ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

نامەیەكی كراوە بۆ بەرپرسی حیزبەكان: پەرلەمان لەمەش سوكتر دەكەن

عەتا قەرەداخی

بەشێكی زۆری ئێوە لە گەنجیتانەوە خەریكی كاری حیزبی بوون و لە سەنگەری بەرگریدا بوون و بە باش و بەخراپ ئەگەر لە رووكەشەوە سەیر بكەین لە پێناوی مافەكانی كورددا كۆششتان كردووە. بێگومان كەموكورتی و ناپاكیش هەبووەو شەڕی براكوژیش دیاردەیەكی باو بووە لە ماوەی نزیكەی شەست ساڵی رابردووداو لە ماوەی بیست و حەوت ساڵی رابردووشدا سەرباری دەسەڵاتی خۆماڵی كوردی و فەرمانڕەوایی خۆبەخۆ كە ئەوەش بە هەموو كەموكورتیەكانیەوە هەرگیز بەراورد ناكرێت بە دەسەڵاتی داگیركەرانی عەرەب و تورك و فارس، بەڵام وڵاتتان بە دەردێكی خراپ بردووەو لە رووی مەعنەویەوە زیاتر كەسێتی كوردیتان بەرەو شكست بردووەو لەبری رەخساندنی زەمینەی رێنیسانسی نەتەوەی و پرۆژەی سەربەخۆیی و دەوڵەت، مەسەلەی نەتەوایەتیتان تا ئەندازەیەكی زۆر ناشیرین كردووەو ئیرادەی مرۆڤی كوردتان روخاندووە. دیارە ئەوەش دەزانین كە لە ماوەی ئەم بیست و حەوت ساڵەدا چۆن سامانی كوردستان بە فیڕۆدراوەو چۆن گەندەڵی كەڵبەی لە جەستەی حكومەت گیركردووەو چۆن حیزب لە پێناوی بەرژەوەندییەكانی خۆیدا دەستی خستووەتە بینەقاقای حكومەت و وەكو كەلاكێك لە جەستەی حكومەتی روانیووە كە قەلەرەشەكانی حیزب هەریەكەو بەجۆرێك لەو جەستەیە بخۆن كە لە ژیان و خوێنی شەهیدەكان و زەحمەتی جەماوەری زەحمەتكێش پێكهاتووە. ئاگاداری ئەوەشین كە مەنسوبیەت و مەحسوبیەت چۆن بووە بە هۆی ئەوەی دامودەزگاكانی حكومەت و پەرلەمان بە كادیری لاوازو نەزان و بێ تواناو نەشارازا و نادڵسۆز و چاوچنۆك و پارەپەرست و تەنانەت كۆنە بەعسی و ئەنفالچی و ناپاك پڕبكرێتەوە. ئاگاداریشین كە چۆن دامەزراوەكانی خێڵ و عەشیرەت و و تیرەو تایەفەو تەریقەت و مەزهەب و تەنانەت ئیسلامی سیاسی توندڕەو لە ئەنجامی سیاسەتی هەڵەو نەبوونی ستراتیژی نەتەوەیی و نیشتیمانی ئێوەدا زیندوبوونەوەو پەرەیان سەند. ئاگاداریشین لە ئەنجامی بەرژەوەندیە حیزبی و كەسی و بنەماڵەییەكانتاندا چۆن هەرلایەكتان بوونەتە پاشكۆی یەكێك لە داگیركەركان و ئەوەش وایكردووە كوردستان ببێتە جێی تەراتێنی دەوڵەتانی دەوروبەر. من دەزانم كورد بە بێ دەوڵەت ناتوانێت پەیوەندی هاوسەنگ لەگەڵ دراوسێكانیدا درووست بكات، بەڵام ئەگەر ئێوە یەكگرتوو بوونایەو وەكو نوێنەری نەتەوەیەك و یەك حكومەت مامەڵەتان بكردایە، ئەوا بارودۆخەكە بەوجۆرە نەدەبوو. بەهەرحاڵ ژماردنی كەموكورتیەكان بێ كۆتاییەو كە سەیری كاركردنی هەمووتان دەكەین خەریكە وامان لێبێت بڵێین كورد لە مێژوودا هەروەكو ئێوەی كردووە بۆیە وەكو گەوەرەتیرن پێكهاتەی بێ شوناس و بێ دەوڵەت ماوەتەوە. ئەمەوێ‌ تەنیا سەرنجتان بۆ ئەوە رابكێشم ئایا بەراستی ئێوە بڕواتان بە پەرلەمان هەیە؟ ئەگەر بڕواتان پێی هەیە بۆچی خۆتان بۆ ئەو دامەزراوەیە ناپاڵێون؟ بۆچی وەكو دامەزراوەیەك بۆ كۆكردنەوەی كەس و كارو دڵسۆزەكانتان مامەڵەی لەگەڵ دەكەن. تەنیا سەرنجێك لەو ناوانە بدەن كە لە هەڵبژاردنی پێشووی كوردستان و عێراق و هەڵبژاردنی ئەمجارەی عێراق و كوردستاندا پاڵاوتوتانن و لە پەرلەمانی پێشووی عێراق و كوردستانیشادا بوون بە ئەندام.
لە هەڵبژاردنی یەكەمی كوردستاندا كە لە شاخەوە هاتبوون و بەواتا هەڵگری تەواوەتی عەقڵ و كەلتووری شاخ بوون و شارەزایتان تەنیا لە بەرێوەبردنی مەڵبەندو لق و تیپ و لقی پێشمەرگەو كەرت و ناوچەو مەفرەزەو پەلدا هەبوو، زۆرینەی ئەندامانی مەكتەبی سیاسی و سەركردایەتیەكانتان بۆ پەرلەمان پاڵاوت، كە حكومەتیش درووستبوو وەزارەت و پلە باڵاكانی حكومەتتان لە مەكتەبی سیاسی و تاكەتاكەی سەركردایەتی پێكهێنا. نوخبەیەك لە كەسی دیارو ناسراوی دۆست و لایەنگرانی حیزبەكانتان كرد بە ئەندام پەرلەمان. بۆ هەڵبژاردنی دووەم هێشتا لیستەكانی هەڵبژاردن قورسیەكیان هەبوو. لە هەڵبژاردنی 2009 دا، دەرگا بۆ بێژەرو رۆژنامەنووس و گەنجی بێتواناو كەم ئەزموون كرایەوە تا بگەنە پەرلەمان. لە هەلبژاردنی 2013دا ئەو دەرگایە زیاتر كرایەوەو بینیمان پەرلەمانی كوردستان چەند بێ شەخسیەت و لاواز بوو. بێ ئەزموونی و لاوازی و بەجاشبوونی بەشێك لە ئەندام پەرلەمانە كوردەكانیشمان لەبەغدا بینی. بەڵام گوناهباری یەكەم ئێوەی بەرپرسای حیزبەكانن كە ئەم نموونانەتان كردووە بە نوێنەر چ لە پەرلەمانی كوردستان و چ لە پەرلەمانی عێراق. ئێستاش لیستی پاڵێوراوەكان بڵاوكراوەتەوە.. كە مرۆڤ سەیری دەكات بێ ئومێد دەبێت و لەخۆی دەپرسێت ئایا بەراستی كۆمەڵگەی كوردی ئەوەندە وەجاخ كوێرو بێبەرهەمە. من وەكو رووی ئینسانی رێزم بۆ هەموو پاڵێوراوەكان هەیە و رەنگە زۆرینەیان مرۆڤی باش بن، بەڵام مەسەلەی نوێنەرایەتیكردنی خەڵك شتێكی ترەو پەیوەندی بە تواناو پێگەو كەسێتیەوە هەیە. ئایا ئەم ناوانە دەتوانن بەرپرسیارێتی نوێنەرایەتیكردنی دەزگای یاسادانان و چاودێریكردنی حكومەت بگرنە ئەستۆ؟ ئایا بۆچی لە ناو هەموو لیستەكانی كوردستاندا تاكە یەك ئەندام مەكتەب سیاسی حیزبێكی تێدا نیە؟ ئایا ئێوە بڕواتان بە پەرلەمان نیە بۆیە كادیرەكانی سەرەوەتانی بۆ ناپاڵێون؟ كەواتە بۆچی ئەم دەزگایە داناخەن و بۆ ئەوەی ئەو هەموو پارەیەش لە داهاتی گشتی بۆ دەزگایەك خەرج نەكرێت كە بەرپرسانی سەرەوەی حیزبەكانتان ئامادە نین كاری تێدا بكەن؟ بەراستی كە سەیری ناوی پاڵێوراوەكان دەكەیت لە ریزی ناوی ئەو خوێندكارانە دەچێت كە ساڵانە لە ناوەندی تۆماری وەزارەتی خوێندنی باڵاوە بۆ كولێژو پەیمانگاكان دەردەچێت. دەگەڕێیت بۆ ئەوەی منداڵەكەی خۆت یان برازاو خوشكەزاو منداڵی هاوڕێكەت بدۆزیتەوەو هەر ئەوانەشی لێدەناسیت.. ئەمانیش بەوجۆرە نەناسراون.. ئافەرین بۆ حیزبی كوردی، لە سەردەمی پاشایەتیدا ئەمین زەكی بەگ و مەسعود محەمەد ئەندامی پەرلەمانی عێراق بوون و ئیبراهیم ئەحمەد و شێخ مارف یەرزنجی پاڵوراو بوون.. دوای حەفتا ساڵ سەیری نوێنەرەكانی كورد بكەن لە پەرلەمانی عێراق و لە پەرلەمانی كوردستان. ئەگەر واقیعی بین بە داخێكی زۆرەوە دەبێ دان بەوەدا بنێین كە مەجلیسە تەشریعیە كارتۆنیەكەی كە بەعس بە ناوی ئەنجومەنی یاسادانانی ئۆتۆنۆمیەوە درووستی كردبوو لەم لیستانەی ئێستای حیزبە كوردیەكان بۆ پەرلەمان كوردستان بەهێزتر بوو.. عەلادین سەجادی و شاكیر فەتاح و چەندانی تر ئەندامی ئەو ئەنجومەنە بوون.. پێمبڵێن لەم پەرلەمانەی كە هێشتا بەردەوامە و لەم لیستانەی كە ئێستا پاڵێوراون لەگەڵ رێزم بۆ هەموویان لە رووی ئینسانیەوە چەند عەلادین سەجادی و شاكیر فەتاحیان تێدایە؟ دیسان ئەوەش گوناهی نە ئەندام پەرلەمانەكانەو نە گوناهی پاڵێوراوەكانی ئێستایە، بەڵكو گوناهی كەسی یەكەمی حیزبەكان و مەكتەبی سیاسیەكانیانە. مەبەستی من لەم قسانە خوانەخواستە سوكایەتی كردن نیە بە هیچ ئەندام پەرلەمان و پاڵێوراوێك، بەڵكو مەبەستم لە تێڕوانینی هەڵەو ئاواژووی حیزبەكانی كوردستانە بۆ رۆڵی پەرلەمان كە ئەوان ئەم دامەزراوە بە سووك و بێ بەها سەیر دەكەن و تەنیا بۆ ناو دەیانەوێت. ئەمە بێجگە لەوەی لە رێگای ئەم دامەزراوەوە بەشێك لە كادیرەكانیان دەوڵەمەند دەكەن چ بە ئەندام پەرلەمان و چ بە راوێژكار.
ئێستا پرسیار ئەوەیە ئەگەر ئەم حیزبانەی كوردستان بڕوایان بە سیستێمی پەرلەمانی هەبوایە لە كوردستاندا، ئەوا باشترین كادیرەكانی پێشەوەی خۆیان و نوخبەیەك لە هەڵبژاردەی خاوەن لێهاتوویی بوارە جۆراوجۆرەكانیان دەناردە ناو پەرلەمان و پەرلەمانیان دەكرد بەو دامەزراوەی كە نوێنەرایەتی راستەقینەی گەل بكات، نەك پەرلەمان ببێت بە جێگای كەسانێكی بێ ئەزموون و نەشارەزا كە بڵندگۆی بەرژەوەندی ئەو كەسانەبن كە پشتگیریانكردوون تا ببنە ئەندام پەرلەمان. بەڵێ‌ ئەندام پەرلەمانی لاواز و ئەڵقەلەگوێی حیزب، پەرلەمان دەكاتە جێگای ململانێی نامەشروعی حیزبی و رەوایەتی بە كارە نادرووستەكانی حیزب دەدات. هەروەك ئەم شێوە كاركردنەو ئەم جۆرە مامەڵەكردنە لەگەڵ پەرلەمان و هەڵبژاردن ئەوە دەردەخات كە بەرپرسانی سەرەوەی حیزبەكان دەزانن گەندەڵی و كارە نادرووست و ناجۆرەكانیان گەیاندونیەتیە ئاستێك كە متمانەی خەڵكیان دۆڕاندووەو ناوێرن خۆیان بپاڵێون چونكە زۆرینەیان دڵنیان كە بەشی ئەوە دەنگ ناهێنن بچنە پەرلەمان. دیارە هۆكارێكی تریش هەیە زۆرینەی بەرپرسان بە پلەی باڵا خانەنشین بوون هەرچەند زۆریشیان لەو پلەو پێگانەدا كاریان نەكردووە كە پێی خانەنشین بوون، بۆیە ئیتر پێویستیان بەوە نیە بە دوای ئەندام پەرلەمانێتیدا بڕۆن. سەرئەنجام بەم شێوە مامەڵەیەی كە كۆی حیزب و لایەنەكان لەگەڵ هەڵبژاردن و پاڵاوتنی نوێنەرەكانیاندا دەیكەن، دەردەكەوێت كە جار لە دوای جا پێگەی پەرلەمانی كوردستان بچوكترو نزمتر دەكرێتەوەو دەكرێتە دەزگایەك ئەگەر كەسێك شەرمی بەخۆی بێت لە رووی نەیەت خۆی بۆ بپاڵێوێت، یان ببێتە ئەندام پەرلەمان. كەواتە بەرپرسی یەكەم لە سووككردنی پەرلەمان و گاڵتەكردن بە هەڵبژاردن كە بەردی بناغە دیموكراسیە، حیزبەكانی كوردستان و بەرپرسانی یەكەم و مەكتەب سیاسیەكانیانن. بۆیە بۆ ئەوەی ئەم دامەزراوە لەمە سوكتر نەبێت و سوكایەتی بە دەنگدان و بە دەنگی خەڵك نەكرێت، باشتر وایە دەرگای ئەم دامەزراوە قوفڵ بدرێت و چیتر خەڵك بە كارێكەوە سەرقاڵ نەكرێت كە ناوی هەڵبژاردنە، چونكە پەرلەمانی لەم شێوەیە پێویستی بەوە نیە هەڵبژاردنی بۆ بكرێت.

ریکلام

وتار

بەهای دیناری عێراقی و پێكهێنانی حكومەتی عێراق

 

دوای ئەوەی لە چەند رۆژی رابردوودا؛ دۆناڵد ترامپ تویتە یەك لەدوای یەكە تۆماهۆك ئاساكانی ئاڕاستەی ئابووری وڵاتانی ناوچەكە كرد؛ بارودۆخێكی نا جێگیری بازرگانی و دراوی هێناوەتە ئاراوە. ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بەشی یەكەمی سزا ئابوورییەكانی خۆی بەسەر ئێراندا سەپاندووە؛ بەشێوەیەكی بەرچاو تمەن بەهای خۆی لە بەرامبەر دۆلاری ئەمەریكی لەدەستدا؛ ئەمریكا هەر بەوە نەوەستا؛ بەڵكو لەسەر زاری (هێزەر ناوێرت) وتەبێژی كۆشكی سپییەوە داوا دەكات؛ كە هیچ دەوڵەتێك مامەڵەی دراوی ئەمریكی لەگەڵ ئەو وڵاتە نەكا؛ پابەندبن بە سزاكانی ئەمریكاوە؛ ئەگەرنا ئەمریكا ئامادە سزای هەر وڵاتێك بدات؛ كە پابەندی ئەو سزایانە نەبێ.
لەو سەروبەندەدا توركیای دراوسێی ئێران رایدەگەیەنێت؛ كە وڵاتەكەی هاوكاری ئێران دەبێ و پابەند نابێ بە سزاكانی ئەمەریكاوە؛ وەك كاردانەوەیەك بۆ ئەو دۆخە خراپەی كە لە نێوانیان هاتۆتە ئاراوە؛ چونكە لەو رۆژانەی رابردوودا سزا ئابووریەكانی ئەمریكا ئەو وڵاتەشی گرتەوە؛ لەلایەكی ترەوە دراوسێ قەرزارەكەی ئێران، وڵاتی عێراق سەرەتا رایگەیاند؛ كە ئەوان ئامادەنین مامەڵەی دارایی و بانكی لەگەڵ وڵاتی ئێران ئەنجامبدەن؛ لە كاتێكدا بە گوێرەی ئامارەكان قەبارەی بازرگانی نێوان ئەو دوو وڵاتە بە ٦٫٦ ملیار دۆلار دەخەمڵێندرێت؛ راستە ئەمە وەك جۆرێك لە بانگەشە دەهاتە بەرچاو تا عەبادی قات و ریبات خۆرئاوای و فكر مەزهەبی شیعی دەیەوێت ئەمریكییەكان لە پێكهێنانی حكومەتی نوێ هاوكارو پشتیوانی بن؛ بەڵام عەبادی بەم هەڵوێستەی زۆرینەی شیعەی عێراقی و دەسەڵاتدارانی ئێرانی توڕەكرد؛ بەجۆرێك كە (ئاژانسی ئەسۆشەیەتد پرێس) لە زاری بەرپرسێكی عێراقییەوە ئاشكرایكردووە سەردانی عەبادی بۆ تاران تەنها لەسەر ئەو هەڵوێستەی كە بەرامبەر بە سزاكانی سەر ئێران هەی بووە هەڵوەشێندراوەتەوە .
بەڵام ئەوەی تێبینی دەكرێت عێراق و بەتایبەتی عەبادی كەوتونەتە حاڵەتێكەوە بە هەر بارێكدا خۆیان یەكلا بكەنەوە؛ ئەگەری زیانی بۆ عێراق و خۆشیان هەیە؛ چونكە عێراق لەمسەری وڵات بۆ ئەوسەری وڵاتەكەی بە جۆرێك لە جۆرەكان لەژێر هەیمەنەی ئێراندایەداو دەبێ لە هەموو حاڵ و هەنگاوەكاندا حساباتی تایبەتی بۆ بكرێت؛ هەروەها لەبەر ئەو لێكترازانەی لەنێو ماڵی شیعیدا هەیە؛ كە دابەشبوون بەسەر سیاسەتی ئەمریكی و ئێرانی زۆر لایەنی تری شیعی بەهێزهەن؛ كە پشتوانی ئەمریكا ناكەن و بگرە ئەوەی لە دەستیان بێت بۆ هاوكاریكردنی دەوڵەتە دۆستەكەیان چ لە رووی مەزهەبیەوە؛ چ لەرووی ئەو قەرزەی لەسەریانە لە دروستبوونەوەی عێراق لە ساڵی ۲۰۰۵ تاكو ئێستا پشتیوانی راستەوخۆیان دەكات؛ بۆ بەردەوامیدانی گرتنەدەستی دەسەڵاتدارێتی. جگەلەو هاوكارییانەی كە لەشەڕی داعشدا شانبەشانی هاوپەیمانان رۆڵ و كاریگەرییەكانی كەم نەبوون لە هاوكاریكردنی هێزە عێراقییەكان بێ جیاوازی بە هەرێمیشەوە.
بۆیە لەم پشتیوانییەوە ئەگەری زۆرە بەهای دیناری عێراقی بەرامبەر بە دۆلاری ئەمریكی دابەزێت؛ بەهۆی گۆڕینی هەڵوێستی حكومەتی عێراقی لە مامەڵەكردنی بازرگانی و بانكی لەگەڵ بانكەكانی دەوڵەتی ئێراندا. هەرچەندە وەك چاودێرانی ئابووری و سیاسی باسیدەكەن؛ لەلایەكەوە بانكی مەركەزی یەدەگی نەختیی ۵۰ ملیاردۆلاری تێدابێت؛ كە ئەمەش بە بەراورد بە ساڵانی سەردەمی دەوڵەتمەدار مالیكی رێژەیەكی زۆركەمە. جگەلەوەی سندوقی نێودەوڵەتی نەخت بەهۆی ئەو قەرزانەی داوێتی بە عێراق بەهەر جۆرێك بێ دەیەوێت چاودێری وردی بانكەكانی بكات؛ بەڵام لەوانە لە رێگەی نارەسمییەوە هاوكاری ئێران و عێراق بكرێ؛ بەنموونە وەك هەندێك لە چاودێرانی ئابووری و سیاسی پێیانوایە؛ كە لەوانەیە ئەو راپۆرت بڵاوكردنەوەیەی رۆژنامە سعودییەكە كە ناوی چەند بەرپرسی عێراقی تێدا هاتبوو كە باسی لە سامانەكانی دەكردن؛ دەكرێت وەك ئاماژەیەكی گریمانەی بێ؛ كە چەند تاكێكی هاومەزهەبی بۆ ئێران دەتوانن پشتیوانی ئەو وڵاتە بكەن؛ بۆ دەستكەوتنی دۆلار تا لە مامەڵەكاندا بەكاریبهێنن. وەك لەوەی بەشێوەیەكی رەسمی دەوڵەتانی دۆستیان لە ناوچەكە هاوكاریان بن لە رێگەی بانكە مەركەزییەكانیانەوە. دەكرێ ئەم بۆچوونەش لە داهاتوودا بۆ توركیاش راستبێ؛ گەر ئەمریكا سزای توندتری بەسەردا بسەپێنێت.
كەواتە دەكرێت بپریسن ئایا عێراق دەتوانێ؛ پشت بكاتە وڵاتێكی پشتیوانی وەك ئێران؛ یان نەخێر ؟ ئاخۆ ئەوەندە وڵاتێكی بوێرە لەمكاتەدا بتوانێ پشتیوانی ئێران بكات؛ كە ئەمریكا هەڕەشەی سزا سەپاندن بەسەر هەر وڵاتێكدا دەكات كە پابەندی سزاكانی ئەمریكا نەبێت ؟
لە هەموو حاڵێكدا واچاوەڕوان دەكرێ سەرمایەداران دۆلاری زیاتر بكڕن؛ جگەلەوەی هەردوو دەوڵەتی سزا سەپێندراو بەسەریاندا پێویستیان بە دۆلار دەبێ؛ ئەمەش وا دەكا خواست لەسەر كڕینی دۆلار بەرزبێتەوە؛ بەم هەنگاوەش دۆلار لە بازاڕی بەغدادو هەولێر كەم دەبێتەوە. كەمبوونەوەی دۆلار لە بازاڕدا دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی بەهاكەی و دابەزینی بەهای دیناری عێراقی؛ بۆیە هەندێك گومانی ئەوە دەكەن ئەم شەڕە ئابووریەی كە ئەمریكا لەم ناوچەیە بەرپای كردووە؛ پریشكی بەر عێراق بكەوێت؛ بەو بەڵگەیەی ئەگەر بەرژەوەندی پێوەربێ؛ ئەوا بەرژەوەندییەكانی توركیا و ئەمریكا زۆر زیاترن؛ وەك لە بەرژەوەندییەكانی عێراق و ئەمریكا.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بەڵگەی درەوشاوە، یا ساختەكاریی پوكاوە!؟

*گەشە دارا حەفید

شێخ مەحمودی حەفید كە لەقۆناغێكی گرنگی مێژووی بزاوتی رزگاریخوازیی لە باشوری كوردستاندا جلەوی رابەرایەتی بەدەستەوە گرتبوو، وێرای رووبەروو بوونەوەی داگیركەرانی ئەو رۆژگارە و ئینگلیزەكان، دووجار حكومەتی پێكهێناوە، جاری یەكەم ساڵی 1918 سەربەخۆیی بۆ ناوچەكانی بندەستی خۆی راگەیاند و وەكو مەلیكی كوردستان خۆی بە خەڵكی ناساند و كابینەی حكومەتی پێكهێنا، تاكو 18ی حوزەیرانی 1919 كە ئینگلیزەكان بە تۆپ و فڕۆكەو هێزێكی گەورەوە، بەسەرۆكایەتی ژەنەراڵ فرایزەر، لەدەربەندی بازیان پەلاماری شێخی نەمریاندا، لەو شەڕەدا هێزەكانی شێخ مەحمود دوای نواندنی قارەمانێتی و بەخشینی قوربانیەكی زۆر، ئاكام ئینگلیزەكان بە چاوساغی خیانەتكارانی ئەو رۆژگارە (هەروەكو ئەمڕۆ) سەركەوتن و شێخ مەحمود بەبرینداری دەسگیر كراو لەدادگایەكی كارتۆنیدا بڕیاری لەسێدارەدانی درا، بەڵام لەژێر گوشاری رای گشتی و لەترسی بەرپابوونی شۆرشێكی گەورەی كورد، حوكمەكە گۆڕا بۆ دەساڵ زیندانی و شێخ مەحمودیان دوور خستەوە بۆ هیندستان.
بەدوور خستنەوەی شێخ مەحمود بۆ ماوەی سێ ساڵ بارودۆخی كوردستان و ناوچەكە ئاڵۆزتر بوو، بۆیە ساڵی 1922 ئینگلیزەكان بەناچاری ئازادیان كردو هەر دوای ئەوەی شێخی نەمر گەڕایەوە سلێمانی، راستەوخۆ حكومەتی دووەمی كوردستانی راگەیاند و هەموو توانایەكی بەكارهێنا بۆ پتەوكردنی دەسەلاتەكەی، بەردەوام باوەڕی وابووە كە پێویستە هەموو رێگەكانی خەباتی چەكداری و دبلۆماسی بگیرێتەبەر لەپێناو بەدیهاتنی مافە نەتەوایەتیەكانی كوردا، جا چ لەگەل ئینگلیزەكان بێت، یا روسەكان یا تورك و عەرەب و فارسی ئەو رۆژگارە، نامەو بەڵگەو دەكۆمێنتە نهێنییەكانی ئەرشیفخانەكانی ئینگلیز و روس و فەرەنسیەكان شایەتی ئەو راستیەن، بەلام بەداخەوە لەو كاتەدا چەرخی رۆژگار بەپێچەوانەی خواستەكانی شێخ مەحمود و نەتەوەكەی هەڵدەسوڕا، ماف و داخوازییەكانی كورد لەگەڵ بەرژەوەندیی زلهێزەكاندا وێك نەدەهاتەوە، ئینگلیزی دەسەلاتدار و داگیركەر پشتگیریی دەوڵەتی تازە دامەزراوی عیراقی دەكرد و لەشكركێشی دەكردە سەر خاكی كوردستان.
دووابەدوای كۆتایی هێنان بە حوكمدارییەكەی ساڵی 1924، شێخ مەحمود بەردەوامبوو لەسەر بەرەنگاری داگیركەران، ماوەی چەند ساڵێك شەڕی پارتیزانی درێژە پێدا، دواجار لەئاكامی گەلەكۆمەكێی هێزە ناوچەییەكان‌و زلهێزەكانی جیهان، ساڵی 1926 دەستی لەچالاكی سیاسی‌و عەسكەری هەڵگرت‌و لەگوندی پیران دانیشت، بە ڵام كاتێ راپەڕینەكەی بەردەركی سەرا لە شەشی ئەیلولی ساڵی 1930 خەڵتانی خوێن كرا، شێخ مەحمود دەستی دایەوە چالاكی دژ بە ئینگلیزەكان و حكومەتی ئەو سەردەمەی عێراق‌، چەند نەبەردێكی تۆمار كرد، بۆ نمونە شەڕەكانی: (ئاوباریك‌، شەڕی كەناروێ‌، شەڕی سورداش)، بەڵام پارسەنگی هێزە عەسكەری و سیاسییەكانی ئەو سەردەمە لەبەرژەوەندی كورددا نەبوون، بۆیە شێخ مەحمود لەساڵی 1931دا كەوتە دەست دوژمنانی كوردو بەدەست بەسەری لەبەغداو ناوچەكانی تری عێراقدا خرایە ژێر چاودێرییەوە. ساڵی 1941 گەڕایەوە كوردستان‌و لەگوندی داریكەلی نیشتەجێ‌ بوو، شێخ مەحمود جگە لەوەی كە جێ‌ پەنجەی بەسەر هەموو رووداوەكانی ئەو سەردەمەی كوردستان‌و عێراقەوە هەیە، كەسایەتیەكی كۆمەڵایەتی گەورەش بوو. خوێندەوارێكی بەسەلیقەو شاعیرێكی بەهرەداریش بوو. لەخەباتی پارتیزانیشدا رۆڵی خوێندەوارو رۆشنبیری بەرز نرخاندووە، هەر بۆیە چاپخانەكەی رۆژنامەی(بانگی كوردستان)ی لەئەشكەوتی جاسەنەدا جێگیر كرد و چەند ژمارەیەكی گۆڤارەكەی لەوێ دەركرد.
دووای ئەم هەموو مێژووە كە دۆست و دوژمن، خۆیی و بێگانە شایەتی بۆ ئەدەن و ئەرشیفخانەی دۆكیۆمێنتە نهێنیەكانی ئینگلیزی داگیركەر بەڵگەی حاشاهەڵنەگرن لەسەر ئەم راستیانە، تازە بەتازە كەسانێك لەپێناو بەرژەوەندی تایبەتییان دەیانەوێت بە تۆمەت و چەواشەكاری مێژووی شێخ مەحمودی حەفید بشێوێنن، بێ خەبەر لەوەی مێژووی پرشنگداری ئەم رابەرە نەبەخۆیان و نە بەو ئاغایانەی قورمیشیان كردوون لەكەدار ناكرێت.
لێرەدا تەنها یەك نامەی شێخ مەحمود دەخەینە روو كە بۆ ئینگلیزەكانی ناردووەو داخوازییەكانی كوردی خستۆتە روو، نەك ئەو تۆمەتە هەڵبەستراوو بێ بنەماو بێ سەرچاوەیەی كە دەیجوونەوە گوایە شێخ مەحمود لەكاتی تەوقەدا دەسەسڕی لەدەستیەوە پێچابێت!!
گرنگی نامەكە لەوەدایە شێخ محمود جەخت لەو ماددانە دەكاتەوە كە كۆمەڵەی گەلان لەبارەی مافی چارەنووسی كوردەوە بڕیاری لەسەر داوە، مخابن ئینگلیزەكانی ئەو رۆژگارە وەك ئەمەریكی و ئەوروپیەكانی ئەمڕۆ، مافەكانی كوردیان كردە بەقوربانی بەرژەوەندیەكانی خۆیان.

دەقی نامەكە:
لە شێخ محمود بۆ فەخامەتی سەرۆك ئەركانی گشتی جەنگ و بەڕێوبەری هەواڵگری بەریتانیا كۆلۆنیڵ (ونت)
لە پاش پێشكەش كردنی ڕێزو دڵسۆزی نامەكەتان لە ڕێگەی جەنابی سەید احمد ئەفەندی بەدەست گەیشت و سەلامی بەڕێزتانی پێ ڕاگەیاندم زۆر زۆر سوپاستان دەكەم.
جێگەی شانازیە بۆمن كە ئەمڕۆ تەواو بۆتان ئاشكرابوو نیازی پاكمان نیشاندا بەرامبەر بەحكوومەتی خاوەن شكۆی بەریتانیا تەواو دڵنیابوون٠
یاداشتێك كە لەلایەن جەنابی (كۆلۆنیل واڵس) لەڕێگەی سەید احمد افندی هاتبوو گەیشت پاش خوێندنەوەی واتێگەشتم كە لەلایەن ئێوەوە وادەردەكەوێت ئەم جو ڵانەوەیەی ئێمە لەبەر هۆكاری بەرژەوەندی شخسی یان بەدەستهێنانی سەروەت و سامان بێت نەخێر خەباتی ئێمە لە پێناوی مافی ڕەوای گەلی كوردە. ئەم مافەش لەلایەن كۆمەڵەی گەلانەوە بڕیاری لەسەر دراوە كە بەپێ ی خواستی گەلی كورد ئیدارەیەكمان بۆ دابمەزرێت داخوازیەكانی گەلی كورد بەگشتی لە ڕاپۆرتی هەیئەی نێردراوی كۆمەڵەی گەلانەوە لە لاپەڕە 17 ، 29 ،33 ، ٥٤ ، ٥٥، 91 ، 96 دا بەئاشكرا هاتوەو ڕاگەیەندراوەو بڕیاری لەسەر دراوە لە ٥ ی تشرینی دووەمی ساڵی 1926 بەژمارە 4429 هەروەها لە ڕۆژنامەی ئەوقاتی بەغدادی بەفەرمی ب ڵاوكراوەتەوە ٠
لەلایەن سەیداحمد ئەفەندیەوە لە یاداشتێكدا لە 23ی تشرینی دووەمی ساڵی 1926پێشكەشتان كراوە جگە لەو داخوازیانە بەهیچی تر قەناعەت ناهێنین و جێگەی قبوڵكردن نیە!
دووپاتی دەكەمەوە و تكام لە جەنابی فەخامەتی بەڕێزتان ئەوەیە ناوندگیری بفەرموون و ئەم بابەتە بخرێتە ناو بەرنامەی كارەوە نیشانی بدەن كەئەم مادە ئەساسیانە كە كۆمەڵەی گەلان بڕیاری لەسەرداوە چۆن جێ بەجێ دەكرێت؟ شێوازی ئیدارەی كوردستان چۆن دەبێ ؟ زامنكردنی ئەو مافەكێ دەیكات ڕوون بكرێتەوە!؟

* ئەندامی پارلەمانی كوردستان

سەرچاوە : كەمال نوری معروف: میژووی شۆڕشەكانی شێخ محمود لە بەڵگەنامە نهێنیەكاندا، ل145.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

سەرگوزشتەیەك لەسەر دیواری گەورەی چین

ئارام مەجید شەمێرانی

دەسپێك
یەكێك لەسیمبولە ناسراو و بینراوەكانی وڵاتی چین و جیهان دیوار(شورا)ی گەورەی چینە كە بوەتە ناسنامەیەكی شارستانی و نەتەوەیی گرنگ و بڕبایەخ بۆ چینیەكان,لەمێژووی چیندا تائەمڕۆ ئەم دیوارە گرنگی خۆی لەڕووی(هزر و سیاسەت و ئابووری و شارستانی و جەنگ)ەوە هەبوە,ئەم دیوارە یەكەمین سنوری دەستكردی مرۆڤە نەك تەنیا هۆزێك یان نەتەوەیەك بەڵكو سنوری جوگرافی دوو دەوڵەت لێك جیادەكاتەوە,وە یەكەمین هەنگاوی گرنگی مرۆڤە كەشارستانی و بەربەریەت لەیەك جیادەكاتەوە,ئەم دیوارە وەك تەكنیكی سەربازی و كاری ئەندازیاری گەورەترین كاری شارستانیەت و كاری بیناسازی و ئەندازیاری مرۆڤ دەبینرێت,لەم پێوەدانگەوە تەنیا دروستكراوێكی دەستی مرۆڤە كە گەشتیارانی ئاسمانی لەئاسمانەوە دەیبینن,وە بەهۆی هونەری ئەندازیاری و وردەكایەوە بوە بەیەكێك لە حەوت سەرسوڕهێنەرەكەی جیهان, وەبەهۆی جوانی و سەرنج ڕاكێشیەكەیەوە ساڵانە چەندین هەزار گەشتیاروگەڕیدە سەردانی ئەو دیوارە دەكەن و ئەمەش دەسكەوتێكی ئابوری گرنگ دەبەخشێتە چینیەكان.

مێژووی دروستكردن و قۆناغەكانی دیواری چین
میژووی دروستكردنی ئەم دیوارە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی حەوتەمی پێش زاین,زۆربەی میژوونوسان ڕایان وایە كەمێژووی ئەم دیوارە لەسەدەكانی شەش و حەوتەمی پێش زاینەوە دەست پێدەكات و تاسەدەی پازدەیەمی زاینی بەردەوام دەبێت,هەندێكی دیكەش پێیان وایە ئەم دیوارە لەسەدەی پێنجەمی زاینەوە دەست پێدەكات(1) هەندێكی دیكەش دەڵێن دروستكردن و بنیاتنانی دیواری گەورەی چین لەسەدەی دووەمی زاینیەوە دەستی پێكردوتاوەكو سەدەی حەڤدەی زاینی درێژەی كێشا(2)هەندێك میژوونوسی دیكە سەرەتاو بەرنامەی دەست پێكردنی ئەم دیوارە دەبەنەوە بۆ ساڵی 300پێش زاین(3)كۆمەڵێكی دیكەش سەرەتاو دەسپێكی دروستكردنی دیواری چین دەگەڕێننەوە بۆ یەكەم ئیمراتۆری چین كە (كین شین هوانگ)ە ئەم ئیمپراتۆرە لەنیوان ساڵانی 230 تا200پێش زاین ژیاوە(4)بەهەحاڵ ئەم دیوارە جوگرافیەكی گرنگ وپڕبایەخی بۆخۆی داگیركرد.
بەپێی دیرۆك و سەرچاوەكانی مێژوو بونیادنانی ئەم دیوارە بەچەند هەنگاو قۆناغێك دروست كرا,تاگەشە ئەوەی ئەمڕۆ سیما و جوانی بپارێزێت,سەرەتای دروستكردن و قۆناغی یەكەمی ئەم دیوارە دەگەڕێتەوە بۆ فەرمانڕەوای چین (كین شی هۆنگ)كەلە دوای باوكی هاتە سەردەسەڵات و لەو قۆناغەشد تەمەنی سیازدە ساڵ بوو,لەسەر دەمی ئەم فەرمانڕەوایەدا كۆمەڵێك چاكسازی ئابوری و سیاسی فەرهەنگی كرا لەچیندا,یەكێك لەگرنگترین ئەو پرۆژانەی ئەم فەرمانڕەوا گەنجە كردی فەرمانیدا بەدروست كردنی ئەم دیوارە ئەمەش بۆ ئەو سەردەمەی مێژووی چین گرنگ بوو چونكە سنوری ئەم وڵاتە لەبەر مەترسی هێرشی هۆزەكان بوو.وە قۆناغی دووەمی درستكردنی ئەم دیوارە دەگەڕبَتەوە بۆ سەردەمی فەرمانڕەوا(مینگ) لەم سەردەمەشدا چین كۆمەڵێك رێفۆرم وسیاسەتی بەخۆوە بینی ئەمەش پاش فراوان بونی سنور و دەسەڵات ,لەبەر ئەمەش ئەم فەرمانڕەوایەش لەترسی پەلامارو چەتەگەری هۆزەكانی سنوری چین بیری لە دروستكردن و فراوانكردنی ئەم دیوارە كردەوە,دەكرێت بوترێت ئەم دیوارە هەر لەسەرەتاوە تا ئەم ڕۆ كۆمەڵێك دەستكاری و نۆژەنكردنەوەی تێدا كرابێت

سنوری دیواری چین
سنوری ئەم دیوارە لەڕۆژهەڵاتی ڕِووباری (لینتاوLINTAO) كە ئەمڕۆ ناوچەی (گانسۆGANSU) پێدەڵێن, دەست پێدەكات و بەرەو باكور هەڵدەكشێت و هەتا دەگاتە كەنارەكانی ڕۆژهەڵاتی ڕوباری (تاوTAO) و لەوێشەوە تاڕووباری (شینLANZHOU) بەردەوام دەبێت لێرەشەوە بۆ گردۆڵكەكانی (ینشان YINSHAN) دەكشێت و هەتا دەگاتە ناوچەی (لیۆندۆگLIAONDOG) لەم خاڵەوە كۆتای بە دیوارەكە دێت, واتە ئێرە دواخاڵی دیوارەكەیە(5), بەشێوازیكی دیكە سنوری ئەم دیوارە لەسەر چاوەی ڕوباری (یالو) لەپارێزگای (لیائۆنیگ) لە ڕۆژهەڵات دەست پێدەكات و تا دەروازەی (جایۆگو وان) لەپارێزگای (گانسۆ) لە ڕۆژ ئاوا درێژ دەبێتەوە(6) بەدەربڕینێكی دیكەش سنوری ئەم دیوارە لەباكوری چین لەنێوان كەناری ڕۆژئاوا و باكوری ناوەڕاستی چین درێژدەبێتەوە كۆتایەكەشی لەڕۆژهەڵاتەوە دەكەوێتە (شنگهایگوان) كە ئەوەش گوندێكە لەنزیك شاری (كینهوانگداو)لەڕۆژئاواشەوە كۆتاییەكەی دەكەوێتە نزیك گوندی (گیایوگوان)(7)بەم شێوەیە سنووری ئەم دیوارە لەم چوارچێوە جوگرافیەدا خول دەخوات. درێژی دیواری چین
سەبارەت بەدرێژی دیواری چین ڕاوبۆچونی جیاواز هەیە, ئەم دیوارە نزیكەی (1500)كیلۆمەتر درێژایەكەیەیی و حەوت مەترنیو بەرزیەكەیەتی و پانی دیوارەكەش هێندە پانە كە شەش سوار بەسواری ئەسپ دەتوانن بەتەنیشت یەكدا بەسەر دیوارەكەدا بڕۆن(8) هەندێكی دیكە كەئەم دیوارە بەدیواری گەورە لەچیندا ناو دەبەن دەڵێن درێژیەكەی نزیكەی (7350)كیلۆمەتر درێژە(9) هەندێكی دیكە دەڵێن بەشی سەرەكی دیوارەكەش دەگاتە نزیكەی (3460)كیلۆمەرو پارچەكانی تریشی نزیكەی (2900)كیلۆمەتر دەبێت,سەرە ڕای ئەوەش بەرزی دیوارەكە دەگاتە نزیكەی حەوت مەترونیو پانیەكەشی حەوت مەترونیو وە لەبنكەوە تا 6\4 تەسك دەبێتەوە لەلوتكەكەی,وەبەرزی قەڵاكەش دوازدە مەتر دەبێت(10)جگە لەوانەش هەندێكی دیكە پێیان وایە درێژی ئەم دیوارە نزیكەی (7000)كیلۆمەتر درێژە(11)بەمەش پێگەیەكی جوان و سەرنج ڕاكێشی بۆچین نەخشاند.
چی لەدروستكردنی ئەم دیوارەدا بەكارهاتوە
بەپێی بۆچونی میژوونوسان و شوێنەوارناسان لەدروستكردنی ئەم دیوارەدا چەندین مادەو كەرەستەی جیاواز بەكارهاتوە مەبەست لەوەش بۆ زیاتر قایم و بەهێز كردنی دیوارەكە بوە ئەوانەش بریتی بوون لە(بەردو خشت) وە لەوەش گرنگتر بەكارهێنانی (هاڕاوەی برنجە) ئەمەش بۆ ئەوە بوە تا دیوارەكە بەرگەی مانەوەی زیاتر بگرێت لەو دیاردانەی ڕووبەرووی دەبنەوە چی سروشتی بن یان مرۆیی(12) سەرە ڕای ئەوەش لەنێوان خشت و بەردەكانیدا (قوڕ و لیتەو چیمەنتۆی قسڵ) بەكارهاتوە ئەمەش بویە مایەی زیاتر بتەو بوونی دیواركەو مانەوەی بەدرێژی مێژوو تائەمڕۆ(13) وە لە قۆناغەكانی دواتردا بەحوكمی پێش كەوتنی زانست و داهێنانی نوێی تەكنیكی دیوارەكە باشتر دروستكراو چەندین مادەی تری وەك (گەچ و بەردی بتەو خشتی ناوكورە)بەكارهاتن,وە زەویەكەشی بەبەردی پان و ئەستور داپۆشران(14) هەرئەمەشە وایكردوە كە دیوارەكە بەدرێژای قۆناغە سەختەكانی مێژوو تائەمرۆ جوانی بەهێزی خۆی بپارێزێت.

ئەوانەی بەشدار بوون لەدروستكردنی دیوارەكەدا
لەدروستكردنی ئەم دیوارەدا ئیمپراتۆریەتی چین پەنای بردە بەر بەكارهێنانی هێزوبازووی مرۆیی ئەوسەردەمە بەبێ‌ جیاوازی ڕەگەز و تەمەن و لەش ساغ و نەخۆش و پیروپەك كەوتە ئەوانەش بریتی بوون لە(نوسەران و ڕۆشنبیران و هونەرمەندان و كرێكاران و چینی هەژار و نەدار) ئەمانەی پێكەوە لەپێناو ئامانجەكەیدا خستە ژێر ئیشی قورس و كاری بەرد بڕی و هەڵكەندنی كێوەكان و زەویەكان(15)بۆیە بەگشتی هێزێكی بێ ئەژماری بۆ دروستكردن و بنیاتنانی ئەم دیوارە وەك شورا بەكارهێنا وەك(سەرباز و زیندانی و خەڵكی ڕەشۆكی(16)
بەگشتی ئەوانەی لەم دیوارەدا ئیشیان دەكرد بەزۆر و زۆرە ملێ بوە بۆیە ڕوون بویەوەكە زیاد لە(960)هەزار كرێكار و سەرباز و ئەفسەر لەم دیوارەدا بەشدار بوون, نابێت ئەوەشمان لەیاد بچێت ژمارەیەكی زۆر لەوانەی بەشدار بوون لەدروستكردن و بنیاتنانی ئەم دیوارە توشی نەخۆشی بون وپڕوكاون و لەناو چون و مردون(17) ئەوی جێگەی سەرنج و تێڕامانەبەشێكی زۆری ئەوانەشی كەبەشداربوون و بەهۆی هیلاكی و نەخۆشیەوە مردن تەرمەكانیان لەنێو ئەو دیوارەدا دەنێژران,بۆیە ئەمە بویە ناوێك بۆ ئەم دیوارە و ئەم دیوارەبە (درێژترین گۆرستانی زەوی) ئەژماركرا(18) بۆیە دەشێت بوترێت بەشێكی زۆر لەگۆشت و ئێسك و خوێنی مرۆڤەكان وەك مادەكانی تر لەم دیوارەدا بەكار هاتوون.

ئامانج لەدروستكردنی ئەم دیوارە
بەدرێژایی مێژووی مرۆڤایەتی هەموو ئەو قەڵاو دیوار وشورانەی كەدروست دەكران چەندان ئامانجی گرنگی لەپشتەوە بوون,بۆ ئەم مەبەستە ئیمپراتۆریەتی چین ئەم دیوارەی بۆ بەرگری كردن لەهێرش و پەلامار وتاڵانی و مەترسی (هۆزەكانی باكور) دروست كرد(19) ئەو هۆزانەش كەبوونە مایەی مەترسی بۆ ئیمپراتۆری چین بریتی بوون لەخێڵە كۆچەریەكانی وەك(مەغۆل و تورك و هانیەكان(20) دەشێت بڵێین جگە لەترس هۆكاری بازرگانی وئابووری و سیاسی ڕۆڵی هەبوبێت لەدروست كردنی ئەم دیوارە,چونكە هۆزەكان لەسنوری سەرەوەی چین بەردەوام مەترسی بوون بۆ ئەم دەوڵەتە.
سەرئەنجام لەگەڵ پەیدابوونی هێزوو لەشكرێكی زۆر لەلایەك و فراوان بوونی سنوری قەڵەم ڕەوی دەسەڵات بیر لەدروستكردنی ئەم دیوارە كرایەوە,تاسنوری ئیمپراتۆری چین لەخێڵە بەربەریە هانیەكان و توركە بەربەریەكان بپارێزێ‌, مەبەستی سەرەكیش پاراستنی گەل و دەوڵەتی چین بوو, لەتاڵانی و بەربەریەتی ئەم خێڵە بەربەریانە كە هەموو كاتێك پەلاماری ناوچەكانیان دەدا دیارە یەكێك لەگەورەترین كێشەی گەلی چین بوونی ئەو خێڵە بەربەریەتوركانە بوو كەلەباكوری چین دەژیان ئەم خێڵەبەربەریانە ژیانیان بەربەریەت و تاڵانی بوو هەربۆیە بەبەردەوامی پەلاماری ناوچەكانی چینیان دەدا بەڵام ئەم دیوارە توانی هێرشی بەردەوامی ئەم خێڵە بەربەریە كەم بكاتەوە(21)ڕاستە ئەم دیوارە سنوری جوگرافی چینی پاراست لەهێرش و شەڕەبچوكەكان بەڵام لەڕاستیدا ئەم دیوارە بەتەواوی نەبوە لەمپەرو ڕێگر لەنەبەزاندن و داگیرنەكردنی خاكی چین,بۆنمونە ئەوەبوو هێزەكانی مەغۆل بەسەركردایەتی ڕێنمای سەربازی (جەنگیزخان) توانیان دەست بگرن بەسەر ئەو دیوارەدا و لەسەرەتاكانی سەدەی دوازدەدا زەوی و زارێكی زۆریان لەچین داگیركرد(22) سەرئەنجام ڕاستە ئەم دیوارە لەسەر ڕەنج و مەینەتی ملیۆنان خەڵكی ڕەنج بەرو ماندو هەژاری چین بونیاد نرا, بەڵام دواتر بویە گوزارشت و سیمبول و نیشانەی دیارو ڕوونی سەلیقەو هێزی سەرسەختی خەڵكی چین بەدرێژایی مێژوو دڵڕفێنی و تەلیسمی خۆی لەدەست نەداوە,ئەمە بویە داستانێك ناوی تۆماكرالە كتێب و گۆرانی و ئۆپێراكاندا,دواتر لەساڵی 1987 ناوی ئەم دیوارە بەیەكێك لەمیراتە فەرهەنگیەكانی جیهان تۆماركرا.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
ریکلام

کوردستان

دوایین