ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

دیموكراسی نه ‌به‌دیلی ئیسلامه‌ و نه‌ ته‌واوكا‌ریشیه‌تی (له‌كۆمه‌ڵگه‌ی موسوڵماندا)

*جەلال ئەحمەد

ئه‌م بابه‌ته‌ قسه ‌و باسی زۆری له‌سه‌ركراوه‌و ڕاجیایی زۆریشی له‌سه‌ر هه‌یه‌، بۆیه‌ هه‌ركه‌س هه‌رچی بڵێت له‌م باره‌یه‌وه‌ له‌چوارچێوه‌ی ڕاو بۆچوون تێناپه‌ڕێت و بابه‌تێك كه‌ خۆی له‌خۆیدا فره‌ ڕه‌هه‌ند و فره‌ چه‌شن و فره‌ مۆدێل بێت، به‌دڵنیاییه‌وه‌ ڕاكانیش له‌سه‌ری جیاواز ده‌بن، جگه‌له‌وه‌ش ئه‌وانه‌ی قسه‌ی له‌سه‌رده‌كه‌ن جیاوازن له‌نێوان ئیسلامی و عه‌لمانی و لیبڕاڵ و سه‌رمایه‌دار و سۆشیالیست و نه‌ته‌وه‌ په‌رست و نێونه‌ته‌وه‌یی (ئینته‌رناشناڵ)، چه‌پ و ڕاستڕه‌و، دووباره‌ هه‌ریه‌ك له‌مانه‌ش توندڕه‌و و میانڕه‌و و شلڕه‌ویان هه‌یه‌، بۆنموونه‌ به‌ناوی ئیسلامه‌وه‌ ئه‌مپه‌ڕو ئه‌و‌په‌ڕه‌كه‌ی هه‌ر خوایان یه‌كه‌و ڕایه‌كانیان – ئاسمان و ڕێسمانن‌- بگره‌ لای هه‌ندێك له‌ خوایه‌كه‌شدا یه‌ك ڕانین ئه‌میان ئه‌ویتریان به‌كافرو زندیق و له‌دین ده‌رچوو ده‌زانێت و له‌م دنیا كوشتنی به‌ واجب ده‌زانێت بۆ قیامه‌تیش به‌ ئه‌هلی جه‌هننه‌می ده‌زانێ، به‌هه‌مان شێوه‌ش عه‌لمانی و ناسیۆنالیست و ئه‌وانی تریش .

بۆیه‌ له‌وه‌ها حاڵه‌تێكدا باسكردن له‌ هه‌ر شتێك ده‌بێته‌ جێگای ڕاجیایی بۆیه‌ من چاوه‌ڕێ نیم كۆده‌نگی له‌سه‌ر دیموكراسیه‌ت درووست ببێت، به‌ڵام به‌پێویستی ده‌زانم دید و بۆچوونی خۆم له‌سه‌ر دیموكراسی بنووسم، ئه‌و كات به‌رامبه‌ر ئازاده‌ چه‌نده‌ لای په‌سه‌نده‌ و چه‌نده‌ دژی ده‌وه‌ستێته‌وه‌ له‌و كاته‌شدا باشتر وایه‌ منیش و ئه‌ویش ڕای یه‌كتر قبوڵ بكه‌ین بۆ ئه‌وه‌ی بتوانین پێكه‌وه‌ بژین دواجاریش ڕای من و ڕای ئه‌ویش هه‌ر ڕایه‌و قسه‌ی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ نییه‌ .

سه‌ره‌تا با له‌پێناسه‌وه‌ و دواتریش له‌بنه‌ماو خه‌سڵه‌ته‌كانی دیموكراسییه‌وه‌ ده‌ستپێبكه‌ین، دواتر سه‌رنج و تێبینیه‌كان و له‌ كۆتاییشدا ده‌رئه‌نجام بخه‌ینه‌ڕوو.
له‌ پێناسه‌ی كورت و پوختی دیموكراسیدا ده‌وترێ:

الديمقراطية نظام سياسي واجتماعي، حيث الشعب هو مصدر السيادة و السلطة، فهو يحكم نفسه عن طريق ممثلين عنه، وهي تعني في الأصل حكم الشعب لنفسه  .ــ موقع ابن خلدون , اسس النظام السياسي الديمقراطي,13/2/2011.

به‌و پێیه‌،‌ دیموكراسی سیستمێكی سیاسی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ كه‌ گه‌ل خۆی تیایدا سه‌رچاوه‌ی ڕه‌وایه‌تیدانه‌ به‌ ده‌سه‌ڵات‌، واته‌ خۆی ده‌سه‌ڵاتداره‌ به‌سه‌ر خۆیه‌وه‌، له‌ڕێگه‌ی ڕه‌وایه‌تێدان به‌ ده‌سه‌ڵاتێك كه‌ نوێنه‌رایه‌تی هاوڵاتیانی ئه‌و گه‌له‌ ده‌كات و خۆی هه‌ڵیبژاردووه، واته ‌فه‌رمانڕه‌وایه‌تی هه‌رگه‌لێك مافی خودی هاوڵاتیانی ئه‌و گه‌له‌یه‌.
به‌كورتی ئه‌م سیستمه‌ له‌ حوكمڕانی بۆ ڕه‌تكردنه‌وه‌ی سیستمی پاشایه‌تی پشتاوپشتی بنه‌ماڵه‌كان وده‌سه‌ڵاتی كه‌نیسه‌ هاتووه‌، كه‌به‌ناوی خواوه‌ فه‌رمانڕه‌وایه‌تیان‌كردووه‌ و ده‌سه‌ڵاتیان بۆ خۆیان قۆرخكردووه‌ و بوون و مانه‌وه‌یان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا له‌ سه‌رووی ویست و حه‌زو ئیراده‌ی هاوڵاتیانه‌وه‌ بووه‌ و خه‌ڵك مافی ‌‌گۆڕینیانی نه‌بووه‌.
له‌كاتێكدا ئیسلام نه‌ڕێگه‌ی به‌ گواستنه‌وه‌ی پشتاوپشتی ده‌سه‌ڵاتداوه‌ و نه‌ هیچ كه‌سێكیش(جگه‌ له‌ پێغه‌مبه‌ران) به‌نوێنه‌ری خواو (معصوم) و پارێزراو له‌ ڕه‌خنه‌ ده‌زانێت.
پیغه‌مبه‌ری خوایش(صلی الله علیه وسلم) پاش كۆچی دوایی خۆی نه‌كه‌سی ده‌ستنیشانكرد بۆ جێنشینی خۆی و نه‌هیچ میكانیزمێكیشی دیاریكرد بۆ ده‌ستنیشانكردنی ئه‌و جێنشینه‌، وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ ده‌ستكراوه‌یی موسوڵمانان له‌و باره‌یه‌وه‌، ته‌نانه‌ت پێگه‌ و نازناوی (خلیفه‌)‌‌ش دوای كۆچی دوایی ئه‌بوبه‌كر جێگه‌ی قسه‌ له‌سه‌ركردن بوو، بۆیه‌ عمری كوڕی خطاب ووتی ئه‌بوبه‌كر جێنشینی پێغه‌مبه‌ربوو (صلی الله علیه وسلم)، بۆیه‌ مافی خۆی بوو پێی بوترێ (خلیفه)‌، به‌ڵام من جێنشینی ئه‌بوبه‌كرم نه‌ك پێغه‌مبه‌ری خوا(صلی الله علیه وسلم)، بۆیه‌ نازناوی(أمیر المؤمنین)ی لێنرا.
جگه‌ له‌وه‌ش له‌ سه‌رده‌می فراوانبوونی ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاتی ئیسلامیشدا هه‌موو ئه‌و هه‌رێم و ناوچانه‌ی ده‌كه‌وتنه‌ سنوور و ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئیسلامیه‌وه‌، بژارده‌ی یه‌كه‌م مانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارانی پێشوو بووه‌ له‌ده‌سه‌ڵاتدا، یان كه‌سێكیتر هه‌ر له‌ خۆیان كه‌شیاوی ئه‌و كاره‌بێت.
واته‌ ئیسلام هیچ ڕێگر نیه‌ له‌ ده‌ستنیشانكردنی ده‌سه‌ڵاتداران له‌ ناو خودی هاوڵاتیاندا به‌بێ هه‌ڵاوێردن و له‌ لایه‌ن خودی هاوڵاتیانیشه‌وه،‌ به‌ هه‌ر شێوازێكیش كه‌ خۆیان به‌ گونجاوو دادپه‌روه‌رانه‌ی بزانن.

له‌ سیستمی دیموكراسیدا هاوڵاتیان خۆیان ده‌سه‌ڵاتدارانی خۆیان داده‌نێن، له‌ڕێگه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ و له‌چوارچێوه‌ی گرێبه‌ستێكی كۆمه‌ڵایه‌تیدا و بۆ كاتێكی دیاریكراو، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر زۆرینه‌ی هاوڵاتیان پابه‌ندی ئاینی ئیسلام‌ بوون و ڕێزیان له‌ بنه‌ماكانی ده‌گرت، ئه‌وا متمانه‌ ده‌ده‌نه‌ كه‌سانێك كه‌ سنووری بنه‌ماكانی ئایین نه‌به‌زێنن و ده‌سه‌ڵات به‌ حه‌زی ئه‌وان ده‌بێت، ئه‌گه‌ریش به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ بوو واته‌ ئه‌وان كه‌مینه‌ بوون، یان بوون به‌ كه‌مینه‌، ئه‌و كات كه‌مینه‌كه‌ به‌پێی سیستمی دیموكراسی ( وه‌ك پیكهاته‌یه‌كی ئه‌وه كۆمه‌ڵگه‌یه‌) ڕێزلێگیراو ده‌بن و مافه‌كانیان پارێزراو ده‌بێت و ته‌نها ده‌توانن ده‌ست به‌ ئاینه‌كه‌یانه‌وه‌ بگرن و واز له‌ ده‌سه‌ڵات بهێنن بۆ زۆرینه‌كه‌، له‌ ڕاستیدا موسوڵمانان له‌ كاتێكدا كه‌ زۆرینه‌ و ده‌سه‌ڵاتداربن دروشمه‌كه‌یان (فَمَن شَاءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاءَ فَلْيَكْفُرْ…الكهف /29)  ده‌بێت، ئیتر به‌ كه‌مینه‌یی به‌نیازن‌ بڵێن چی؟!.

سه‌باره‌ت به گرنگترین‌ خه‌سڵه‌ت و بنه‌ما گشتی و دیاره‌كانی دیموكراسیش، هه‌ڵوێسته‌یه‌ك له‌سه‌ر هه‌ریه‌كه‌یان به‌ جیا ده‌كه‌ین تابزانین چه‌نده‌ له‌گه‌ڵ بنه‌ما نه‌گۆڕ و جێگیره‌كان و ڕۆح و فه‌لسه‌فه‌ی شه‌ریعه‌تی ئیسلامیدا دێته‌وه‌ یان دژو پێچه‌وانه‌یه‌.

گرنگترین‌ خه‌سڵه‌ت و بنه‌ما گشتی و دیاره‌كانی دیموكراسی
1/شه‌رعیه‌تی سیستمی سیاسی، واته‌ ده‌سه‌ڵات و حوكمڕانی به‌ ڕه‌زامه‌ندی هاوڵاتیان بێت و له‌ لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ هه‌ڵبژێردرابێت.
واته پێویسته‌‌ ده‌سه‌ڵاتدار ڕه‌وایه‌تی له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ به‌ده‌ستهێنابێت و جێگه‌ی قبووڵ و ڕه‌زامه‌ندی هاوڵاتیان بێت، نه‌ك سته‌مكارو خۆسه‌پێن بێت وبه‌زۆر و زۆرداری وڵات به‌ڕێوه‌ ببات.
له‌ ڕاستیدا جوانترین و گه‌شاوه‌ترین نموونه‌ی كرداری ئه‌م بنه‌مایه‌ له‌ سه‌ره‌تای ده‌سه‌ڵاتی ئیسلامی و له‌ لایه‌ن یه‌كه‌م ده‌سه‌ڵاتداری ئیسلامی پاش پێغه‌مبه‌ری خوا، كه‌ ئه‌بوبه‌كری صدیق بوو، گوزارشتی لێكراو كرایه‌ بنه‌ما، كاتێك له‌ وتاری ده‌ستبه‌كار بوونیدا به‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی ووت:
ئه‌ی‌ خه‌ڵكینه‌ من كراومه‌ته‌ ده‌سه‌ڵاتدار و كاربه‌ده‌ستی ئێوه‌ هه‌رچه‌ند من باشترینی ئێوه‌ نیم، گوێڕایه‌ڵم بن تائه‌و كاته‌ی فه‌رمانی خواتان ‌به‌ درووستی به‌سه‌ردا جێبه‌جێده‌كه‌م، هه‌ركاتیش لامدا ئه‌وا ڕاستم بكه‌نه‌وه‌ …‌
داهێنانی ئه‌نجوومه‌نێكیش به‌ناوی (ئه‌هلی حه‌ل و عه‌قد) واته‌ ئه‌نجوومه‌نێك كه‌ ده‌سه‌ڵاتی به‌ستن و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی گرێبه‌ستی ڕه‌وایه‌تیدانی به‌ده‌سه‌ڵاتی كه‌سی یه‌كه‌م هه‌یه له‌ ڕێگه‌ی ده‌نگدانه‌وه‌‌، ئه‌ویش نموونه‌یه‌كی تره‌ له‌و باره‌یه‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و ئه‌نجوومه‌نه‌ش به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان كه‌ بۆ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ له‌توانادابووه هه‌ڵبژێردراوی خه‌ڵك بوون و نوێنه‌رایه‌تی خه‌ڵكیان كردووه‌ و ئه‌وان ڕه‌وایه‌تیان داوه‌ به‌و ده‌سه‌ڵاته‌ (ئه‌م جۆره‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی ناڕاسته‌وخۆی سه‌رۆك تا ئیستاش له‌ هه‌ندێ وڵاتی دیموكراسی وه‌ك ئه‌مریكا به‌ڕێوه‌ ده‌چێت، واته‌ خه‌ڵك نوێنه‌رانی خۆیان بۆ ئه‌نجوومه‌نێك هه‌ڵده‌بژێرن كه‌ ئه‌و ئه‌نجوومه‌نه‌ كاریان ته‌نها هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكه‌).

2/ گرتنه‌ به‌ری میكانیزمی (هه‌ڵبژاردن) بۆ ده‌ستنیشانكردنی نوێنه‌رانی خه‌ڵك له‌ لایه‌ن خودی هاوڵاتیانه‌وه‌.
له‌ڕاستیدا ئه‌گه‌ر به‌دیلی هه‌ڵبژاردن بۆ ده‌ستنیشانكردنی ده‌سه‌ڵاتداران و نوێنه‌ران، ده‌سه‌ڵاتی بنه‌ماڵه‌یی و پشتاو پشت بێت یان خۆكردن به‌ نوێنه‌ری خوا و ئیدیعای شه‌رعیه‌تی ئاسمانی‌ بێت (جگه‌ له‌ پێغه‌مبه‌ران) ئه‌وا ئیسلام نه‌ڕێگه‌ی پێداوه‌و نه‌ په‌سه‌ندیشی ده‌كات.
له‌ ڕوویه‌كی تریشه‌وه‌ هه‌ڵبژاردن واته‌ ڕای زۆرینه‌، ئه‌گه‌ر پێچه‌وانه‌كه‌ی وه‌ربگرین ده‌كاته‌ خۆسه‌پاندنی كه‌مینه‌، كه‌ ئه‌وه‌ش دادپه‌روه‌ری تێدا نییه‌.
له‌گه‌ڵ ساده‌یی وسه‌ره‌تابوونی ژیان له‌و سه‌رده‌مه‌دا، نموونه‌ی ساده‌ی په‌یڕه‌وكردنی هه‌ڵبژاردنی نوێنه‌ر و (نقیب) داهێنانێكی ئیسلامی بووه‌ و ئه‌گه‌ر لێی بگه‌ڕانایه‌ ئێستا سیستمی هه‌ڵبژاردن له‌ لووتكه‌ی هه‌ره‌به‌رزی پێشكه‌وتندا ده‌بوو.

3/ هه‌بوونی ده‌وڵه‌تی یاسا، كه‌ ڕێز له‌ هاوڵاتیان بگرێت و مافه‌كانیان بۆ دابین بكات و سنووردانان بۆ تاكڕه‌وی و یاساشكێنی ده‌سه‌ڵاتداران له‌ ڕێگه‌ی دامه‌زراوه‌كانی تایبه‌ت به‌ پارێزگاری له‌ مافی گشتی و هاو‌ڵاتیان..
سه‌روه‌ریی یاسا، ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر زه‌ویدا جێبه‌جێكردنێكی هه‌بوو‌بێت ئه‌وه‌ له‌ شه‌ریعه‌تی ئیسلامدا‌ بووه‌ ، له‌ ئیسلامدا كه‌سه‌كان به‌ حه‌قدا ده‌ناسرێنه‌وه‌ نه‌ك به‌ پێچه‌وانه‌وه‌،‌ واته‌ ڕاست ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ر حه‌ق بڕوات و په‌یڕه‌وی له‌و حه‌قه‌ بكات ، نه‌ك كه‌سێك به‌حه‌ق بزانرێت بێ گوێدانه‌ ئه‌وه‌ی هه‌رچی بكات.
نموونه‌ی هه‌ره‌ به‌رزی یاسا سه‌روه‌ریش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ری ئیسلا‌م فه‌رموویه‌تی هۆكاری له‌ناوچوونی ئوممه‌ته‌ پێشینه‌كان ئه‌وه‌بووه‌، كه‌  ئه‌گه‌ر خه‌ڵكی لاواز تاوانی بكردایه‌ یاسایان به‌سه‌ردا جێبه‌جێده‌كرد به‌ڵام ئه‌گه‌ر خانه‌دان بوایه‌ چاوپۆشی لێده‌كراو وازی لێده‌هێنرا.
ده‌سه‌ڵاتدار به‌ حوكمی پێگه‌كه‌ی، پێویسته‌ له‌ سه‌ری نموونه‌ی هه‌ره‌به‌رزی پابه‌ندبوون بێت به‌و به‌رنامه‌و یاساو شه‌ریعه‌ته‌ی كه‌ به‌نیازه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا جێبه‌جێی بكات نه‌ك به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ، ئیسلام زۆر به‌ جدی و زۆر به‌توندی پێداگیری له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ ده‌كات هه‌رله‌ مامه‌ڵه‌یه‌كی ئاساییدا، چی بگات به‌ ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتداران (أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ وَأَنتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ البقرة/44 ) .

ئه‌بوبه‌كری صدیق، به‌ خه‌ڵكی ڕاگه‌یاند  (ئه‌ی خه‌ڵكینه‌ به‌هێزترینتان لای من لاوازترینه‌ تا مافی خه‌ڵكی لێده‌سه‌نمه‌وه‌، لاوازترینیشتان لای من به‌هێزترینه‌ تا مافه‌كه‌ی بۆ وه‌رده‌گرمه‌وه‌).
عمری كوڕی خطاب كاتێك بیستی كوڕی والی میصر سوكایه‌تی به‌ كه‌سێكی قبطی كردووه‌ و ئازاریداوه‌، زۆر تووڕه‌ بوو، سزای كوڕی والی داو سه‌رزه‌نشتی باوكیشی كرد، چونكه‌ پێیوابوو كه‌ كوڕه‌كه‌ی له‌ په‌نای ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی ئه‌ودا ئه‌و سته‌مه‌ی كردووه‌، بۆیه‌ به‌ تووڕه‌ییه‌وه‌ ڕوو به‌ والی ووتی: (متی استعبدتم الناس وقد ولدتهم امهاتهم احرارا).

4/ سه‌ربه‌خۆیی و جیكاردنه‌وه‌ی هه‌رسێ ده‌سه‌ڵاته‌كانی یاسادانان ، جێبه‌جێكردن، دادوه‌ری.
بۆ بابه‌تی سه‌ربه‌خۆیی دادگاكان وتێكه‌ڵنه‌كردنی ده‌سه‌ڵاته‌كان، ته‌نها نموونه‌ی ڕاوه‌ستانی علی كوڕی ئه‌بوطالب له‌ به‌رده‌م قازیدا، له‌ كاتێكدا ئه‌و خه‌لیفه‌ی موسوڵمانان بوو، به‌هۆی سكاڵای هاوڵاتیه‌كی جووله‌كه‌ و به‌ شایه‌ت وه‌رنه‌گرتنی حه‌سه‌نی كوڕی و حوكمكردنی قازی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی كابرای جووله‌كه به‌سه‌ بۆ به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌.
ته‌نانه‌ت عه‌لی كوڕی ئه‌بو طالب ڕازی نه‌بووه‌ كه‌ قازی به‌ (اميرالمؤمنين) ناوی ببات له‌كاتی دادگاییكردنه‌كه‌دا، وتوویه‌تی ئێستا ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م دادگادا وه‌ك یه‌كین .

5/ ده‌سته‌به‌ركردنی ماف و ئازادییه‌كان،ئازادی ڕاده‌ربڕین، بیروباوه‌ڕ، كۆبوونه‌وه‌، ڕۆژنامه‌گه‌ری،…هتد.
له‌ ئیسلامدا مرۆڤ ڕێزلێگیراوه‌ وه‌ك مرۆڤ به‌ده‌ر له‌ بیروو بۆچوون و كارو كرده‌وه‌كانی، له‌ دنیاشدا ڕێگه‌ پێدراوه‌ بۆ هه‌ڵوێست وه‌رگرتن له‌ ئاین به‌ هه‌ردوو باری ئه‌رێنی و نه‌رێنی(….فَمَن شَاءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاءَ فَلْيَكْفُرْ…الكهف /29) و پاداشت و سزای ئه‌و هه‌ڵوێسته‌شی بۆ هه‌ڵگیراوه‌ بۆ ڕۆژی دوایی و پاش زیندووبوونه‌وه‌، هه‌وروه‌ها ئازادیشه‌ بۆ هه‌ڵبژاردنی ڕێگه‌ی چاكه‌كاری یان خراپه‌و تاوانكاری(له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ڕێگه‌ پێدراو نیه‌ بۆ زیانگه‌یاندن و ئازاردانی خه‌ڵك و سزای بۆ دانراوه‌، وه‌ك هه‌ر به‌رنامه‌و سیستمێكی تری دونیا )، له‌ ئیسلامدا به‌ زۆركردن له‌ خه‌ڵك بۆ باوه‌ڕهێنان و موسوڵمانبوون ئه‌و كه‌سه‌ ده‌بێته‌ (منافق) نه‌ك موسوڵمان، چونكه مه‌رجی‌ موسوڵمانبوون قه‌ناعه‌ت و ڕه‌زامه‌ندی و ڕاستگۆییه (وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَن فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا  أَفَأَنتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ يونس/99  (، خه‌ڵك ئازادن كه‌ باوه‌ڕ ئه‌هێنن یان نا، به‌ڵام ئازاد نین سوكایه‌تی به‌ ئاینی خه‌ڵك بكه‌ن ئه‌گه‌ر كه‌مینه‌ش بن، چی بگات به‌ ئاینی زۆرینه‌ی خه‌ڵك.
خه‌ڵكی ده‌شته‌كی ڕه‌خنه‌ی توندی له‌ پێغه‌مبه‌ر گرتووه‌ (صلی الله علیه وسلم) و ئازادیش بووه‌، قورئانیش ده‌فه‌رمووێت ئێوه‌ جنێو مه‌ده‌ن به‌ خواكانی ئه‌وان با ئه‌وانیش جنێو نه‌ده‌ن به‌ خواكانی ئێوه‌ به‌نه‌فامی، له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكیشدا ڕای جیاواز شتێكه‌و جنێو و سوكایه‌تی بابه‌تێكی تره‌ و ڕێگه‌پێنه‌دراوه‌ .
ئه‌وه‌ش ده‌وترێ سه‌باره‌ت به‌ ڕێگه‌ نه‌دان به‌ په‌شیمان بوونه‌وه‌ له‌ ئیسلام و كوشتنی ئه‌و كه‌سه‌ی له‌ ئیسلام پاشگه‌ز ده‌بێته‌وه‌، قسه‌ی زۆری له‌سه‌ره‌و پێچه‌وانه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ڕۆحی ئیسلام و بنه‌مای (….فَمَن شَاءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاءَ فَلْيَكْفُرْ…الكهف /29) و (لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَّفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ الشعراء/3 ).

بۆیه‌ ده‌وترێ مه‌به‌ست پێی( المرتد المحارب)ه‌ واته‌ ئه‌و موسوڵمانه‌ی پاشگه‌ز ده‌بێته‌وه‌ و له‌ به‌ره‌ی دژ به‌ موسوڵماناندا ده‌جه‌نگێت، واته‌ هه‌ر كات موسوڵمانێك پاشگه‌زبوویه‌ و له‌به‌ره‌ی دژایه‌تیكردنی ئیسلامدا وه‌ك جه‌نگاوه‌رێك دژایه‌تی ده‌كرد ئه‌و كات موسوڵمان بوونه‌كه‌ی پێشووی نابێته‌ پارێزبه‌ندی بۆی.
ئیسلام چه‌ندین بنه‌ما و ڕێنمایی بۆ گفتوگۆ و ڕاگۆڕینه‌وه‌ داناوه‌، ئه‌وه‌ش ئاماژه‌یه‌ به‌ ڕێگه‌پێدانی هه‌بوونی نه‌یار و ڕای جیاواز، تاوه‌كو ئه‌و حیواره‌ی له‌ گه‌ڵدا بكرێت، ( قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ, البقرة/111 ) (قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي ,يوسف/108 ) (إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ سبأ/24 ) (وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ النحل/125 )

6/ ڕێزگرتن له‌ مافی پێكهاته جیاوازه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگه‌ له‌(‌ ئاین، نه‌ته‌وه، ڕه‌گه‌ز…..هتد )‌.
هه‌ڵوێستی ئیسلام له‌م باره‌یه‌وه‌ زۆر ڕوون و ئاشكرایه‌ و یه‌كه‌م ده‌ستووری نووسراوی مه‌دینه‌ له‌ نێوان پێكهاته‌ جیاوازه‌كانی دانیشتوانی مه‌دینه‌دابوو، كه‌ تێیدا پێكه‌وه‌ژیان به‌رجه‌سته‌ بوو وه‌ هاوڵاتیبوون كرایه‌ بنه‌ما و ماف و ئه‌ركه‌كان ده‌ستنیشان كران و ( لهم ما لنا و علیهم ماعلینا ) نووسرایه‌وه‌ و كاری پێكرا.
بۆ مرۆڤه‌كان به‌گشتی(الناس سواسیە كأسنان المشط ) و بۆ نه‌ته‌وه جیاوازه‌كان ( لافضل لعربی علی أعجمی الا بالتقوی ) به‌رنامه‌ و درووشمی مامه‌ڵه‌كردن بوو، بۆ ژنان (ولهن مثل الذی علیهن بالمعروف) ڕاگه‌یه‌نرا، بۆیه‌ له‌م باره‌یه‌وه‌ هه‌رچی دابهێنرێت ناگات به‌وه‌ی ئیسلام هێناویه‌تی.

7/چه‌سپاندنی بنه‌مای ده‌ستووریبوون واته‌ هه‌بوونی ده‌ستوور و ڕێزلێگرتنی و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆدادگا له‌كاتی ڕاجیایی له‌ سه‌ری ، به‌و پێیه‌ی هه‌ریه‌ك له ده‌سه‌ڵات و‌ هاوڵاتیانیش پابه‌ندی به‌نده‌كانی ده‌ستووربن و له‌كاتی ناكۆكی له‌سه‌ر جێبه‌جێكردنی برگه‌كانی ده‌ستوور هه‌موان بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ لای دادگا بۆ یه‌كلایی كردنه‌وه‌ی.
ئه‌م بابه‌ته‌ یه‌كێكه‌ له‌ بنه‌ما گرنگ و هه‌ستیار و جه‌وهه‌ریه‌كان، له‌به‌ر چه‌ند هۆیه‌ك:

یه‌كه‌م/ هه‌بوونی ده‌ستوور به‌مه‌رج گیراوه‌، واته‌ پێویسته‌ وڵات ده‌ستووری هه‌بێت.
دووه‌م/ مه‌رجه‌ ڕه‌شنووسی ده‌ستوور پاش ئاماده‌كردنی بخرێته‌ به‌رده‌ست هاوڵاتیان بۆ په‌سه‌ندكردنی له‌ ڕێگه‌ی ڕاپرسییه‌وه‌، واته‌ ماده‌كانی ده‌ستوور ته‌عبیر له‌ ڕاو بۆچوونی زۆرینه‌ی خه‌ڵك ده‌كات و زۆرینه‌ به‌ ئاسانی ده‌توانن مافه‌كانی خۆیان زامن بكه‌ن و له‌ ده‌ستووردا جێگیری بكه‌ن.
سێیه‌م/ گۆڕانكاری و هه‌مواركردنه‌وه‌ی بڕگه‌كانی ده‌ستوور مه‌رج و ڕێوشوێنی سه‌ختی بۆ دانراوه ‌(له‌زۆربه‌ی وڵاتاندا)، به‌و پێیه‌ په‌رله‌مان زۆر ده‌ستكراوه ‌نییه‌ له‌ ده‌ستكاریكردنی بڕگه‌كانی ده‌ستوور.
چواره‌م/ ده‌ستوور زامنی له‌ گرێژنه‌ ده‌رنه‌چوونی ده‌سه‌ڵاتی یاسا دانانه‌، چونكه‌ ( المشروعیە ) (واته‌ دژوپێچه‌وانه نه‌بوونی هه‌ر یاسایه‌ك له‌گه‌ڵ یاساكانی سه‌رووی خۆیدا)‌ مه‌رجی ڕێگه‌ پێدانی ده‌رچوونی هه‌ر یاسایه‌كه‌، واته‌ هه‌ر یاسایه‌ك كه‌ له‌ په‌رله‌مان ده‌رده‌چێت پێویسته‌ دژو پێچه‌وانه‌ نه‌بێت له‌گه‌ڵ هیچ بڕگه‌یه‌كی ده‌ستووردا چونكه‌ ده‌ستوور له‌ یاسا باڵاتره‌.
بۆیه‌ ده‌ستووریبوون له‌ سیستمی دیموكراسیدا، هۆكارێكه‌ بۆ گونجانی ئه‌و سیستمه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ و كه‌لتووره‌ جیاوازه‌كان و ده‌بێته‌ كاڵایه‌ك بۆ باڵاجیاوازه‌كان، چونكه‌ له‌كۆتاییدا زۆرینه‌ی خه‌ڵك جۆری بیركردنه‌وه‌و به‌رنامه‌ی ژیانی خۆیان له‌ ده‌ستووردا ده‌چه‌سپێنن و په‌رله‌مانیش ناچارده‌كه‌ن بۆ پابه‌ندبوون به‌و ده‌ستووره‌وه‌.

8/ زامنكردنی مافی نه‌یاربوون و به‌رهه‌ڵستكاری ( حق المعارضە )، واته‌ رێگه‌دان به‌ هه‌بوونی ئۆپۆزیسیۆن.
مافێكی پارێزراوی خه‌ڵكه‌، هه‌ركاتێك بینیان ده‌سه‌ڵات به‌ره‌و لادان و سته‌م ده‌ڕوات هه‌وڵی چاككردن و ته‌نانه‌ت گۆڕینیشی بده‌ن و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش خۆیان ڕێكبخه‌ن، ئیسلام هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ (ئه‌هلی حه‌ل و عه‌قد)ی داهێناوه‌ واته‌ ئه‌نجومه‌نێك مافی به‌ستن و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وی ئه‌و گرێبه‌سته‌ی هه‌یه‌ كه‌ له‌ نێوان ده‌سه‌ڵاتدار و هاوڵاتیاندا هه‌یه‌ .

9/ ده‌ستاوده‌ستكردنی ئاشتییانه‌ی ده‌سه‌ڵات.
ئیسلام هیچ ڕێوشوێنێكی له‌م باره‌یه‌وه‌ دانه‌ناوه‌ بۆ واده‌ی مانه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا، به‌ڵكو زیاترگرنگی به‌ شیاوی و له‌باری ئه‌و ده‌سه‌ڵاتداره‌ داوه‌، بگره‌ له‌ئیسلامدا رێز له‌ واده‌ش نه‌گیراوه بۆمانه‌وه‌ و به‌رده‌وامبوون له‌ ده‌سه‌ڵاتدا‌، ته‌نانه‌ت خودی ده‌سه‌ڵاتداره‌كان ئه‌وه‌یان ڕاگه‌یاندووه‌ بۆ خه‌ڵك كه‌ (ئێوه‌ تا ئه‌و كاته‌ له‌سه‌رتانه‌ گوێڕایه‌ڵی ئێمه‌ بن كه‌ ئێمه‌ پابه‌ندی به‌رنامه‌كه‌ بین و ئه‌گه‌ر لاماندا ئه‌وا به‌گوێمان مه‌كه‌ن). بۆیه‌ هیچ ڕێگریه‌ك نیه‌ له‌ دیاریكردنی ماوه‌ی مانه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا به‌ پێی ئه‌و گرێبه‌سته‌ی له‌ نێوان خه‌ڵك و ده‌سه‌ڵاتداراندا ده‌به‌سترێت.
ئه‌وه‌ش كه‌ ڕوویدا له قۆرخكردنی ده‌سه‌ڵات و‌ گۆڕینی حوكمڕانی بۆ حوكمی پشتاوپشتی بنه‌ماڵه،‌ لادان بووله‌ بنه‌ماكانی حوكمڕانی له‌ئیسلامدا (كه‌ ده‌بێت جێنشین به‌ ره‌زامه‌ندی ئه‌هلی حه‌ل و عه‌قد دیاری بكرێت)،.
واته‌ ده‌سه‌ڵاتدارهه‌ركات لایدا به‌ركه‌نار ده‌كرێت نه‌وه‌ك كوڕاوكوڕیان به‌ پاشایه‌تی له‌ دایك ببن به‌بێ ڕه‌چاوكردنی شیاوێتی و له‌باربوونیان، ته‌نانه‌ت له‌سه‌رده‌می عمری كوڕی خطابدا كار به‌ سیستمی دیاریكردنی ته‌مه‌نی ده‌سه‌ڵاتی والیه‌كان كرا وه‌ك سه‌ره‌تایه‌ك بۆ سنوورداركرنی مانه‌وه‌ی والیه‌كان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا .

ئێستا پاش ئه‌م هه‌ڵوێسته‌یه‌ به‌گشتی ده‌گه‌ینه‌ چه‌ند سه‌رنج و ده‌رئه‌نجامیك:
1/ ئیسلام وه‌ك ئه‌وه‌ی ئاینێكی ئاسمانیه‌و به‌ بڕوای ئێمه‌ی موسوڵمان خوای به‌دیهێنه‌ری زه‌وی و ئاسمان داڕێژه‌ریه‌تی، به‌دووره‌ له‌ هه‌موو نوقسانی و كه‌م وكورتیه‌ك، بۆیه‌ باسكردن له‌ ئیسلام و دیموكراسی به‌ واتای ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ ئیسلام نوقسان بێت و به‌ دیموكراسی زاده‌ی بیری مرۆڤه‌كان نوقسانی شه‌ریعه‌تێكی خوایی پڕبكرێته‌وه‌.
به‌ڵكو ئیسلام بۆ ئه‌وه‌ی گونجاوو له‌ بار بێت بۆ سه‌رده‌مه‌ جیاوازه‌كان، به‌ جۆرێك داڕێژراوه‌ كه‌ بابه‌ته‌كانی (عقیدە و عبادات و أخلاق) له‌به‌رئه‌وه‌ی جێگیرن، حوكمه‌كانی به‌ تێرو ته‌سه‌لی باسیان لێكراوه‌ و بوار بۆ ڕاو بۆچوون و كات و سه‌رده‌م دانه‌نراوه‌، به‌ڵام بابه‌ته‌كانی شێوازی حوكمڕانی و كاروباری ژیانی دنیای مرۆڤه‌كان، له‌به‌رئه‌وی په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ گۆڕانكاری له‌ كات و سه‌رده‌مه‌كاندا، بۆیه‌ ته‌نها هێڵ و بنه‌ما گشتییه‌كانی وه‌ك(عدل و شوری و…) باسی لێكراوه‌و وورده‌كاریه‌كانی جێهێڵراوه‌ بۆ مرۆڤه‌كان.

2/دیموكراسی به‌گشتی وه‌ك دۆخی شلی مادده‌ وایه‌ كه‌ ده‌ڵێ شێوه‌ی ئه‌و ده‌فره‌ وه‌رده‌گرێ كه‌ له‌ناویدایه‌، (حكم الشعب للشعب) له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا كه‌ باوه‌ڕیان به‌ هیچ ئاین وه‌ به‌رنامه‌یه‌ك نه‌بێت كه‌ سنوورداریان بكات، ئه‌وا دیموكراسی لای ئه‌وان ده‌بێته‌ هه‌واو ئاره‌زوو و ڕێكه‌وتنی خۆیان، له‌سه‌ر هه‌رچی رێككه‌وتن ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ شه‌ریعه‌ت و به‌رنامه‌ی ژیانیان، بۆیه‌ بۆ ئه‌وان دیموكراسی ده‌بێته‌ دین چونكه‌ خۆیان دینێكیان بۆ خۆیان دیاری نه‌كردووه‌، به‌ڵام بۆ گه‌لێكی وه‌ك ئێمه‌ كه‌ هه‌میشه‌ لادان له‌ بنه‌ماكانی ئایین هێڵی سووری ده‌سه‌ڵات وخه‌ڵكیش بووه،‌ ئه‌وكات دیموكراسی لای ئێمه‌ ده‌بێته‌ شێوازو ئامرازی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌سه‌ڵات نه‌ك، دین و شه‌ریعه‌ت .

3/دیموكراسی چه‌ندین مۆدێلی جیاوازی هه‌یه‌ و پێناسه‌ی جۆراوجۆری بۆكراوه‌ له‌لایه‌ن خودی په‌یڕه‌وكه‌رانییه‌وه‌ بۆیه‌ ڕاجیایی هه‌یه‌ له‌سه‌ر خه‌سڵه‌ت و بنه‌ماكانی دیموكراسی هه‌ندێك به‌ (5)وهه‌ندێك به‌(8)وهه‌ندێك به‌ (10)بنه‌ما ده‌ستنیشانی ده‌كه‌ن، ئێمه‌ش وه‌ك هه‌رنه‌ته‌وه‌یه‌كی سه‌ر زه‌وی بۆمان هه‌یه‌ كار به‌ مۆدێلێك له‌ دیموكراسی بكه‌ین كه‌ گونجاو و كۆك بێت‌ له‌ گه‌ڵ ئاین و نه‌ریتی كۆمه‌ڵگه‌ی خۆمان و ‌وه‌ك هه‌ر بابه‌تێكی تازه‌ و سه‌رده‌م سوود له‌ چاكه‌كانی وه‌ربگرین و خۆمان له‌ زیانه‌كانی به‌دووربگرین .
بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش پێویسته‌ له‌ سه‌ر پێكهاته‌ جیاوازه‌كان جورئه‌تێكی حه‌كیمانه‌ و دڵسۆزانه‌ به‌ خه‌رج بده‌ن، له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی گه‌له‌كه‌یان و كۆتایی هێنان به‌و دابڕان و شیر و تیر له‌یه‌ك ساوینه و كار بۆ پێكهاتن له‌ سه‌ر خزمه‌تكردن به‌ هاوڵاتیان و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی وڵات بكه‌ن، نه‌ك گه‌ڕان به‌شوین جیاوازی و پێداگیری له‌سه‌ر هۆكاره‌كانی ناكۆكی.‌
ئێمه‌ لای خۆمانه‌وه‌ مۆدێلێك له‌ دیموكراسی به‌ گونجاو ده‌زانین كه‌ڕێكخه‌ری سیستمی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و ئیداری سه‌رده‌میانه‌ بێت كه‌ له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی ژیاندا گو‌نجاوبێت و كاروباری دنیای خه‌ڵكی پێ ڕێكبخه‌ین تا ئه‌وسنووره‌ی به‌زاندنی بنه‌ماكانی ئایینی زۆرینه‌ی خه‌ڵكی تیا پارێزراوبێت و مافی پێكهاته‌كان و وڕێزو كه‌رامه‌ت وشكۆی تاكی تیا پارێزراو بێت.
ئه‌مه‌ش پێویستی به‌ جورئه‌ت و متمانه‌ به‌خۆبوون و نه‌ترسان له‌پێشكه‌وتن هه‌یه ‌له‌سه‌ر بنه‌مای (الحكمە ضالە المؤمن أنی وجدها فهو احق بها) واته‌ (حیكمه‌ت و دانایی وونبووی موسوڵمانه‌و له‌ هه‌ر كوێ و لای هه‌ركه‌س بینیه‌وه‌‌ ئه‌و شایه‌نتره‌ به‌و حیكمه‌ته‌ )

4/ ڕاسته‌ ده‌وترێ دیموكراسی حوكمی زۆرینه‌یه‌، به‌ڵام یه‌كێك له‌ بنه‌ماكانی دیموكراسی ڕێزگرتنه‌ له‌ كه‌مینه‌كان و پاراستنی مافه‌كانیان، بۆیه‌ لام سه‌یره‌ ئێمه‌ی موسوڵمان سه‌ری زمان و بنی زمانمان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زۆرینه‌ی ڕه‌های گه‌لی‌ كورد موسوڵمانه‌ كه‌چی به‌قه‌ده‌ر كه‌مینه‌یه‌ك متمانه‌مان به‌ خۆمان نی یه‌، خێرا خۆمان لێ بچووك ده‌بێته‌وه‌ ده‌ڵێین، ئه‌گه‌ر زۆرینه‌ له‌سه‌ر هاوڕه‌گه‌زبازی ڕێككه‌وتن ئه‌وا ده‌بێ بكرێ به‌ یاسا .
من ده‌ڵێم ئه‌گه‌رزۆرینه‌ی گه‌لی كورد له‌سه‌ر هاوڕه‌گه‌زبازی ڕێككه‌وتن ئه‌وا ئێمه‌ نه‌ماوین و ئه‌گه‌ر پێغه‌مبه‌ریش بین وه‌ك لوگ پێغه‌مبه‌ر (سه‌لامی خوای له‌سه‌ربێت) هه‌ڕه‌شه‌ی شاربه‌ده‌ربوونمان لێده‌كرێت (أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِّن قَرْيَتِكُمْ  إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ, النمل/56 )   كه‌چی ئێمه‌ هه‌ر بیر له‌ خۆ فه‌رزكردن ده‌كه‌ینه‌وه‌، پێم سه‌یره‌ خه‌ڵك به‌گژی هه‌وردا ده‌چێت ئێمه‌ش به‌ زۆرینه‌ی ڕه‌های خه‌ڵكیشه‌وه‌ ده‌ترسین ژێر پێ بخرێین، له‌ڕاستیدا ئه‌وه‌ كرانه‌وه‌ به‌ڕووی دیموكراسیدا نه‌بووه‌ كه‌ موسوڵمانی ژێر ده‌سته‌ كردووه‌، به‌ڵكوبه‌شێكی پیلانی زلهێزه‌كانه‌و به‌شێكیشی ده‌رئه‌نجامی بیری توندڕه‌ویی و كافركردنی خه‌ڵك و به‌ ئه‌ژدیها وێناكردنی ئیسلامه‌، كه‌ خه‌ڵك ئه‌مڕۆ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ موسوڵمانه‌ به‌ڵام ده‌نگ و متمانه‌كه‌ی به‌ ئیسلامیه‌‌كان نیه‌ چونكه‌ ده‌ترسن ئێمه‌ به‌ناوی ئیسلامه‌وه‌ ئازادییه‌‌كانیان لێ به‌رته‌سك بكه‌ینه‌وه‌.

ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ ده‌یبینین له‌ ئه‌وروپا و ڕۆژئاوای دیموكراسیدا، نموونه‌ی پارێزراوی مافی كه‌مینه‌یه‌، چی بگات به‌ زۆرینه‌ ئێمه‌ خۆمان شاهیدی ئه‌وه‌ین ئه‌و موسوڵمانانه‌ی له‌ وڵاتی به‌ناو ئیسلامی خۆیان ژیانیان نه‌پارێزراوه‌، به‌ هه‌مان ستایل و پابه‌ندبوونه‌كانی خۆیانه‌‌وه‌ په‌ناده‌به‌نه‌‌ ئه‌و وڵاتانه‌و خۆیان و ماڵ و منداڵیان له‌وێ ژیان به‌سه‌رده‌به‌ن .

5/ ڕازیبوون به‌ دیموكراسی وه‌ك میكانیزم و مۆدێلیك له‌ به‌ڕێوه‌‌بردنی وڵات و ده‌سه‌ڵاتداری، به‌ مانای ده‌ست هه‌ڵگرتن له‌ ئیسلام و حوكمی ئیسلام نییه‌ به‌ڵكو ڕێككه‌وتنه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵكی تیایه‌ و ده‌رچوونیش نییه‌ له‌ ئیسلام .
بۆیه‌ من به‌ موسوڵمانان ده‌ڵێم نیگه‌ران نه‌بن دیموكراسی كوفر نییه‌ ئه‌گه‌ر په‌یڕه‌وكه‌رانی بۆ خۆیان كافر نه‌بن، هه‌روه‌ها به‌ دیموكراسخوازانیش ده‌ڵێم بێ خه‌م بن ئیسلامه‌تی له‌ دیموكراسی زیاتر مافی زۆرینه‌ و كه‌مینه‌ و تاكیشی تیا پارێزراوه‌ .
بۆ نموونه‌ له‌ ئیسلامدا مه‌سیحییه‌كی كه‌مینه‌ ماڵ و ژیان و كه‌رامه‌تی پارێزراوه‌ و له‌وه‌ش زیاتر مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ یاساكانی ئایینه‌كه‌ی خۆی به‌سه‌ردا جێ به‌ جێ بكرێت كه‌ ئه‌مه‌ له‌ ئه‌وروپا و ڕۆژئاوا بۆ موسوڵمان ده‌سته‌به‌رنه‌كراوه‌ و یاسای كارپێكراو هه‌مان یاسای ده‌وڵه‌ته‌.

6/ هه‌موو ئه‌وه‌ی وترا مه‌به‌ست لێی خودی ئیسلام و دیموكراسییه‌ وه‌ك‌ به‌رنامه‌ و سیستم، نه‌ك ئه‌و نموونانه‌ی به‌ناوی ئیسلام یان دیموكراسیه‌وه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا سه‌رقاڵی كوشتن و بڕین وسته‌مكاری و تاڵانكردنی خێرو بێری وڵاتن و له‌سه‌ر ئه‌رزی واقع شتێك په‌یڕه‌و ده‌كه‌ن هیچ شتێك نیه‌ جگه‌ له‌ ئاره‌زوو هه‌وه‌سی شێتانه‌ بۆ حوكم و ده‌سه‌ڵات و سته‌مكردن و تاڵانكاری و ئه‌وه‌ی بوونی نه‌بێت به‌رنامه‌و سیسته‌م و مافی خه‌ڵك و حساب كردنه‌ بۆ ئاین و نه‌ته‌وه‌ و ئاینده‌ وبه‌رژه‌وه‌ندی و داهاتووی گه‌له‌كه‌یان‌..
بۆیه له‌ كۆتاییدا‌ ده‌توانین بڵێین : دیموكراسی داهێنان و ئه‌زموونێكی به‌رهه‌می ژیریی مرۆڤه‌كانه‌، نه‌به‌دیلی ئیسلامه‌ و نه‌ ته‌واوكا‌ریشیه‌تی
به‌ڵكو سیستمێكی په‌سه‌ندی ڕێگه‌ پێدراوه، ‌ وه‌ك میكانیزمێك بۆ حوكمڕانی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ موسوڵمانه‌‌كاندا.

*سه‌رنووسه‌ری گۆڤاری ڕابه‌ر، دامه‌زرێنه‌ر و سه‌رپه‌رشتیاری كۆمپانیای كوردان بۆ به‌رهه‌مهێنانی میدیایی

وتار

له‌ سۆشیال میدیایه‌كى درۆینه‌وه‌، به‌ره‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌كى دواكه‌وتوی سێكسخوازی…

 

له‌سه‌ره‌تاى دروست بونى ژیانه‌وه‌ تاوه‌كو ئه‌مرۆ، زۆرینه‌ى مرۆڤه‌كان دوو رووى تایبه‌تیان هه‌بوه‌،به‌ڵام له‌گه‌ڵ په‌ره‌سه‌ندنى تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان روویه‌كى تریشی بۆ زیاد بووه‌ جیاواز له‌ هه‌موو ڕووه‌كانى تر .

ئه‌وه‌ى ئێستا ده‌گوزه‌رێت له‌ سۆشیال میدیا و له‌ ژێر ناوى جیا جیاوه‌ ، نه‌له‌گه‌ڵ كلتوری كوردى و نه‌ له‌گه‌ڵ پیرۆزییه‌كانى ئاینى ئیسلام ناگونجێت .

به‌ بیانووى ئازادى و كرانه‌وه‌ ، ڕۆژێك به‌ ناوى نمایشى جل و به‌رگ و رۆژێك به‌ ناوى شاجوان و ڕۆژێكى تر به‌ ناوى فیلم و ڕۆژێك به‌ناوى كۆنسێرت و ڕۆژێكى تر به‌ ناوى ڤیستڤالى ….كۆمه‌ڵگا به‌ره‌و هه‌ڵدێرێكى ترسناك هه‌نگاو ده‌نێت .

ته‌كنه‌لۆژیا(روونتر بڵین ئینته‌رنێت و سۆشیال میدیا)ش وه‌كو هه‌ر داهێنانێكى ترى مرۆڤایه‌تى ، سوود و زیانى هه‌بوه‌ ، به‌لام لاى ئێمه‌ زیانه‌كه‌ى ده‌به‌رامبه‌ر لایه‌نه‌ باشیه‌كانیه‌تى.

سالانى ٢٠٠٤ تا ٢٠٠٩ ، سه‌دان كه‌س له‌سه‌ر نووكه‌ جه‌ره‌س و په‌یوه‌ندیه‌كى هه‌ڵه‌ى مۆبایل و ڕابواردن به‌ خه‌ڵك كوژرا.

پاش به‌هارى عه‌ره‌بی و ووردتر بڵێن پاش ٢٠١٢ ه‌شه‌وه‌ به‌ هۆى خراپ به‌كارهێنانى ئینته‌رنێت ، هه‌زاران كه‌س ماڵوێران بوو ، سه‌دان كه‌س كرانه‌ كونجى زیندانه‌وه‌ ، به‌هۆى به‌رزى ڕێژه‌ى ته‌ڵاقه‌وه‌ ده‌یان هه‌زار منداڵ له‌ نازی دایك و باوك بێبه‌ش كران .

ڕۆژێك هونه‌رمه‌ندێك له‌پێش چاوى ٦ هه‌زار كه‌سه‌وه‌ ملى كچه‌ هاوڕێكه‌ى ماچ ئه‌كات و ئه‌یمژێت ، ڕۆژێكى تر ئاره‌ق ده‌پڕژێنرێته‌ ئاماده‌بوان و ڕۆژێكى تر به‌ نیمچه‌ رووتى نمایشى جل و به‌رگ ئه‌كرێت ، هه‌موو ئه‌وانه‌ له‌ ژێر ناوى كرانه‌وه‌ و پێشكه‌وتنه‌وه‌یه‌ .

گه‌ر به‌ شێوه‌یه‌كى خێرا گوزه‌ر بكه‌ین به‌ پر بینه‌رترین ماڵپه‌ر له‌سه‌ر ئاستى عێراق و به‌ هه‌رێمى كوردستانیشه‌وه‌ (جگه‌ له‌ بزوێنه‌ره‌كانى گه‌ڕان و تۆره‌ كۆمه‌لایه‌تیه‌كان)، ئه‌وا ماڵپه‌ره‌سێكسیه‌كان ڕێزبه‌ندى حه‌وته‌مینیان گرتوه‌ له‌ پر سه‌ردانیكه‌ران.

له‌سه‌ر ئاستى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌راست، عێراق له‌ پله‌ى یه‌كه‌مینه‌ له‌سه‌یر كردنى ڤیدیۆ سێكسیه‌كان .

ژماره‌ى به‌كارهێنه‌رانى فه‌یسبووك له‌ هه‌رێمى كوردستان (به‌ پارێزگاى كه‌ركوكیشه‌وه‌)نزیكه‌ى سێ ملیۆن و سێ سه‌د و هه‌شتاو حه‌وت هه‌زار كه‌سه‌ .

به‌ هۆى نه‌بوونى هیچ سه‌نته‌ر و فه‌رمانگه‌یه‌كى حكومى (یاخود ڕوونتر بڵین به‌ هۆى دوو ئیداره‌یی)تاوه‌كو ئێستا ڕێژه‌ى به‌كارهێنه‌رانى ئینته‌رنێت دیار نیه‌ له‌ هه‌رێمى كوردستان ، به‌ڵام به‌ پێى خه‌مڵاندن، ڕۆژانه‌ سه‌رووى ٤٠٠ هه‌زار كه‌س له‌ هه‌رێمى كوردستان سه‌ردانى ماڵپه‌ره‌ سێكسیه‌كان ده‌كات، تا ئێستا پرسیوته‌ بۆ؟

هه‌زاران كچ و كور هه‌یه‌ ستاپ چاتیان هه‌یه‌ و به‌ بێ ئه‌وه‌ى ئه‌ندامانى ماڵه‌وه‌یان یان كه‌سه‌ نزیكه‌كانى له‌لا فرێند بێت ، به‌ڵكو ته‌نها بۆ هاوڕێكانیانه‌ …

ماوه‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر سه‌رقاڵى به‌دواداچونێك بوین له‌سه‌ر ئه‌م دیارده‌یه‌ ، گه‌نج هه‌یه‌ جور ئه‌تى نیه‌ له‌به‌رده‌م باوكی جگه‌ره‌ بكێشیت، كه‌چى له‌ سناپ چات ڤیدیۆى نه‌رگیله‌ و ئاره‌ق خواردنه‌وه‌ى داناوه‌ ..

كچ هه‌یه‌ له‌ خێزانێكى ناودار و ناسراوه‌ ، كاتژمێر ٣ ى شه‌و به‌ دزی ماڵه‌وه‌ هاتۆته‌ ده‌ره‌وه‌ و له‌گه‌ڵ هاوڕیكانى له‌ پیاسه‌یه‌ و سناپ ئه‌كات .

ئه‌مانه‌ و ده‌یان هه‌زار نمونه‌ى ترى خراپ به‌كارهێنانى سۆشیال میدیا سه‌رى كێشاوه‌ بۆ لێكترازانى خێزان و كاڵبونه‌وه‌ى خۆشه‌ویستى ڕاسته‌قینه‌ و زۆربونى خیانه‌ت ..

ته‌نها له‌ ماوه‌ى ساڵى ٢٠١٧ دا ، زیاتر له‌ ٧٠٠٧٩ كه‌یسى ته‌لاق هه‌بووه‌ له‌ سه‌رانسه‌رى عێراقدا و هه‌له‌نه‌بم له‌و ڕێژه‌ زیاتر له‌ ٨ هه‌زار كه‌س له‌ هه‌رێمى كوردستان بوه‌ ، به‌م پێیه‌ش بێت له‌ هه‌ر ١٠ خوله‌كێكدا ئافره‌تێك ته‌ڵاق ده‌درێت، هێشتا پێت وایه‌ ئه‌مانه‌ هه‌مووى له‌ خۆیه‌وه‌ و بێ هۆكار و كارتێكه‌رى ده‌ور به‌ر رووبده‌ن !

ڕۆژێك به‌ ئیشێكى تایبه‌ت چوومه‌ یه‌كێك له‌ دادگاكانى هه‌رێمى كوردستان ، له‌ ٩ كه‌یسی ته‌ڵاق ، ٧ دانه‌یان به‌ هۆى فه‌یسبووكه‌وه‌ بوو، پیاو هه‌یه‌ خاوه‌نى ٩ منداڵه‌ و تووشى خیانه‌تى زه‌وجی بوه‌ ، ئافره‌ت هه‌یه‌ ٤ منداڵى هه‌یه‌ و ئێستا به‌ هۆى خیانه‌ زه‌وجیه‌وه‌ ته‌ڵاق دراوه‌ ، سه‌دان و هه‌زاران نمونه‌ى تری زیندوو له‌ ده‌وروبه‌رمان هه‌ن .

ئێمه‌ى شه‌رقى تێنووى سێكسین ، وێڵێ جه‌سته‌ى رووت و دژى دینین ،به‌ بیانوى كرانه‌وه‌ ، ئه‌مانه‌وێت به‌ره‌ڵا بین ، دوور له‌ دین بین ، دوور له‌ هه‌موو قیه‌م و ئه‌خلاق و پێشكه‌وتنێك بین، قبولى ره‌خنه‌ و ئامۆژگارى ناكه‌ین ، له‌ هه‌ركامێكمان بپرسیت بۆ واده‌كه‌یت، هه‌مومان یه‌ك وه‌لاممان هه‌یه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ : ئه‌مه‌ ئازادى كه‌سی(شه‌خصی)یمه‌ و په‌یوه‌ندی به‌ تۆوه‌ نیه‌ …

ئیسنتاگرام پره‌ له‌ نماشكارانى ئافره‌تى جل و به‌رگ ، به‌لام له‌ ١٠ به‌ناوبانگترین نمایشكه‌ر وپێشكه‌شكارانى كوردستان ،٨ دانه‌یان ته‌ڵاق دراون و هه‌موانیش ئه‌وه‌ ئه‌زانن …

زۆرینه‌ى فاشیۆنه‌ ناسراو و ئه‌ستێره‌ى كه‌ناڵه‌ ئاسمانیه‌ كوردیه‌كان له‌ ژیانى هاوسه‌رى سه‌ركه‌وتونه‌بون و ته‌ڵاق دراون …

كه‌چى تۆیش ئه‌ته‌وێت چاو له‌وان بكه‌یت ،پێت وایه‌ ئه‌وه‌ى ئه‌وان له‌ ژێر ناوى فۆتۆ مۆدێل و فاشیۆن و پێشكه‌شكاریه‌وه‌ ئه‌نجامى ده‌ده‌ن ، كارێكى راست و دروسته‌ ، به‌لام ئه‌وه‌ى له‌و دیو سۆشیال میدیا درۆینه‌كه‌وه‌ ئه‌گوزه‌رێت ، ته‌واو جیاوازه‌ .

زۆرێك له‌ فۆتۆ مۆدێل و فاشیۆنه‌كانى فه‌یسبووك و ئینستا و سناپ ، به‌ ئومێدى ژیانێكى شایسته‌ى هاوسه‌رگیرى و تامه‌زرۆى مناڵێكن بیكه‌نه‌ باوه‌شیان ، به‌لام به‌ڕێژه‌ى زیاتر له‌ سه‌دا هه‌شتایان سه‌ركه‌وتونه‌بون و نابن له‌ ژیان ، ئێستا بۆتۆ ئه‌ته‌وێت چاویان لێ بكه‌یت و خۆت رووت بكه‌یته‌وه‌ و ته‌قلیدیان بكه‌یته‌وه‌.

من نازانم كێ به‌رپرسیاره‌ له‌وه‌ ، وه‌ ئه‌بێت یه‌خه‌ى كێ بگیرێت ، وه‌ ئه‌بێت چی بكرێت ، ئه‌وه‌ى ئه‌زانم ته‌نها ئه‌وه‌نده‌یه‌ ،به‌هۆى خراپ به‌كارهێنانى سۆشیال میدیايه‌وه‌ داهاتوویه‌كى نادیار و ترسناك چاوه‌ڕوانى نه‌وه‌ى داهاتوو و زۆرینه‌ى چینى ئێستا ئه‌كات ، داهاتوویه‌ك كه‌ وولاتانى ئه‌وروپى و ڕۆژئاوا تێیان په‌راندوه‌ و به‌ ئومێدى ئه‌وه‌ن بگه‌ن به‌ حاڵى ئێستاى ئێمه‌ ، بێ ئاگا له‌وه‌ى ئێمه‌ نه‌زانانه‌ هه‌نگاو ده‌نێن به‌ره‌و داهاتوویه‌كى لێڵى خاڵى له‌ خۆشه‌ویستى و سۆز ، خاڵى له‌ ئه‌خلاق و ئه‌ده‌ب ، خاڵى له‌ زانست و ته‌كنه‌لۆژیا ، خاڵى له‌ به‌ها بالاكانى ئیسلام و كه‌لتورى كوردى ، پڕاو پڕ له‌ لێكترازان و خۆشه‌ویستى درۆینه‌ و داپڵۆسین له‌ هه‌موو قیه‌م و ئه‌خلاقێك ..
ئێستا ده‌رهاویشته‌ و ده‌رئه‌نجامه‌كانى ئه‌و به‌ره‌لایى و بێ خاوه‌نى و به‌ناو كرانه‌وه‌یه‌ به‌ دیار نه‌كه‌وتوه‌ ، به‌ڵام ڕۆژانێك دێن (كه‌ زۆر نزیكن)و ئه‌وكات ئه‌بێت باجه‌كه‌ى بده‌یت ،ئه‌مڕۆش نه‌بێت سبه‌ی، یان سبه‌ینێكى نزیكتر …

ڕۆژێك دادێت خۆزگه‌ ده‌خوازن بۆ ئه‌مڕۆ، به‌ڵام ئه‌وكات دره‌نگه‌ ،نه‌ك ده‌وروبه‌ر و نزیكه‌كانت ، بگره‌ خانه‌واده‌كه‌شت له‌ ژێر كۆنترۆلت ده‌رچوه‌ و تۆش له‌ ژێر كاریگه‌ریه‌ نه‌رێنیەکانى ئه‌وان خه‌ریكه‌ خۆت ئه‌دۆرێنیت …

ئه‌وكات تێئه‌گه‌یت له‌وه‌ى ده‌وروبه‌ر و كۆمه‌ڵگا چه‌نده‌ كاریگه‌ریان له‌سه‌ر مان جێهێشتوه‌ ..

له‌ كۆتاییدا ته‌نها ٣ خاڵى گرنگ ده‌خه‌مه‌ پێش چاوى هه‌مووتان وه‌كو بیرخستنه‌وه‌

١- ڕاسته‌ كه‌س ناچێته‌ قه‌برى كه‌س ، وه‌كه‌سیش تاوان یاخود چاكه‌ى كه‌سى تر هه‌ڵناگرێت ، به‌ڵام پێش ئه‌وه‌ى بیر له‌ خه‌ڵكى بكه‌یته‌وه‌ ، بیر له‌ حالى خۆت بكه‌ره‌وه‌ ، یه‌كه‌م پرسیار له‌ ڕۆژى قیامه‌ت لێت ده‌كرێت ئه‌وه‌یه‌ ته‌مه‌نت له‌ چى به‌فیرۆدا { فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ *عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} !

٢- مه‌ڵێ پۆستێكى من ، كۆمێنتێكى من ، بابه‌تێكى من ، هیچ له‌ دۆخه‌كه‌ ناگۆرێت ، مه‌ڵێ له‌ نێوان ئه‌م ٢ ملیار به‌كارهێنه‌رى فه‌یسبووكدا ، نوسینه‌كانى من هیچ گرنگیه‌كیان نیه‌ ، بیرت نه‌چێت ((مَّا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ))، هه‌ر شتێك له‌ ده‌مت دێته‌ ده‌ره‌وه‌ له‌سه‌رت ئه‌ژمار ده‌كرێت و ڕۆژى دوایى لێ پرسینه‌وه‌ت له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت …

٣-چێژ له‌ ژیانى خۆت وه‌رگره‌ ، به‌ دڵى خۆت فه‌یسبووك و ئینته‌رنێت به‌كاربهێنه‌ ، به‌ڵام ئاگاداربه‌ به‌ بیانووى ئازادی و كرانه‌وه‌ ، سنووره‌كانى خودا مه‌به‌زێنه‌ ، تۆ نازانیت به‌ كۆمێنێتكى نه‌شیاوى تۆ ، پۆستێك ، بابه‌تێك، چی ڕووده‌دات …بۆیه‌ هه‌میشه‌ ئه‌و ڕۆژه‌ت له‌ پێش چاوت بێت كه‌ ڕۆژى مه‌حشه‌ره‌ و به‌ ته‌نیا له‌به‌رده‌م خوداى گه‌وره‌ لێ پرسینه‌وه‌ت له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت (( وكلهم اتية يوم القيامة فردا)) ….

باقى وه‌سه‌لام
ئه‌ندام عومه‌ر
سه‌رۆكى ڕێكخراوى تێك ئای بۆ ته‌كنه‌لۆژیاى زانیاری

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

پارتی و یەكێتی چیان لەگۆران ئەوێت!

كەمال ڕەوف

بزووتنەوەی گۆران ئەگەرچی نەیتوانی ببێتە ئەلتەرناتیڤی حزبی باو و گۆرانكاری ریشەیی لەدەسەڵاتدا دروست بكات، بەڵام بە(باش و خراپ)، بووە مۆدێڵكی نوێی حزبایەتی. گرنگترین شت بۆ گۆران ئەوە بوو، تا لە حزبە باوەكان نەچێت، بەتایبەت پارتی و یەكێتی، شانازی گوتاری سیاسی خۆیی لەسەر بزووتنەوەیەكی مەدەنی و حزبی هەڵبژاردن و خاوەن شەقام و جەماوەر هەڵچنیی و لەیەكەم بەشداریكردنی هەڵبژاردندا، بووە گەورەترین موفاجەی سیاسی لەمێژووی نزیكی خەباتی حیزبایەتی لەكوردستان.

هەڵەی گۆران لەو شوێنەوە دەستی پێكرد، پەلەی كرد بۆ گۆرانكاری، پەلەی كرد بۆ بەشداری حوكمرانییەك كە خۆی حیكمەتی دروستبوونی خۆی لەسەر نەهێشتن و گۆرانكاری ئەو شێوازە لەحوكمرانی بیناكردبوو، هاوكات خاوەخاو و بێباكیشی بۆ دەستبردن بۆ پێگەیاندنی كادر نەوعی، ئەو سەری گەمەكەی بەوە قفڵ كرد، وەك خۆیان دەڵێن، بەشێك لە هێلكەكانی ناو بزووتنەوەكە پیس بوون، بەشێكی تریشیان لەناو دۆخی خراپی ئیدارەی بزووتنەوەكەدا پیس بوون.

كورتبینی سیاسی گۆران ئەوكاتە سەری هەڵدا، كە بروایان وابوو پارتی و یەكێتی تەسلیم بەئەمری واقیعی هەڵبژاردن دەبن، حساب بۆ نەكردنی دۆخی دروستكراوی هەرێم و بەكەم سەیركردنی نەیار، ئەو تابلۆ خەیاڵییەی خستە بەردەم گۆران، كە دەتوانن لەدۆخێكی ئاوادا بەئاشتیانە دەسەڵات لەدەست پارتی و یەكێتی دەربهێنن.

بەشداریكردنی گۆران لە كابینەی پێشوو، لەسەر ئەوە بوو، كە دەتوانن لەگەڵ پارتی پێكەوە هاوسەنگی هێزو دۆخەكە بگۆرن، ئەوكاتە گۆران لە عەوەجی هێزو توانای خۆیدا بوو، كاك نەوشیروان لەژیاندا بوو، بزووتنەكەش 24 كورسی پەرلەمان و دەریایەك پشتیوانی جەماوەرو كێوێك ئومێدی پیا هەڵواسرابوو، بەڵام گۆرانی چنگ پرلە لەپرۆژە، گۆرانی مۆدێڵ و پر لەئیرادە، لەئاكامدا هیچی نەچنیەوەو لەبەردەم قەڵەمرەوی و یەكپارچەیی پارتی و یەكێتی دەستەپاچە دەركەوت.

ئێستا پرسیاری گەورە لەسەر گۆران ئەوەیە، ئاخۆ لەم كابینەیەدا، بە 12 كورسیی و لەغیابی سەركردەكەیان، دەیانەوێت جارێكی تر بەهەمان لۆژیك بەشداری بكەن؟، ئایا ئەم سیناریۆیەی ئێستا هاوشێوەی پێكهێنانی كابینەكەی تر نییە؟. وادیارە پارتی لەنێوان گۆران و یەكێتی دەیەوێت گەمەیەكی تر بەهەمان مەبەست ئەنجام بدات، گۆران جاران بە هێزێكی گەوەرەی جەماوەرییەوە، بە 24 كورسییەوە دەستەپاچە بوو لە سەرخستنی پرۆژەیەك لەپرۆژە جدییەكانی، ئاخۆ ئێستا بەم وەزعەیەوە دەیەوێت، چۆن تایی تەرازووی هێز بۆ پارتی بگۆرێت و لەباتی یەكێتی گۆران ببێتە هاوتاكەی تاكو زۆنی سەوز لەرێگەی گۆرانەوە بەرێوەبەرێت. گەمەكە لەمسەرەوە نەتیجەكەی دیارە، ئەگەر گۆران ئەوكارە بكات، جگەلەوەی خۆكوژییەكی سیاسی مەترسیدارە و بەتەواوەتی جەماوەرەكەی لەخۆی ئەتۆرێنی، لەهەمانكاتیشدا ئەگەری ئەوە هەیە ئاگری شەرێك لەم ناوچەیە هەڵگیرسێت، ئەم شەرەش پێویستی بەهاوكاری هێز هەیە، كە پارتی ئامادەیی نیشان داوە بیبەخشێتە گۆران، ئەگەر ئەوە رویدا، ئیتر گۆران نە بزووتنەوە مەدەنییەكەیە، نەحزبی هەڵبژاردن، بەڵكو ئەوەی لەم ململانێیەتیەی نێوان یەكێتی و پارتی لەدایك ئەبێت، هیچ نییە جگە لەحزبێكی بچووكی گۆێگری هێز پێبەخشراو، جار ئیتر ئەم هێزە لەم لابێت یان لەولا هەموو شتێكە جگە لە گۆرانەكەی جاران.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

16 و 17 ئۆكتۆبەر

فەرهەنگ فەرەیدون

بەرەبەیانی 15ئۆكتۆبەری 2017، پەیوەندیم كرد بە محەمەد خورشید بەرپرسی لقی 3ی پارتی دیموكراتی كوردستان لە كەركوك و پێم وت دۆخی كەركوك چۆنە لە وەڵامدا وتی”دۆخەكە زۆر خراپە”، رۆژی دواتر هێزە كوردییەكان شارەكەیان چۆڵكرد و رۆژەكەش وەك خیانەتێك بۆ ژمارەیەك بەرپرسی یەكێتی تۆماركرا.

“یەكێتی و پارتی ئامادە نەبوون لە كەركوك بەرگری بكەن”
نابێت ئەوەمان بیر بچێت،16 ئۆكتۆبەر دەرهاویشتەی رووداوەكانی ریفراندۆم بوو، سەركردایەتی سیاسی كورد دەیزانی درەنگ و زوو دەبێت ناوچە جێناكۆكەكان رادەستی بەغدا بكاتەوە، بەڵام ریفراندۆم كاتی رادەستكردنەوەی ئەو ناوچانەی پێشخست.
48 كاتژمێر پێش رووداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەر، یەكێتی و پارتی لە هاوینە هەواری دوكان كۆبوونەوە، سەركردەیەكی یەكێتی كە تۆماری دەنگییەكەی لام پارێزراوە و نامەوێت لە ئێستادا ناوی بهێنم پێی وتم، كە خۆیی و دوو سەركردەی دیكەی حزبەكەی پلانی 30 رۆژ بەرگریكردنیان لە كەركوك داڕشتووە وتیشی”چونكە فڕۆكە بەكارنەدەهات، دڵنیابووین لە سەركەوتنمان” بەوتەی ئەو سەركردەیەی یەكێتی زۆریەنەی پارتی و حزبەكەشی دژی ئەوەبوون شەڕبكرێت لەو شارە، هەربۆیە كۆبوونەوەكە بەبێ‌ بڕیاری یەكلاكەرەوە كۆتایی پێهێناوە.

16 ئۆكتۆبەر چی روویدا؟
پێشمەرگە بێ پلان بوو، چەك نەگەیشتبووە سەنگەرەكان، سەركردایەتی سیاسی كورد كە ئەوكات سەرۆكی هەرێم سەرپەرشتی دەكرد، هیچ بەرنامەیەكی بەرگری دانەڕشتبوو، ئەگەر شەڕیش لە كەركوك بكرایە، بە زووی بە سەركەوتنی هێزە عیراقییەكان كۆتایی دەهات، ئەگەر ئەمە روویبدایە جگە لەوەی ژمارەیەكی زۆری پێشمەرگە شەهید دەبوون، ناو ئازایەتیشیان دەكەوتە ژێر پرسیارەوە.
لە 16ی ئۆكتۆبەر هیچ زیانێك بەر ژێرخانی ئابووری شارەكە نەكەوت، ئەوەی زیانی بەركەوت تەنها ئەو بەرپرسانەی شارەكەبوون، كە ساڵانێك بوو لە داهات و  شیرینی نەوتیان دەدزی، هێزە كوردییەكانی ناو شارەكەش لەبری پاراستنی هاوڵاتیان، سەرقاڵی ئەوە بوون چۆن ئەو دزوو تاڵانچییانە بە سەلامەتی لە كەركوك بیانبەنە دەرەوە.

“16ی ئۆكتۆبەر و 17ی ئۆكتۆبەر”
بەرەبەیانی 17ی ئۆكتۆبەر بە هەمان شێوەی كەركوك، پارتی هێزەكانی لە ناوچە جێناكۆكەكانی ژێر دەسەڵاتی خۆی كشانەوە، ئەم كشانەوەیە وردو زیرەكانەبوو، لە درەنگانێكی شەو دوور لە چاوی میدیاكان و هاوڵاتیان ئەنجامدرا، ئەمەش وایكرد هیچ كەس باسی ئەو كشانەوەیە نەكات و وەك 16ی ئۆكتۆبەر بە خیانەت نەناسرێت.

16 ئۆكتۆبەر خیانەت بوو؟
16 ئۆكتۆبەر خیانەت نەبوو، چونكە سەركردایەتی سیاسی كورد بێپلان بوون، ئەگەر شەڕ لە كەركوك روویبدایە، كورد هیچ شتێكی بەدەست نەدەهێنا، جگە لە شەهیدبوونی ژمارەیەكی زۆر پێشمەرگە و هاوڵاتی و وێرانبوونی شارەكە، ئەو بەرپرسانەی 16ی ئۆكتۆبەر بەخیانەت دادەنێن، خۆیان بەشێكن لەو خیانەتە، چونكە ئەو خیانەتكارانەی كە خۆیان دەیڵێن ساڵێكە نەیانداون بە دادگا و بگرە كۆبوونەوەی نهێنیشیان لەگەڵ دەكەن.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
حکومەتی داهاتووی هەرێمی کوردستان دەتوانێت خزمەتی هاوڵاتیان بکات؟

کوردستان

دوایین