكردن به‌ نوێنه‌ری خوا و ئیدیعای شه‌رعیه‌تی ئاسمانی‌ بێت (جگه‌ له‌ پێغه‌مبه‌ران) ئه‌وا ئیسلام نه‌ڕێگه‌ی پێداوه‌و نه‌ په‌سه‌ندیشی ده‌كات.
له‌ ڕوویه‌كی تریشه‌وه‌ هه‌ڵبژاردن واته‌ ڕای زۆرینه‌، ئه‌گه‌ر پێچه‌وانه‌كه‌ی وه‌ربگرین ده‌كاته‌ خۆسه‌پاندنی كه‌مینه‌، كه‌ ئه‌وه‌ش دادپه‌روه‌ری تێدا نییه‌.
له‌گه‌ڵ ساده‌یی وسه‌ره‌تابوونی ژیان له‌و سه‌رده‌مه‌دا، نموونه‌ی ساده‌ی په‌یڕه‌وكردنی هه‌ڵبژاردنی نوێنه‌ر و (نقیب) داهێنانێكی ئیسلامی بووه‌ و ئه‌گه‌ر لێی بگه‌ڕانایه‌ ئێستا سیستمی هه‌ڵبژاردن له‌ لووتكه‌ی هه‌ره‌به‌رزی پێشكه‌وتندا ده‌بوو.

3/ هه‌بوونی ده‌وڵه‌تی یاسا، كه‌ ڕێز له‌ هاوڵاتیان بگرێت و مافه‌كانیان بۆ دابین بكات و سنووردانان بۆ تاكڕه‌وی و یاساشكێنی ده‌سه‌ڵاتداران له‌ ڕێگه‌ی دامه‌زراوه‌كانی تایبه‌ت به‌ پارێزگاری له‌ مافی گشتی و هاو‌ڵاتیان..
سه‌روه‌ریی یاسا، ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر زه‌ویدا جێبه‌جێكردنێكی هه‌بوو‌بێت ئه‌وه‌ له‌ شه‌ریعه‌تی ئیسلامدا‌ بووه‌ ، له‌ ئیسلامدا كه‌سه‌كان به‌ حه‌قدا ده‌ناسرێنه‌وه‌ نه‌ك به‌ پێچه‌وانه‌وه‌،‌ واته‌ ڕاست ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ر حه‌ق بڕوات و په‌یڕه‌وی له‌و حه‌قه‌ بكات ، نه‌ك كه‌سێك به‌حه‌ق بزانرێت بێ گوێدانه‌ ئه‌وه‌ی هه‌رچی بكات.
نموونه‌ی هه‌ره‌ به‌رزی یاسا سه‌روه‌ریش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ری ئیسلا‌م فه‌رموویه‌تی هۆكاری له‌ناوچوونی ئوممه‌ته‌ پێشینه‌كان ئه‌وه‌بووه‌، كه‌  ئه‌گه‌ر خه‌ڵكی لاواز تاوانی بكردایه‌ یاسایان به‌سه‌ردا جێبه‌جێده‌كرد به‌ڵام ئه‌گه‌ر خانه‌دان بوایه‌ چاوپۆشی لێده‌كراو وازی لێده‌هێنرا.
ده‌سه‌ڵاتدار به‌ حوكمی پێگه‌كه‌ی، پێویسته‌ له‌ سه‌ری نموونه‌ی هه‌ره‌به‌رزی پابه‌ندبوون بێت به‌و به‌رنامه‌و یاساو شه‌ریعه‌ته‌ی كه‌ به‌نیازه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا جێبه‌جێی بكات نه‌ك به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ، ئیسلام زۆر به‌ جدی و زۆر به‌توندی پێداگیری له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ ده‌كات هه‌رله‌ مامه‌ڵه‌یه‌كی ئاساییدا، چی بگات به‌ ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتداران (أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ وَأَنتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ البقرة/44 ) .

ئه‌بوبه‌كری صدیق، به‌ خه‌ڵكی ڕاگه‌یاند  (ئه‌ی خه‌ڵكینه‌ به‌هێزترینتان لای من لاوازترینه‌ تا مافی خه‌ڵكی لێده‌سه‌نمه‌وه‌، لاوازترینیشتان لای من به‌هێزترینه‌ تا مافه‌كه‌ی بۆ وه‌رده‌گرمه‌وه‌).
عمری كوڕی خطاب كاتێك بیستی كوڕی والی میصر سوكایه‌تی به‌ كه‌سێكی قبطی كردووه‌ و ئازاریداوه‌، زۆر تووڕه‌ بوو، سزای كوڕی والی داو سه‌رزه‌نشتی باوكیشی كرد، چونكه‌ پێیوابوو كه‌ كوڕه‌كه‌ی له‌ په‌نای ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی ئه‌ودا ئه‌و سته‌مه‌ی كردووه‌، بۆیه‌ به‌ تووڕه‌ییه‌وه‌ ڕوو به‌ والی ووتی: (متی استعبدتم الناس وقد ولدتهم امهاتهم احرارا).

4/ سه‌ربه‌خۆیی و جیكاردنه‌وه‌ی هه‌رسێ ده‌سه‌ڵاته‌كانی یاسادانان ، جێبه‌جێكردن، دادوه‌ری.
بۆ بابه‌تی سه‌ربه‌خۆیی دادگاكان وتێكه‌ڵنه‌كردنی ده‌سه‌ڵاته‌كان، ته‌نها نموونه‌ی ڕاوه‌ستانی علی كوڕی ئه‌بوطالب له‌ به‌رده‌م قازیدا، له‌ كاتێكدا ئه‌و خه‌لیفه‌ی موسوڵمانان بوو، به‌هۆی سكاڵای هاوڵاتیه‌كی جووله‌كه‌ و به‌ شایه‌ت وه‌رنه‌گرتنی حه‌سه‌نی كوڕی و حوكمكردنی قازی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی كابرای جووله‌كه به‌سه‌ بۆ به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌.
ته‌نانه‌ت عه‌لی كوڕی ئه‌بو طالب ڕازی نه‌بووه‌ كه‌ قازی به‌ (اميرالمؤمنين) ناوی ببات له‌كاتی دادگاییكردنه‌كه‌دا، وتوویه‌تی ئێستا ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م دادگادا وه‌ك یه‌كین .

5/ ده‌سته‌به‌ركردنی ماف و ئازادییه‌كان،ئازادی ڕاده‌ربڕین، بیروباوه‌ڕ، كۆبوونه‌وه‌، ڕۆژنامه‌گه‌ری،…هتد.
له‌ ئیسلامدا مرۆڤ ڕێزلێگیراوه‌ وه‌ك مرۆڤ به‌ده‌ر له‌ بیروو بۆچوون و كارو كرده‌وه‌كانی، له‌ دنیاشدا ڕێگه‌ پێدراوه‌ بۆ هه‌ڵوێست وه‌رگرتن له‌ ئاین به‌ هه‌ردوو باری ئه‌رێنی و نه‌رێنی(….فَمَن شَاءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاءَ فَلْيَكْفُرْ…الكهف /29) و پاداشت و سزای ئه‌و هه‌ڵوێسته‌شی بۆ هه‌ڵگیراوه‌ بۆ ڕۆژی دوایی و پاش زیندووبوونه‌وه‌، هه‌وروه‌ها ئازادیشه‌ بۆ هه‌ڵبژاردنی ڕێگه‌ی چاكه‌كاری یان خراپه‌و تاوانكاری(له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ڕێگه‌ پێدراو نیه‌ بۆ زیانگه‌یاندن و ئازاردانی خه‌ڵك و سزای بۆ دانراوه‌، وه‌ك هه‌ر به‌رنامه‌و سیستمێكی تری دونیا )، له‌ ئیسلامدا به‌ زۆركردن له‌ خه‌ڵك بۆ باوه‌ڕهێنان و موسوڵمانبوون ئه‌و كه‌سه‌ ده‌بێته‌ (منافق) نه‌ك موسوڵمان، چونكه مه‌رجی‌ موسوڵمانبوون قه‌ناعه‌ت و ڕه‌زامه‌ندی و ڕاستگۆییه (وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَن فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا  أَفَأَنتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ يونس/99  (، خه‌ڵك ئازادن كه‌ باوه‌ڕ ئه‌هێنن یان نا، به‌ڵام ئازاد نین سوكایه‌تی به‌ ئاینی خه‌ڵك بكه‌ن ئه‌گه‌ر كه‌مینه‌ش بن، چی بگات به‌ ئاینی زۆرینه‌ی خه‌ڵك.
خه‌ڵكی ده‌شته‌كی ڕه‌خنه‌ی توندی له‌ پێغه‌مبه‌ر گرتووه‌ (صلی الله علیه وسلم) و ئازادیش بووه‌، قورئانیش ده‌فه‌رمووێت ئێوه‌ جنێو مه‌ده‌ن به‌ خواكانی ئه‌وان با ئه‌وانیش جنێو نه‌ده‌ن به‌ خواكانی ئێوه‌ به‌نه‌فامی، له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكیشدا ڕای جیاواز شتێكه‌و جنێو و سوكایه‌تی بابه‌تێكی تره‌ و ڕێگه‌پێنه‌دراوه‌ .
ئه‌وه‌ش ده‌وترێ سه‌باره‌ت به‌ ڕێگه‌ نه‌دان به‌ په‌شیمان بوونه‌وه‌ له‌ ئیسلام و كوشتنی ئه‌و كه‌سه‌ی له‌ ئیسلام پاشگه‌ز ده‌بێته‌وه‌، قسه‌ی زۆری له‌سه‌ره‌و پێچه‌وانه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ڕۆحی ئیسلام و بنه‌مای (….فَمَن شَاءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاءَ فَلْيَكْفُرْ…الكهف /29) و (لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَّفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ الشعراء/3 ).

بۆیه‌ ده‌وترێ مه‌به‌ست پێی( المرتد المحارب)ه‌ واته‌ ئه‌و موسوڵمانه‌ی پاشگه‌ز ده‌بێته‌وه‌ و له‌ به‌ره‌ی دژ به‌ موسوڵماناندا ده‌جه‌نگێت، واته‌ هه‌ر كات موسوڵمانێك پاشگه‌زبوویه‌ و له‌به‌ره‌ی دژایه‌تیكردنی ئیسلامدا وه‌ك جه‌نگاوه‌رێك دژایه‌تی ده‌كرد ئه‌و كات موسوڵمان بوونه‌كه‌ی پێشووی نابێته‌ پارێزبه‌ندی بۆی.
ئیسلام چه‌ندین بنه‌ما و ڕێنمایی بۆ گفتوگۆ و ڕاگۆڕینه‌وه‌ داناوه‌، ئه‌وه‌ش ئاماژه‌یه‌ به‌ ڕێگه‌پێدانی هه‌بوونی نه‌یار و ڕای جیاواز، تاوه‌كو ئه‌و حیواره‌ی له‌ گه‌ڵدا بكرێت، ( قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ, البقرة/111 ) (قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي ,يوسف/108 ) (إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ سبأ/24 ) (وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ النحل/125 )

6/ ڕێزگرتن له‌ مافی پێكهاته جیاوازه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگه‌ له‌(‌ ئاین، نه‌ته‌وه، ڕه‌گه‌ز…..هتد )‌.
هه‌ڵوێستی ئیسلام له‌م باره‌یه‌وه‌ زۆر ڕوون و ئاشكرایه‌ و یه‌كه‌م ده‌ستووری نووسراوی مه‌دینه‌ له‌ نێوان پێكهاته‌ جیاوازه‌كانی دانیشتوانی مه‌دینه‌دابوو، كه‌ تێیدا پێكه‌وه‌ژیان به‌رجه‌سته‌ بوو وه‌ هاوڵاتیبوون كرایه‌ بنه‌ما و ماف و ئه‌ركه‌كان ده‌ستنیشان كران و ( لهم ما لنا و علیهم ماعلینا ) نووسرایه‌وه‌ و كاری پێكرا.
بۆ مرۆڤه‌كان به‌گشتی(الناس سواسیە كأسنان المشط ) و بۆ نه‌ته‌وه جیاوازه‌كان ( لافضل لعربی علی أعجمی الا بالتقوی ) به‌رنامه‌ و درووشمی مامه‌ڵه‌كردن بوو، بۆ ژنان (ولهن مثل الذی علیهن بالمعروف) ڕاگه‌یه‌نرا، بۆیه‌ له‌م باره‌یه‌وه‌ هه‌رچی دابهێنرێت ناگات به‌وه‌ی ئیسلام هێناویه‌تی.

7/چه‌سپاندنی بنه‌مای ده‌ستووریبوون واته‌ هه‌بوونی ده‌ستوور و ڕێزلێگرتنی و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆدادگا له‌كاتی ڕاجیایی له‌ سه‌ری ، به‌و پێیه‌ی هه‌ریه‌ك له ده‌سه‌ڵات و‌ هاوڵاتیانیش پابه‌ندی به‌نده‌كانی ده‌ستووربن و له‌كاتی ناكۆكی له‌سه‌ر جێبه‌جێكردنی برگه‌كانی ده‌ستوور هه‌موان بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ لای دادگا بۆ یه‌كلایی كردنه‌وه‌ی.
ئه‌م بابه‌ته‌ یه‌كێكه‌ له‌ بنه‌ما گرنگ و هه‌ستیار و جه‌وهه‌ریه‌كان، له‌به‌ر چه‌ند هۆیه‌ك:

یه‌كه‌م/ هه‌بوونی ده‌ستوور به‌مه‌رج گیراوه‌، واته‌ پێویسته‌ وڵات ده‌ستووری هه‌بێت.
دووه‌م/ مه‌رجه‌ ڕه‌شنووسی ده‌ستوور پاش ئاماده‌كردنی بخرێته‌ به‌رده‌ست هاوڵاتیان بۆ په‌سه‌ندكردنی له‌ ڕێگه‌ی ڕاپرسییه‌وه‌، واته‌ ماده‌كانی ده‌ستوور ته‌عبیر له‌ ڕاو بۆچوونی زۆرینه‌ی خه‌ڵك ده‌كات و زۆرینه‌ به‌ ئاسانی ده‌توانن مافه‌كانی خۆیان زامن بكه‌ن و له‌ ده‌ستووردا جێگیری بكه‌ن.
سێیه‌م/ گۆڕانكاری و هه‌مواركردنه‌وه‌ی بڕگه‌كانی ده‌ستوور مه‌رج و ڕێوشوێنی سه‌ختی بۆ دانراوه ‌(له‌زۆربه‌ی وڵاتاندا)، به‌و پێیه‌ په‌رله‌مان زۆر ده‌ستكراوه ‌نییه‌ له‌ ده‌ستكاریكردنی بڕگه‌كانی ده‌ستوور.
چواره‌م/ ده‌ستوور زامنی له‌ گرێژنه‌ ده‌رنه‌چوونی ده‌سه‌ڵاتی یاسا دانانه‌، چونكه‌ ( المشروعیە ) (واته‌ دژوپێچه‌وانه نه‌بوونی هه‌ر یاسایه‌ك له‌گه‌ڵ یاساكانی سه‌رووی خۆیدا)‌ مه‌رجی ڕێگه‌ پێدانی ده‌رچوونی هه‌ر یاسایه‌كه‌، واته‌ هه‌ر یاسایه‌ك كه‌ له‌ په‌رله‌مان ده‌رده‌چێت پێویسته‌ دژو پێچه‌وانه‌ نه‌بێت له‌گه‌ڵ هیچ بڕگه‌یه‌كی ده‌ستووردا چونكه‌ ده‌ستوور له‌ یاسا باڵاتره‌.
بۆیه‌ ده‌ستووریبوون له‌ سیستمی دیموكراسیدا، هۆكارێكه‌ بۆ گونجانی ئه‌و سیستمه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ و كه‌لتووره‌ جیاوازه‌كان و ده‌بێته‌ كاڵایه‌ك بۆ باڵاجیاوازه‌كان، چونكه‌ له‌كۆتاییدا زۆرینه‌ی خه‌ڵك جۆری بیركردنه‌وه‌و به‌رنامه‌ی ژیانی خۆیان له‌ ده‌ستووردا ده‌چه‌سپێنن و په‌رله‌مانیش ناچارده‌كه‌ن بۆ پابه‌ندبوون به‌و ده‌ستووره‌وه‌.

8/ زامنكردنی مافی نه‌یاربوون و به‌رهه‌ڵستكاری ( حق المعارضە )، واته‌ رێگه‌دان به‌ هه‌بوونی ئۆپۆزیسیۆن.
مافێكی پارێزراوی خه‌ڵكه‌، هه‌ركاتێك بینیان ده‌سه‌ڵات به‌ره‌و لادان و سته‌م ده‌ڕوات هه‌وڵی چاككردن و ته‌نانه‌ت گۆڕینیشی بده‌ن و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش خۆیان ڕێكبخه‌ن، ئیسلام هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ (ئه‌هلی حه‌ل و عه‌قد)ی داهێناوه‌ واته‌ ئه‌نجومه‌نێك مافی به‌ستن و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وی ئه‌و گرێبه‌سته‌ی هه‌یه‌ كه‌ له‌ نێوان ده‌سه‌ڵاتدار و هاوڵاتیاندا هه‌یه‌ .

9/ ده‌ستاوده‌ستكردنی ئاشتییانه‌ی ده‌سه‌ڵات.
ئیسلام هیچ ڕێوشوێنێكی له‌م باره‌یه‌وه‌ دانه‌ناوه‌ بۆ واده‌ی مانه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا، به‌ڵكو زیاترگرنگی به‌ شیاوی و له‌باری ئه‌و ده‌سه‌ڵاتداره‌ داوه‌، بگره‌ له‌ئیسلامدا رێز له‌ واده‌ش نه‌گیراوه بۆمانه‌وه‌ و به‌رده‌وامبوون له‌ ده‌سه‌ڵاتدا‌، ته‌نانه‌ت خودی ده‌سه‌ڵاتداره‌كان ئه‌وه‌یان ڕاگه‌یاندووه‌ بۆ خه‌ڵك كه‌ (ئێوه‌ تا ئه‌و كاته‌ له‌سه‌رتانه‌ گوێڕایه‌ڵی ئێمه‌ بن كه‌ ئێمه‌ پابه‌ندی به‌رنامه‌كه‌ بین و ئه‌گه‌ر لاماندا ئه‌وا به‌گوێمان مه‌كه‌ن). بۆیه‌ هیچ ڕێگریه‌ك نیه‌ له‌ دیاریكردنی ماوه‌ی مانه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا به‌ پێی ئه‌و گرێبه‌سته‌ی له‌ نێوان خه‌ڵك و ده‌سه‌ڵاتداراندا ده‌به‌سترێت.
ئه‌وه‌ش كه‌ ڕوویدا له قۆرخكردنی ده‌سه‌ڵات و‌ گۆڕینی حوكمڕانی بۆ حوكمی پشتاوپشتی بنه‌ماڵه،‌ لادان بووله‌ بنه‌ماكانی حوكمڕانی له‌ئیسلامدا (كه‌ ده‌بێت جێنشین به‌ ره‌زامه‌ندی ئه‌هلی حه‌ل و عه‌قد دیاری بكرێت)،.
واته‌ ده‌سه‌ڵاتدارهه‌ركات لایدا به‌ركه‌نار ده‌كرێت نه‌وه‌ك كوڕاوكوڕیان به‌ پاشایه‌تی له‌ دایك ببن به‌بێ ڕه‌چاوكردنی شیاوێتی و له‌باربوونیان، ته‌نانه‌ت له‌سه‌رده‌می عمری كوڕی خطابدا كار به‌ سیستمی دیاریكردنی ته‌مه‌نی ده‌سه‌ڵاتی والیه‌كان كرا وه‌ك سه‌ره‌تایه‌ك بۆ سنوورداركرنی مانه‌وه‌ی والیه‌كان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا .

ئێستا پاش ئه‌م هه‌ڵوێسته‌یه‌ به‌گشتی ده‌گه‌ینه‌ چه‌ند سه‌رنج و ده‌رئه‌نجامیك:
1/ ئیسلام وه‌ك ئه‌وه‌ی ئاینێكی ئاسمانیه‌و به‌ بڕوای ئێمه‌ی موسوڵمان خوای به‌دیهێنه‌ری زه‌وی و ئاسمان داڕێژه‌ریه‌تی، به‌دووره‌ له‌ هه‌موو نوقسانی و كه‌م وكورتیه‌ك، بۆیه‌ باسكردن له‌ ئیسلام و دیموكراسی به‌ واتای ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ ئیسلام نوقسان بێت و به‌ دیموكراسی زاده‌ی بیری مرۆڤه‌كان نوقسانی شه‌ریعه‌تێكی خوایی پڕبكرێته‌وه‌.
به‌ڵكو ئیسلام بۆ ئه‌وه‌ی گونجاوو له‌ بار بێت بۆ سه‌رده‌مه‌ جیاوازه‌كان، به‌ جۆرێك داڕێژراوه‌ كه‌ بابه‌ته‌كانی (عقیدە و عبادات و أخلاق) له‌به‌رئه‌وه‌ی جێگیرن، حوكمه‌كانی به‌ تێرو ته‌سه‌لی باسیان لێكراوه‌ و بوار بۆ ڕاو بۆچوون و كات و سه‌رده‌م دانه‌نراوه‌، به‌ڵام بابه‌ته‌كانی شێوازی حوكمڕانی و كاروباری ژیانی دنیای مرۆڤه‌كان، له‌به‌رئه‌وی په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ گۆڕانكاری له‌ كات و سه‌رده‌مه‌كاندا، بۆیه‌ ته‌نها هێڵ و بنه‌ما گشتییه‌كانی وه‌ك(عدل و شوری و…) باسی لێكراوه‌و وورده‌كاریه‌كانی جێهێڵراوه‌ بۆ مرۆڤه‌كان.

2/دیموكراسی به‌گشتی وه‌ك دۆخی شلی مادده‌ وایه‌ كه‌ ده‌ڵێ شێوه‌ی ئه‌و ده‌فره‌ وه‌رده‌گرێ كه‌ له‌ناویدایه‌، (حكم الشعب للشعب) له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا كه‌ باوه‌ڕیان به‌ هیچ ئاین وه‌ به‌رنامه‌یه‌ك نه‌بێت كه‌ سنوورداریان بكات، ئه‌وا دیموكراسی لای ئه‌وان ده‌بێته‌ هه‌واو ئاره‌زوو و ڕێكه‌وتنی خۆیان، له‌سه‌ر هه‌رچی رێككه‌وتن ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ شه‌ریعه‌ت و به‌رنامه‌ی ژیانیان، بۆیه‌ بۆ ئه‌وان دیموكراسی ده‌بێته‌ دین چونكه‌ خۆیان دینێكیان بۆ خۆیان دیاری نه‌كردووه‌، به‌ڵام بۆ گه‌لێكی وه‌ك ئێمه‌ كه‌ هه‌میشه‌ لادان له‌ بنه‌ماكانی ئایین هێڵی سووری ده‌سه‌ڵات وخه‌ڵكیش بووه،‌ ئه‌وكات دیموكراسی لای ئێمه‌ ده‌بێته‌ شێوازو ئامرازی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌سه‌ڵات نه‌ك، دین و شه‌ریعه‌ت .

3/دیموكراسی چه‌ندین مۆدێلی جیاوازی هه‌یه‌ و پێناسه‌ی جۆراوجۆری بۆكراوه‌ له‌لایه‌ن خودی په‌یڕه‌وكه‌رانییه‌وه‌ بۆیه‌ ڕاجیایی هه‌یه‌ له‌سه‌ر خه‌سڵه‌ت و بنه‌ماكانی دیموكراسی هه‌ندێك به‌ (5)وهه‌ندێك به‌(8)وهه‌ندێك به‌ (10)بنه‌ما ده‌ستنیشانی ده‌كه‌ن، ئێمه‌ش وه‌ك هه‌رنه‌ته‌وه‌یه‌كی سه‌ر زه‌وی بۆمان هه‌یه‌ كار به‌ مۆدێلێك له‌ دیموكراسی بكه‌ین كه‌ گونجاو و كۆك بێت‌ له‌ گه‌ڵ ئاین و نه‌ریتی كۆمه‌ڵگه‌ی خۆمان و ‌وه‌ك هه‌ر بابه‌تێكی تازه‌ و سه‌رده‌م سوود له‌ چاكه‌كانی وه‌ربگرین و خۆمان له‌ زیانه‌كانی به‌دووربگرین .
بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش پێویسته‌ له‌ سه‌ر پێكهاته‌ جیاوازه‌كان جورئه‌تێكی حه‌كیمانه‌ و دڵسۆزانه‌ به‌ خه‌رج بده‌ن، له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی گه‌له‌كه‌یان و كۆتایی هێنان به‌و دابڕان و شیر و تیر له‌یه‌ك ساوینه و كار بۆ پێكهاتن له‌ سه‌ر خزمه‌تكردن به‌ هاوڵاتیان و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی وڵات بكه‌ن، نه‌ك گه‌ڕان به‌شوین جیاوازی و پێداگیری له‌سه‌ر هۆكاره‌كانی ناكۆكی.‌
ئێمه‌ لای خۆمانه‌وه‌ مۆدێلێك له‌ دیموكراسی به‌ گونجاو ده‌زانین كه‌ڕێكخه‌ری سیستمی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و ئیداری سه‌رده‌میانه‌ بێت كه‌ له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی ژیاندا گو‌نجاوبێت و كاروباری دنیای خه‌ڵكی پێ ڕێكبخه‌ین تا ئه‌وسنووره‌ی به‌زاندنی بنه‌ماكانی ئایینی زۆرینه‌ی خه‌ڵكی تیا پارێزراوبێت و مافی پێكهاته‌كان و وڕێزو كه‌رامه‌ت وشكۆی تاكی تیا پارێزراو بێت.
ئه‌مه‌ش پێویستی به‌ جورئه‌ت و متمانه‌ به‌خۆبوون و نه‌ترسان له‌پێشكه‌وتن هه‌یه ‌له‌سه‌ر بنه‌مای (الحكمە ضالە المؤمن أنی وجدها فهو احق بها) واته‌ (حیكمه‌ت و دانایی وونبووی موسوڵمانه‌و له‌ هه‌ر كوێ و لای هه‌ركه‌س بینیه‌وه‌‌ ئه‌و شایه‌نتره‌ به‌و حیكمه‌ته‌ )

4/ ڕاسته‌ ده‌وترێ دیموكراسی حوكمی زۆرینه‌یه‌، به‌ڵام یه‌كێك له‌ بنه‌ماكانی دیموكراسی ڕێزگرتنه‌ له‌ كه‌مینه‌كان و پاراستنی مافه‌كانیان، بۆیه‌ لام سه‌یره‌ ئێمه‌ی موسوڵمان سه‌ری زمان و بنی زمانمان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زۆرینه‌ی ڕه‌های گه‌لی‌ كورد موسوڵمانه‌ كه‌چی به‌قه‌ده‌ر كه‌مینه‌یه‌ك متمانه‌مان به‌ خۆمان نی یه‌، خێرا خۆمان لێ بچووك ده‌بێته‌وه‌ ده‌ڵێین، ئه‌گه‌ر زۆرینه‌ له‌سه‌ر هاوڕه‌گه‌زبازی ڕێككه‌وتن ئه‌وا ده‌بێ بكرێ به‌ یاسا .
من ده‌ڵێم ئه‌گه‌رزۆرینه‌ی گه‌لی كورد له‌سه‌ر هاوڕه‌گه‌زبازی ڕێككه‌وتن ئه‌وا ئێمه‌ نه‌ماوین و ئه‌گه‌ر پێغه‌مبه‌ریش بین وه‌ك لوگ پێغه‌مبه‌ر (سه‌لامی خوای له‌سه‌ربێت) هه‌ڕه‌شه‌ی شاربه‌ده‌ربوونمان لێده‌كرێت (أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِّن قَرْيَتِكُمْ  إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ, النمل/56 )   كه‌چی ئێمه‌ هه‌ر بیر له‌ خۆ فه‌رزكردن ده‌كه‌ینه‌وه‌، پێم سه‌یره‌ خه‌ڵك به‌گژی هه‌وردا ده‌چێت ئێمه‌ش به‌ زۆرینه‌ی ڕه‌های خه‌ڵكیشه‌وه‌ ده‌ترسین ژێر پێ بخرێین، له‌ڕاستیدا ئه‌وه‌ كرانه‌وه‌ به‌ڕووی دیموكراسیدا نه‌بووه‌ كه‌ موسوڵمانی ژێر ده‌سته‌ كردووه‌، به‌ڵكوبه‌شێكی پیلانی زلهێزه‌كانه‌و به‌شێكیشی ده‌رئه‌نجامی بیری توندڕه‌ویی و كافركردنی خه‌ڵك و به‌ ئه‌ژدیها وێناكردنی ئیسلامه‌، كه‌ خه‌ڵك ئه‌مڕۆ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ موسوڵمانه‌ به‌ڵام ده‌نگ و متمانه‌كه‌ی به‌ ئیسلامیه‌‌كان نیه‌ چونكه‌ ده‌ترسن ئێمه‌ به‌ناوی ئیسلامه‌وه‌ ئازادییه‌‌كانیان لێ به‌رته‌سك بكه‌ینه‌وه‌.

ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ ده‌یبینین له‌ ئه‌وروپا و ڕۆژئاوای دیموكراسیدا، نموونه‌ی پارێزراوی مافی كه‌مینه‌یه‌، چی بگات به‌ زۆرینه‌ ئێمه‌ خۆمان شاهیدی ئه‌وه‌ین ئه‌و موسوڵمانانه‌ی له‌ وڵاتی به‌ناو ئیسلامی خۆیان ژیانیان نه‌پارێزراوه‌، به‌ هه‌مان ستایل و پابه‌ندبوونه‌كانی خۆیانه‌‌وه‌ په‌ناده‌به‌نه‌‌ ئه‌و وڵاتانه‌و خۆیان و ماڵ و منداڵیان له‌وێ ژیان به‌سه‌رده‌به‌ن .

5/ ڕازیبوون به‌ دیموكراسی وه‌ك میكانیزم و مۆدێلیك له‌ به‌ڕێوه‌‌بردنی وڵات و ده‌سه‌ڵاتداری، به‌ مانای ده‌ست هه‌ڵگرتن له‌ ئیسلام و حوكمی ئیسلام نییه‌ به‌ڵكو ڕێككه‌وتنه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵكی تیایه‌ و ده‌رچوونیش نییه‌ له‌ ئیسلام .
بۆیه‌ من به‌ موسوڵمانان ده‌ڵێم نیگه‌ران نه‌بن دیموكراسی كوفر نییه‌ ئه‌گه‌ر په‌یڕه‌وكه‌رانی بۆ خۆیان كافر نه‌بن، هه‌روه‌ها به‌ دیموكراسخوازانیش ده‌ڵێم بێ خه‌م بن ئیسلامه‌تی له‌ دیموكراسی زیاتر مافی زۆرینه‌ و كه‌مینه‌ و تاكیشی تیا پارێزراوه‌ .
بۆ نموونه‌ له‌ ئیسلامدا مه‌سیحییه‌كی كه‌مینه‌ ماڵ و ژیان و كه‌رامه‌تی پارێزراوه‌ و له‌وه‌ش زیاتر مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ یاساكانی ئایینه‌كه‌ی خۆی به‌سه‌ردا جێ به‌ جێ بكرێت كه‌ ئه‌مه‌ له‌ ئه‌وروپا و ڕۆژئاوا بۆ موسوڵمان ده‌سته‌به‌رنه‌كراوه‌ و یاسای كارپێكراو هه‌مان یاسای ده‌وڵه‌ته‌.

6/ هه‌موو ئه‌وه‌ی وترا مه‌به‌ست لێی خودی ئیسلام و دیموكراسییه‌ وه‌ك‌ به‌رنامه‌ و سیستم، نه‌ك ئه‌و نموونانه‌ی به‌ناوی ئیسلام یان دیموكراسیه‌وه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا سه‌رقاڵی كوشتن و بڕین وسته‌مكاری و تاڵانكردنی خێرو بێری وڵاتن و له‌سه‌ر ئه‌رزی واقع شتێك په‌یڕه‌و ده‌كه‌ن هیچ شتێك نیه‌ جگه‌ له‌ ئاره‌زوو هه‌وه‌سی شێتانه‌ بۆ حوكم و ده‌سه‌ڵات و سته‌مكردن و تاڵانكاری و ئه‌وه‌ی بوونی نه‌بێت به‌رنامه‌و سیسته‌م و مافی خه‌ڵك و حساب كردنه‌ بۆ ئاین و نه‌ته‌وه‌ و ئاینده‌ وبه‌رژه‌وه‌ندی و داهاتووی گه‌له‌كه‌یان‌..
بۆیه له‌ كۆتاییدا‌ ده‌توانین بڵێین : دیموكراسی داهێنان و ئه‌زموونێكی به‌رهه‌می ژیریی مرۆڤه‌كانه‌، نه‌به‌دیلی ئیسلامه‌ و نه‌ ته‌واوكا‌ریشیه‌تی
به‌ڵكو سیستمێكی په‌سه‌ندی ڕێگه‌ پێدراوه، ‌ وه‌ك میكانیزمێك بۆ حوكمڕانی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ موسوڵمانه‌‌كاندا.

*سه‌رنووسه‌ری گۆڤاری ڕابه‌ر، دامه‌زرێنه‌ر و سه‌رپه‌رشتیاری كۆمپانیای كوردان بۆ به‌رهه‌مهێنانی میدیایی

ریکلام

وتار

بەهای دیناری عێراقی و پێكهێنانی حكومەتی عێراق

 

دوای ئەوەی لە چەند رۆژی رابردوودا؛ دۆناڵد ترامپ تویتە یەك لەدوای یەكە تۆماهۆك ئاساكانی ئاڕاستەی ئابووری وڵاتانی ناوچەكە كرد؛ بارودۆخێكی نا جێگیری بازرگانی و دراوی هێناوەتە ئاراوە. ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بەشی یەكەمی سزا ئابوورییەكانی خۆی بەسەر ئێراندا سەپاندووە؛ بەشێوەیەكی بەرچاو تمەن بەهای خۆی لە بەرامبەر دۆلاری ئەمەریكی لەدەستدا؛ ئەمریكا هەر بەوە نەوەستا؛ بەڵكو لەسەر زاری (هێزەر ناوێرت) وتەبێژی كۆشكی سپییەوە داوا دەكات؛ كە هیچ دەوڵەتێك مامەڵەی دراوی ئەمریكی لەگەڵ ئەو وڵاتە نەكا؛ پابەندبن بە سزاكانی ئەمریكاوە؛ ئەگەرنا ئەمریكا ئامادە سزای هەر وڵاتێك بدات؛ كە پابەندی ئەو سزایانە نەبێ.
لەو سەروبەندەدا توركیای دراوسێی ئێران رایدەگەیەنێت؛ كە وڵاتەكەی هاوكاری ئێران دەبێ و پابەند نابێ بە سزاكانی ئەمەریكاوە؛ وەك كاردانەوەیەك بۆ ئەو دۆخە خراپەی كە لە نێوانیان هاتۆتە ئاراوە؛ چونكە لەو رۆژانەی رابردوودا سزا ئابووریەكانی ئەمریكا ئەو وڵاتەشی گرتەوە؛ لەلایەكی ترەوە دراوسێ قەرزارەكەی ئێران، وڵاتی عێراق سەرەتا رایگەیاند؛ كە ئەوان ئامادەنین مامەڵەی دارایی و بانكی لەگەڵ وڵاتی ئێران ئەنجامبدەن؛ لە كاتێكدا بە گوێرەی ئامارەكان قەبارەی بازرگانی نێوان ئەو دوو وڵاتە بە ٦٫٦ ملیار دۆلار دەخەمڵێندرێت؛ راستە ئەمە وەك جۆرێك لە بانگەشە دەهاتە بەرچاو تا عەبادی قات و ریبات خۆرئاوای و فكر مەزهەبی شیعی دەیەوێت ئەمریكییەكان لە پێكهێنانی حكومەتی نوێ هاوكارو پشتیوانی بن؛ بەڵام عەبادی بەم هەڵوێستەی زۆرینەی شیعەی عێراقی و دەسەڵاتدارانی ئێرانی توڕەكرد؛ بەجۆرێك كە (ئاژانسی ئەسۆشەیەتد پرێس) لە زاری بەرپرسێكی عێراقییەوە ئاشكرایكردووە سەردانی عەبادی بۆ تاران تەنها لەسەر ئەو هەڵوێستەی كە بەرامبەر بە سزاكانی سەر ئێران هەی بووە هەڵوەشێندراوەتەوە .
بەڵام ئەوەی تێبینی دەكرێت عێراق و بەتایبەتی عەبادی كەوتونەتە حاڵەتێكەوە بە هەر بارێكدا خۆیان یەكلا بكەنەوە؛ ئەگەری زیانی بۆ عێراق و خۆشیان هەیە؛ چونكە عێراق لەمسەری وڵات بۆ ئەوسەری وڵاتەكەی بە جۆرێك لە جۆرەكان لەژێر هەیمەنەی ئێراندایەداو دەبێ لە هەموو حاڵ و هەنگاوەكاندا حساباتی تایبەتی بۆ بكرێت؛ هەروەها لەبەر ئەو لێكترازانەی لەنێو ماڵی شیعیدا هەیە؛ كە دابەشبوون بەسەر سیاسەتی ئەمریكی و ئێرانی زۆر لایەنی تری شیعی بەهێزهەن؛ كە پشتوانی ئەمریكا ناكەن و بگرە ئەوەی لە دەستیان بێت بۆ هاوكاریكردنی دەوڵەتە دۆستەكەیان چ لە رووی مەزهەبیەوە؛ چ لەرووی ئەو قەرزەی لەسەریانە لە دروستبوونەوەی عێراق لە ساڵی ۲۰۰۵ تاكو ئێستا پشتیوانی راستەوخۆیان دەكات؛ بۆ بەردەوامیدانی گرتنەدەستی دەسەڵاتدارێتی. جگەلەو هاوكارییانەی كە لەشەڕی داعشدا شانبەشانی هاوپەیمانان رۆڵ و كاریگەرییەكانی كەم نەبوون لە هاوكاریكردنی هێزە عێراقییەكان بێ جیاوازی بە هەرێمیشەوە.
بۆیە لەم پشتیوانییەوە ئەگەری زۆرە بەهای دیناری عێراقی بەرامبەر بە دۆلاری ئەمریكی دابەزێت؛ بەهۆی گۆڕینی هەڵوێستی حكومەتی عێراقی لە مامەڵەكردنی بازرگانی و بانكی لەگەڵ بانكەكانی دەوڵەتی ئێراندا. هەرچەندە وەك چاودێرانی ئابووری و سیاسی باسیدەكەن؛ لەلایەكەوە بانكی مەركەزی یەدەگی نەختیی ۵۰ ملیاردۆلاری تێدابێت؛ كە ئەمەش بە بەراورد بە ساڵانی سەردەمی دەوڵەتمەدار مالیكی رێژەیەكی زۆركەمە. جگەلەوەی سندوقی نێودەوڵەتی نەخت بەهۆی ئەو قەرزانەی داوێتی بە عێراق بەهەر جۆرێك بێ دەیەوێت چاودێری وردی بانكەكانی بكات؛ بەڵام لەوانە لە رێگەی نارەسمییەوە هاوكاری ئێران و عێراق بكرێ؛ بەنموونە وەك هەندێك لە چاودێرانی ئابووری و سیاسی پێیانوایە؛ كە لەوانەیە ئەو راپۆرت بڵاوكردنەوەیەی رۆژنامە سعودییەكە كە ناوی چەند بەرپرسی عێراقی تێدا هاتبوو كە باسی لە سامانەكانی دەكردن؛ دەكرێت وەك ئاماژەیەكی گریمانەی بێ؛ كە چەند تاكێكی هاومەزهەبی بۆ ئێران دەتوانن پشتیوانی ئەو وڵاتە بكەن؛ بۆ دەستكەوتنی دۆلار تا لە مامەڵەكاندا بەكاریبهێنن. وەك لەوەی بەشێوەیەكی رەسمی دەوڵەتانی دۆستیان لە ناوچەكە هاوكاریان بن لە رێگەی بانكە مەركەزییەكانیانەوە. دەكرێ ئەم بۆچوونەش لە داهاتوودا بۆ توركیاش راستبێ؛ گەر ئەمریكا سزای توندتری بەسەردا بسەپێنێت.
كەواتە دەكرێت بپریسن ئایا عێراق دەتوانێ؛ پشت بكاتە وڵاتێكی پشتیوانی وەك ئێران؛ یان نەخێر ؟ ئاخۆ ئەوەندە وڵاتێكی بوێرە لەمكاتەدا بتوانێ پشتیوانی ئێران بكات؛ كە ئەمریكا هەڕەشەی سزا سەپاندن بەسەر هەر وڵاتێكدا دەكات كە پابەندی سزاكانی ئەمریكا نەبێت ؟
لە هەموو حاڵێكدا واچاوەڕوان دەكرێ سەرمایەداران دۆلاری زیاتر بكڕن؛ جگەلەوەی هەردوو دەوڵەتی سزا سەپێندراو بەسەریاندا پێویستیان بە دۆلار دەبێ؛ ئەمەش وا دەكا خواست لەسەر كڕینی دۆلار بەرزبێتەوە؛ بەم هەنگاوەش دۆلار لە بازاڕی بەغدادو هەولێر كەم دەبێتەوە. كەمبوونەوەی دۆلار لە بازاڕدا دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی بەهاكەی و دابەزینی بەهای دیناری عێراقی؛ بۆیە هەندێك گومانی ئەوە دەكەن ئەم شەڕە ئابووریەی كە ئەمریكا لەم ناوچەیە بەرپای كردووە؛ پریشكی بەر عێراق بكەوێت؛ بەو بەڵگەیەی ئەگەر بەرژەوەندی پێوەربێ؛ ئەوا بەرژەوەندییەكانی توركیا و ئەمریكا زۆر زیاترن؛ وەك لە بەرژەوەندییەكانی عێراق و ئەمریكا.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بەڵگەی درەوشاوە، یا ساختەكاریی پوكاوە!؟

*گەشە دارا حەفید

شێخ مەحمودی حەفید كە لەقۆناغێكی گرنگی مێژووی بزاوتی رزگاریخوازیی لە باشوری كوردستاندا جلەوی رابەرایەتی بەدەستەوە گرتبوو، وێرای رووبەروو بوونەوەی داگیركەرانی ئەو رۆژگارە و ئینگلیزەكان، دووجار حكومەتی پێكهێناوە، جاری یەكەم ساڵی 1918 سەربەخۆیی بۆ ناوچەكانی بندەستی خۆی راگەیاند و وەكو مەلیكی كوردستان خۆی بە خەڵكی ناساند و كابینەی حكومەتی پێكهێنا، تاكو 18ی حوزەیرانی 1919 كە ئینگلیزەكان بە تۆپ و فڕۆكەو هێزێكی گەورەوە، بەسەرۆكایەتی ژەنەراڵ فرایزەر، لەدەربەندی بازیان پەلاماری شێخی نەمریاندا، لەو شەڕەدا هێزەكانی شێخ مەحمود دوای نواندنی قارەمانێتی و بەخشینی قوربانیەكی زۆر، ئاكام ئینگلیزەكان بە چاوساغی خیانەتكارانی ئەو رۆژگارە (هەروەكو ئەمڕۆ) سەركەوتن و شێخ مەحمود بەبرینداری دەسگیر كراو لەدادگایەكی كارتۆنیدا بڕیاری لەسێدارەدانی درا، بەڵام لەژێر گوشاری رای گشتی و لەترسی بەرپابوونی شۆرشێكی گەورەی كورد، حوكمەكە گۆڕا بۆ دەساڵ زیندانی و شێخ مەحمودیان دوور خستەوە بۆ هیندستان.
بەدوور خستنەوەی شێخ مەحمود بۆ ماوەی سێ ساڵ بارودۆخی كوردستان و ناوچەكە ئاڵۆزتر بوو، بۆیە ساڵی 1922 ئینگلیزەكان بەناچاری ئازادیان كردو هەر دوای ئەوەی شێخی نەمر گەڕایەوە سلێمانی، راستەوخۆ حكومەتی دووەمی كوردستانی راگەیاند و هەموو توانایەكی بەكارهێنا بۆ پتەوكردنی دەسەلاتەكەی، بەردەوام باوەڕی وابووە كە پێویستە هەموو رێگەكانی خەباتی چەكداری و دبلۆماسی بگیرێتەبەر لەپێناو بەدیهاتنی مافە نەتەوایەتیەكانی كوردا، جا چ لەگەل ئینگلیزەكان بێت، یا روسەكان یا تورك و عەرەب و فارسی ئەو رۆژگارە، نامەو بەڵگەو دەكۆمێنتە نهێنییەكانی ئەرشیفخانەكانی ئینگلیز و روس و فەرەنسیەكان شایەتی ئەو راستیەن، بەلام بەداخەوە لەو كاتەدا چەرخی رۆژگار بەپێچەوانەی خواستەكانی شێخ مەحمود و نەتەوەكەی هەڵدەسوڕا، ماف و داخوازییەكانی كورد لەگەڵ بەرژەوەندیی زلهێزەكاندا وێك نەدەهاتەوە، ئینگلیزی دەسەلاتدار و داگیركەر پشتگیریی دەوڵەتی تازە دامەزراوی عیراقی دەكرد و لەشكركێشی دەكردە سەر خاكی كوردستان.
دووابەدوای كۆتایی هێنان بە حوكمدارییەكەی ساڵی 1924، شێخ مەحمود بەردەوامبوو لەسەر بەرەنگاری داگیركەران، ماوەی چەند ساڵێك شەڕی پارتیزانی درێژە پێدا، دواجار لەئاكامی گەلەكۆمەكێی هێزە ناوچەییەكان‌و زلهێزەكانی جیهان، ساڵی 1926 دەستی لەچالاكی سیاسی‌و عەسكەری هەڵگرت‌و لەگوندی پیران دانیشت، بە ڵام كاتێ راپەڕینەكەی بەردەركی سەرا لە شەشی ئەیلولی ساڵی 1930 خەڵتانی خوێن كرا، شێخ مەحمود دەستی دایەوە چالاكی دژ بە ئینگلیزەكان و حكومەتی ئەو سەردەمەی عێراق‌، چەند نەبەردێكی تۆمار كرد، بۆ نمونە شەڕەكانی: (ئاوباریك‌، شەڕی كەناروێ‌، شەڕی سورداش)، بەڵام پارسەنگی هێزە عەسكەری و سیاسییەكانی ئەو سەردەمە لەبەرژەوەندی كورددا نەبوون، بۆیە شێخ مەحمود لەساڵی 1931دا كەوتە دەست دوژمنانی كوردو بەدەست بەسەری لەبەغداو ناوچەكانی تری عێراقدا خرایە ژێر چاودێرییەوە. ساڵی 1941 گەڕایەوە كوردستان‌و لەگوندی داریكەلی نیشتەجێ‌ بوو، شێخ مەحمود جگە لەوەی كە جێ‌ پەنجەی بەسەر هەموو رووداوەكانی ئەو سەردەمەی كوردستان‌و عێراقەوە هەیە، كەسایەتیەكی كۆمەڵایەتی گەورەش بوو. خوێندەوارێكی بەسەلیقەو شاعیرێكی بەهرەداریش بوو. لەخەباتی پارتیزانیشدا رۆڵی خوێندەوارو رۆشنبیری بەرز نرخاندووە، هەر بۆیە چاپخانەكەی رۆژنامەی(بانگی كوردستان)ی لەئەشكەوتی جاسەنەدا جێگیر كرد و چەند ژمارەیەكی گۆڤارەكەی لەوێ دەركرد.
دووای ئەم هەموو مێژووە كە دۆست و دوژمن، خۆیی و بێگانە شایەتی بۆ ئەدەن و ئەرشیفخانەی دۆكیۆمێنتە نهێنیەكانی ئینگلیزی داگیركەر بەڵگەی حاشاهەڵنەگرن لەسەر ئەم راستیانە، تازە بەتازە كەسانێك لەپێناو بەرژەوەندی تایبەتییان دەیانەوێت بە تۆمەت و چەواشەكاری مێژووی شێخ مەحمودی حەفید بشێوێنن، بێ خەبەر لەوەی مێژووی پرشنگداری ئەم رابەرە نەبەخۆیان و نە بەو ئاغایانەی قورمیشیان كردوون لەكەدار ناكرێت.
لێرەدا تەنها یەك نامەی شێخ مەحمود دەخەینە روو كە بۆ ئینگلیزەكانی ناردووەو داخوازییەكانی كوردی خستۆتە روو، نەك ئەو تۆمەتە هەڵبەستراوو بێ بنەماو بێ سەرچاوەیەی كە دەیجوونەوە گوایە شێخ مەحمود لەكاتی تەوقەدا دەسەسڕی لەدەستیەوە پێچابێت!!
گرنگی نامەكە لەوەدایە شێخ محمود جەخت لەو ماددانە دەكاتەوە كە كۆمەڵەی گەلان لەبارەی مافی چارەنووسی كوردەوە بڕیاری لەسەر داوە، مخابن ئینگلیزەكانی ئەو رۆژگارە وەك ئەمەریكی و ئەوروپیەكانی ئەمڕۆ، مافەكانی كوردیان كردە بەقوربانی بەرژەوەندیەكانی خۆیان.

دەقی نامەكە:
لە شێخ محمود بۆ فەخامەتی سەرۆك ئەركانی گشتی جەنگ و بەڕێوبەری هەواڵگری بەریتانیا كۆلۆنیڵ (ونت)
لە پاش پێشكەش كردنی ڕێزو دڵسۆزی نامەكەتان لە ڕێگەی جەنابی سەید احمد ئەفەندی بەدەست گەیشت و سەلامی بەڕێزتانی پێ ڕاگەیاندم زۆر زۆر سوپاستان دەكەم.
جێگەی شانازیە بۆمن كە ئەمڕۆ تەواو بۆتان ئاشكرابوو نیازی پاكمان نیشاندا بەرامبەر بەحكوومەتی خاوەن شكۆی بەریتانیا تەواو دڵنیابوون٠
یاداشتێك كە لەلایەن جەنابی (كۆلۆنیل واڵس) لەڕێگەی سەید احمد افندی هاتبوو گەیشت پاش خوێندنەوەی واتێگەشتم كە لەلایەن ئێوەوە وادەردەكەوێت ئەم جو ڵانەوەیەی ئێمە لەبەر هۆكاری بەرژەوەندی شخسی یان بەدەستهێنانی سەروەت و سامان بێت نەخێر خەباتی ئێمە لە پێناوی مافی ڕەوای گەلی كوردە. ئەم مافەش لەلایەن كۆمەڵەی گەلانەوە بڕیاری لەسەر دراوە كە بەپێ ی خواستی گەلی كورد ئیدارەیەكمان بۆ دابمەزرێت داخوازیەكانی گەلی كورد بەگشتی لە ڕاپۆرتی هەیئەی نێردراوی كۆمەڵەی گەلانەوە لە لاپەڕە 17 ، 29 ،33 ، ٥٤ ، ٥٥، 91 ، 96 دا بەئاشكرا هاتوەو ڕاگەیەندراوەو بڕیاری لەسەر دراوە لە ٥ ی تشرینی دووەمی ساڵی 1926 بەژمارە 4429 هەروەها لە ڕۆژنامەی ئەوقاتی بەغدادی بەفەرمی ب ڵاوكراوەتەوە ٠
لەلایەن سەیداحمد ئەفەندیەوە لە یاداشتێكدا لە 23ی تشرینی دووەمی ساڵی 1926پێشكەشتان كراوە جگە لەو داخوازیانە بەهیچی تر قەناعەت ناهێنین و جێگەی قبوڵكردن نیە!
دووپاتی دەكەمەوە و تكام لە جەنابی فەخامەتی بەڕێزتان ئەوەیە ناوندگیری بفەرموون و ئەم بابەتە بخرێتە ناو بەرنامەی كارەوە نیشانی بدەن كەئەم مادە ئەساسیانە كە كۆمەڵەی گەلان بڕیاری لەسەرداوە چۆن جێ بەجێ دەكرێت؟ شێوازی ئیدارەی كوردستان چۆن دەبێ ؟ زامنكردنی ئەو مافەكێ دەیكات ڕوون بكرێتەوە!؟

* ئەندامی پارلەمانی كوردستان

سەرچاوە : كەمال نوری معروف: میژووی شۆڕشەكانی شێخ محمود لە بەڵگەنامە نهێنیەكاندا، ل145.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

سەرگوزشتەیەك لەسەر دیواری گەورەی چین

ئارام مەجید شەمێرانی

دەسپێك
یەكێك لەسیمبولە ناسراو و بینراوەكانی وڵاتی چین و جیهان دیوار(شورا)ی گەورەی چینە كە بوەتە ناسنامەیەكی شارستانی و نەتەوەیی گرنگ و بڕبایەخ بۆ چینیەكان,لەمێژووی چیندا تائەمڕۆ ئەم دیوارە گرنگی خۆی لەڕووی(هزر و سیاسەت و ئابووری و شارستانی و جەنگ)ەوە هەبوە,ئەم دیوارە یەكەمین سنوری دەستكردی مرۆڤە نەك تەنیا هۆزێك یان نەتەوەیەك بەڵكو سنوری جوگرافی دوو دەوڵەت لێك جیادەكاتەوە,وە یەكەمین هەنگاوی گرنگی مرۆڤە كەشارستانی و بەربەریەت لەیەك جیادەكاتەوە,ئەم دیوارە وەك تەكنیكی سەربازی و كاری ئەندازیاری گەورەترین كاری شارستانیەت و كاری بیناسازی و ئەندازیاری مرۆڤ دەبینرێت,لەم پێوەدانگەوە تەنیا دروستكراوێكی دەستی مرۆڤە كە گەشتیارانی ئاسمانی لەئاسمانەوە دەیبینن,وە بەهۆی هونەری ئەندازیاری و وردەكایەوە بوە بەیەكێك لە حەوت سەرسوڕهێنەرەكەی جیهان, وەبەهۆی جوانی و سەرنج ڕاكێشیەكەیەوە ساڵانە چەندین هەزار گەشتیاروگەڕیدە سەردانی ئەو دیوارە دەكەن و ئەمەش دەسكەوتێكی ئابوری گرنگ دەبەخشێتە چینیەكان.

مێژووی دروستكردن و قۆناغەكانی دیواری چین
میژووی دروستكردنی ئەم دیوارە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی حەوتەمی پێش زاین,زۆربەی میژوونوسان ڕایان وایە كەمێژووی ئەم دیوارە لەسەدەكانی شەش و حەوتەمی پێش زاینەوە دەست پێدەكات و تاسەدەی پازدەیەمی زاینی بەردەوام دەبێت,هەندێكی دیكەش پێیان وایە ئەم دیوارە لەسەدەی پێنجەمی زاینەوە دەست پێدەكات(1) هەندێكی دیكەش دەڵێن دروستكردن و بنیاتنانی دیواری گەورەی چین لەسەدەی دووەمی زاینیەوە دەستی پێكردوتاوەكو سەدەی حەڤدەی زاینی درێژەی كێشا(2)هەندێك میژوونوسی دیكە سەرەتاو بەرنامەی دەست پێكردنی ئەم دیوارە دەبەنەوە بۆ ساڵی 300پێش زاین(3)كۆمەڵێكی دیكەش سەرەتاو دەسپێكی دروستكردنی دیواری چین دەگەڕێننەوە بۆ یەكەم ئیمراتۆری چین كە (كین شین هوانگ)ە ئەم ئیمپراتۆرە لەنیوان ساڵانی 230 تا200پێش زاین ژیاوە(4)بەهەحاڵ ئەم دیوارە جوگرافیەكی گرنگ وپڕبایەخی بۆخۆی داگیركرد.
بەپێی دیرۆك و سەرچاوەكانی مێژوو بونیادنانی ئەم دیوارە بەچەند هەنگاو قۆناغێك دروست كرا,تاگەشە ئەوەی ئەمڕۆ سیما و جوانی بپارێزێت,سەرەتای دروستكردن و قۆناغی یەكەمی ئەم دیوارە دەگەڕێتەوە بۆ فەرمانڕەوای چین (كین شی هۆنگ)كەلە دوای باوكی هاتە سەردەسەڵات و لەو قۆناغەشد تەمەنی سیازدە ساڵ بوو,لەسەر دەمی ئەم فەرمانڕەوایەدا كۆمەڵێك چاكسازی ئابوری و سیاسی فەرهەنگی كرا لەچیندا,یەكێك لەگرنگترین ئەو پرۆژانەی ئەم فەرمانڕەوا گەنجە كردی فەرمانیدا بەدروست كردنی ئەم دیوارە ئەمەش بۆ ئەو سەردەمەی مێژووی چین گرنگ بوو چونكە سنوری ئەم وڵاتە لەبەر مەترسی هێرشی هۆزەكان بوو.وە قۆناغی دووەمی درستكردنی ئەم دیوارە دەگەڕبَتەوە بۆ سەردەمی فەرمانڕەوا(مینگ) لەم سەردەمەشدا چین كۆمەڵێك رێفۆرم وسیاسەتی بەخۆوە بینی ئەمەش پاش فراوان بونی سنور و دەسەڵات ,لەبەر ئەمەش ئەم فەرمانڕەوایەش لەترسی پەلامارو چەتەگەری هۆزەكانی سنوری چین بیری لە دروستكردن و فراوانكردنی ئەم دیوارە كردەوە,دەكرێت بوترێت ئەم دیوارە هەر لەسەرەتاوە تا ئەم ڕۆ كۆمەڵێك دەستكاری و نۆژەنكردنەوەی تێدا كرابێت

سنوری دیواری چین
سنوری ئەم دیوارە لەڕۆژهەڵاتی ڕِووباری (لینتاوLINTAO) كە ئەمڕۆ ناوچەی (گانسۆGANSU) پێدەڵێن, دەست پێدەكات و بەرەو باكور هەڵدەكشێت و هەتا دەگاتە كەنارەكانی ڕۆژهەڵاتی ڕوباری (تاوTAO) و لەوێشەوە تاڕووباری (شینLANZHOU) بەردەوام دەبێت لێرەشەوە بۆ گردۆڵكەكانی (ینشان YINSHAN) دەكشێت و هەتا دەگاتە ناوچەی (لیۆندۆگLIAONDOG) لەم خاڵەوە كۆتای بە دیوارەكە دێت, واتە ئێرە دواخاڵی دیوارەكەیە(5), بەشێوازیكی دیكە سنوری ئەم دیوارە لەسەر چاوەی ڕوباری (یالو) لەپارێزگای (لیائۆنیگ) لە ڕۆژهەڵات دەست پێدەكات و تا دەروازەی (جایۆگو وان) لەپارێزگای (گانسۆ) لە ڕۆژ ئاوا درێژ دەبێتەوە(6) بەدەربڕینێكی دیكەش سنوری ئەم دیوارە لەباكوری چین لەنێوان كەناری ڕۆژئاوا و باكوری ناوەڕاستی چین درێژدەبێتەوە كۆتایەكەشی لەڕۆژهەڵاتەوە دەكەوێتە (شنگهایگوان) كە ئەوەش گوندێكە لەنزیك شاری (كینهوانگداو)لەڕۆژئاواشەوە كۆتاییەكەی دەكەوێتە نزیك گوندی (گیایوگوان)(7)بەم شێوەیە سنووری ئەم دیوارە لەم چوارچێوە جوگرافیەدا خول دەخوات. درێژی دیواری چین
سەبارەت بەدرێژی دیواری چین ڕاوبۆچونی جیاواز هەیە, ئەم دیوارە نزیكەی (1500)كیلۆمەتر درێژایەكەیەیی و حەوت مەترنیو بەرزیەكەیەتی و پانی دیوارەكەش هێندە پانە كە شەش سوار بەسواری ئەسپ دەتوانن بەتەنیشت یەكدا بەسەر دیوارەكەدا بڕۆن(8) هەندێكی دیكە كەئەم دیوارە بەدیواری گەورە لەچیندا ناو دەبەن دەڵێن درێژیەكەی نزیكەی (7350)كیلۆمەتر درێژە(9) هەندێكی دیكە دەڵێن بەشی سەرەكی دیوارەكەش دەگاتە نزیكەی (3460)كیلۆمەرو پارچەكانی تریشی نزیكەی (2900)كیلۆمەتر دەبێت,سەرە ڕای ئەوەش بەرزی دیوارەكە دەگاتە نزیكەی حەوت مەترونیو پانیەكەشی حەوت مەترونیو وە لەبنكەوە تا 6\4 تەسك دەبێتەوە لەلوتكەكەی,وەبەرزی قەڵاكەش دوازدە مەتر دەبێت(10)جگە لەوانەش هەندێكی دیكە پێیان وایە درێژی ئەم دیوارە نزیكەی (7000)كیلۆمەتر درێژە(11)بەمەش پێگەیەكی جوان و سەرنج ڕاكێشی بۆچین نەخشاند.
چی لەدروستكردنی ئەم دیوارەدا بەكارهاتوە
بەپێی بۆچونی میژوونوسان و شوێنەوارناسان لەدروستكردنی ئەم دیوارەدا چەندین مادەو كەرەستەی جیاواز بەكارهاتوە مەبەست لەوەش بۆ زیاتر قایم و بەهێز كردنی دیوارەكە بوە ئەوانەش بریتی بوون لە(بەردو خشت) وە لەوەش گرنگتر بەكارهێنانی (هاڕاوەی برنجە) ئەمەش بۆ ئەوە بوە تا دیوارەكە بەرگەی مانەوەی زیاتر بگرێت لەو دیاردانەی ڕووبەرووی دەبنەوە چی سروشتی بن یان مرۆیی(12) سەرە ڕای ئەوەش لەنێوان خشت و بەردەكانیدا (قوڕ و لیتەو چیمەنتۆی قسڵ) بەكارهاتوە ئەمەش بویە مایەی زیاتر بتەو بوونی دیواركەو مانەوەی بەدرێژی مێژوو تائەمڕۆ(13) وە لە قۆناغەكانی دواتردا بەحوكمی پێش كەوتنی زانست و داهێنانی نوێی تەكنیكی دیوارەكە باشتر دروستكراو چەندین مادەی تری وەك (گەچ و بەردی بتەو خشتی ناوكورە)بەكارهاتن,وە زەویەكەشی بەبەردی پان و ئەستور داپۆشران(14) هەرئەمەشە وایكردوە كە دیوارەكە بەدرێژای قۆناغە سەختەكانی مێژوو تائەمرۆ جوانی بەهێزی خۆی بپارێزێت.

ئەوانەی بەشدار بوون لەدروستكردنی دیوارەكەدا
لەدروستكردنی ئەم دیوارەدا ئیمپراتۆریەتی چین پەنای بردە بەر بەكارهێنانی هێزوبازووی مرۆیی ئەوسەردەمە بەبێ‌ جیاوازی ڕەگەز و تەمەن و لەش ساغ و نەخۆش و پیروپەك كەوتە ئەوانەش بریتی بوون لە(نوسەران و ڕۆشنبیران و هونەرمەندان و كرێكاران و چینی هەژار و نەدار) ئەمانەی پێكەوە لەپێناو ئامانجەكەیدا خستە ژێر ئیشی قورس و كاری بەرد بڕی و هەڵكەندنی كێوەكان و زەویەكان(15)بۆیە بەگشتی هێزێكی بێ ئەژماری بۆ دروستكردن و بنیاتنانی ئەم دیوارە وەك شورا بەكارهێنا وەك(سەرباز و زیندانی و خەڵكی ڕەشۆكی(16)
بەگشتی ئەوانەی لەم دیوارەدا ئیشیان دەكرد بەزۆر و زۆرە ملێ بوە بۆیە ڕوون بویەوەكە زیاد لە(960)هەزار كرێكار و سەرباز و ئەفسەر لەم دیوارەدا بەشدار بوون, نابێت ئەوەشمان لەیاد بچێت ژمارەیەكی زۆر لەوانەی بەشدار بوون لەدروستكردن و بنیاتنانی ئەم دیوارە توشی نەخۆشی بون وپڕوكاون و لەناو چون و مردون(17) ئەوی جێگەی سەرنج و تێڕامانەبەشێكی زۆری ئەوانەشی كەبەشداربوون و بەهۆی هیلاكی و نەخۆشیەوە مردن تەرمەكانیان لەنێو ئەو دیوارەدا دەنێژران,بۆیە ئەمە بویە ناوێك بۆ ئەم دیوارە و ئەم دیوارەبە (درێژترین گۆرستانی زەوی) ئەژماركرا(18) بۆیە دەشێت بوترێت بەشێكی زۆر لەگۆشت و ئێسك و خوێنی مرۆڤەكان وەك مادەكانی تر لەم دیوارەدا بەكار هاتوون.

ئامانج لەدروستكردنی ئەم دیوارە
بەدرێژایی مێژووی مرۆڤایەتی هەموو ئەو قەڵاو دیوار وشورانەی كەدروست دەكران چەندان ئامانجی گرنگی لەپشتەوە بوون,بۆ ئەم مەبەستە ئیمپراتۆریەتی چین ئەم دیوارەی بۆ بەرگری كردن لەهێرش و پەلامار وتاڵانی و مەترسی (هۆزەكانی باكور) دروست كرد(19) ئەو هۆزانەش كەبوونە مایەی مەترسی بۆ ئیمپراتۆری چین بریتی بوون لەخێڵە كۆچەریەكانی وەك(مەغۆل و تورك و هانیەكان(20) دەشێت بڵێین جگە لەترس هۆكاری بازرگانی وئابووری و سیاسی ڕۆڵی هەبوبێت لەدروست كردنی ئەم دیوارە,چونكە هۆزەكان لەسنوری سەرەوەی چین بەردەوام مەترسی بوون بۆ ئەم دەوڵەتە.
سەرئەنجام لەگەڵ پەیدابوونی هێزوو لەشكرێكی زۆر لەلایەك و فراوان بوونی سنوری قەڵەم ڕەوی دەسەڵات بیر لەدروستكردنی ئەم دیوارە كرایەوە,تاسنوری ئیمپراتۆری چین لەخێڵە بەربەریە هانیەكان و توركە بەربەریەكان بپارێزێ‌, مەبەستی سەرەكیش پاراستنی گەل و دەوڵەتی چین بوو, لەتاڵانی و بەربەریەتی ئەم خێڵە بەربەریانە كە هەموو كاتێك پەلاماری ناوچەكانیان دەدا دیارە یەكێك لەگەورەترین كێشەی گەلی چین بوونی ئەو خێڵە بەربەریەتوركانە بوو كەلەباكوری چین دەژیان ئەم خێڵەبەربەریانە ژیانیان بەربەریەت و تاڵانی بوو هەربۆیە بەبەردەوامی پەلاماری ناوچەكانی چینیان دەدا بەڵام ئەم دیوارە توانی هێرشی بەردەوامی ئەم خێڵە بەربەریە كەم بكاتەوە(21)ڕاستە ئەم دیوارە سنوری جوگرافی چینی پاراست لەهێرش و شەڕەبچوكەكان بەڵام لەڕاستیدا ئەم دیوارە بەتەواوی نەبوە لەمپەرو ڕێگر لەنەبەزاندن و داگیرنەكردنی خاكی چین,بۆنمونە ئەوەبوو هێزەكانی مەغۆل بەسەركردایەتی ڕێنمای سەربازی (جەنگیزخان) توانیان دەست بگرن بەسەر ئەو دیوارەدا و لەسەرەتاكانی سەدەی دوازدەدا زەوی و زارێكی زۆریان لەچین داگیركرد(22) سەرئەنجام ڕاستە ئەم دیوارە لەسەر ڕەنج و مەینەتی ملیۆنان خەڵكی ڕەنج بەرو ماندو هەژاری چین بونیاد نرا, بەڵام دواتر بویە گوزارشت و سیمبول و نیشانەی دیارو ڕوونی سەلیقەو هێزی سەرسەختی خەڵكی چین بەدرێژایی مێژوو دڵڕفێنی و تەلیسمی خۆی لەدەست نەداوە,ئەمە بویە داستانێك ناوی تۆماكرالە كتێب و گۆرانی و ئۆپێراكاندا,دواتر لەساڵی 1987 ناوی ئەم دیوارە بەیەكێك لەمیراتە فەرهەنگیەكانی جیهان تۆماركرا.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان

دوایین