ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان
ریکلام

راپۆرت

نوێكردنەوەی تۆماری دەنگدەران لە هەرێم دەستپێدەكات
زیاتر لە 200 هەزار ناوی دووبارە و مردوو لە تۆماری دەنگدەرانی هەرێم سڕدرایەوە

خه‌ڵك-ئارام سه‌ردار
به‌رێوه‌به‌ری كارگێری كۆمسیۆنی هەرێم ڕایدەگەیەنێت، كە تۆماری هەڵبژاردنی هەرێم لە عیراق جیاوازە و زیاتر لە 200 هەزار ناو كەمی كردووە و به‌رێوه‌به‌ری گشتی داتا له‌كۆمسیۆنی هه‌ڵبژاردن و ڕاپرسی هەرێم دەڵێت: “لە سبەینێوە نوێكردنەوەی تۆماری دەنگدەران دەستپێدەكات”.

رێزان حه‌مه‌ ڕه‌شید، به‌رێوه‌به‌ری كارگێری كۆمسیۆنی هەڵبژاردن و ڕاپرسی هەرێم لە كۆنگرەیەكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگه‌یاند، ئه‌و تۆمارنامه‌یه‌ی بۆ هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی كوردستان به‌كاردێت په‌یوه‌ندی به‌تۆماری كۆمسیۆنی عێراق نیه‌ ، چونكه‌ جیاوازیه‌كی زۆر هه‌بوو له‌سه‌ر ژماره‌ی ده‌نگده‌ران و ئه‌و قسه‌یه‌ش هه‌بوو، كه‌ ناوی زۆر هه‌یه‌ له‌تۆماره‌كه‌ی عێراق، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئێمه‌ بڕیارماندا پشت به‌داتای وه‌زارتی بازرگانی ببه‌ستین و ئه‌وانه‌شی ته‌مه‌نیان له‌سه‌روی 18 ساڵە تۆماری بكرێ و دوای ئه‌وه‌ی ناوی مردو و ناوی دوبارە و له‌یه‌ك چوو ده‌رهێنران و پاككرانه‌وه‌.

ئه‌وه‌شی خسته‌ڕوو، 208 هه‌زار و 445 ده‌نگ جیاواز هه‌بوه‌ له‌نێوان ئه‌و تۆماره‌ی عێراق و ئه‌وه‌ی خۆمان دروستمان كردوه‌، ئه‌وانه‌شی ناوی دوباره‌ هه‌بووه‌ یان مردو هه‌بوه‌ نزیكه‌ی 60 هه‌زار ناومان ڕه‌شكردۆته‌وه‌.

لای خۆشیه‌وه،‌ كاروان جه‌لال، به‌رێوه‌به‌ری گشتی داتا له‌كۆمسیۆنی هه‌ڵبژاردن و ڕاپرسی له‌كۆنگره‌كه‌دا ڕایگه‌یاند، گرفته‌كانی پێشوو زۆربون له‌داتاكان، به‌ڵام به‌م تۆمارنامه‌یه‌ نوێیه‌ ده‌توانن تاماوه‌یه‌كی زۆر بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كان به‌كاری بێنین.

وتیشی “له‌به‌یانیشەوە واته‌ 11ی تەمموز بۆ ماوه‌ی یه‌ك مانگ نوێكردنه‌وه‌ی تۆماری ده‌گده‌ران ئه‌نجام ده‌درێ و داوا ده‌كه‌ین هاوڵاتیان سه‌ردانی ناوه‌نده‌كانی نوێكردنه‌وه‌ی تۆماری ده‌نگده‌ران بكه‌ن بۆ ڕاستكردنه‌وه‌ی و گواستنه‌وه‌ و دڵنیابونه‌وه‌ له‌ ناوه‌كانیان”.

هاوكات، ڕێباز محەمەد، سه‌رۆكی به‌شی تۆماری ده‌نگده‌ران له‌كۆنگره‌ ڕۆژنامه‌وانیه‌كه‌دا ڕایگه‌یاند، كۆمه‌ڵێك كێشه‌ له‌تۆماری ده‌نگده‌رانی كۆمسیۆنی عێراق هه‌بوو، بۆیه‌ ئێمه‌ داتایه‌كمان وه‌رگرتن له‌وه‌زاره‌تی بازرگانی هه‌رێمی كوردستان به‌پێی داتاكه‌ كۆی گشتی هه‌رێمی كوردستان 5 ملیۆن و 11 هه‌زار و 75 كه‌س بووە، دوای ئه‌وه‌ی هه‌وڵیانداوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ژماره‌ی ده‌نگده‌ران دیاری بكه‌ن، كه‌ ئه‌وانه‌ی ته‌مه‌نیان له‌ 18 ساڵی زیاترە بۆته‌ 3 ملیۆن و 154 هه‌زار و 984 ده‌نگده‌ر، كه‌ پێشتر به‌پێی داتاكاتی كۆمسیۆنی عێراق 3 ملیۆن و 363 هه‌زار و 429 ده‌نگدەره‌ بووه‌.

وتیشی، ” ئێستا ئه‌وه‌ی ڕه‌وانه‌ی ناوه‌نده‌كانی تۆماری ده‌نگده‌ران كردوه‌ بریتیه‌ له‌ 3 ملیۆن و 88 هه‌زار و 642 ده‌نگده‌ر ئه‌مه‌ش دوای ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵێك ناوی مردوو و دوباره‌ ڕه‌ش كراوه‌ته‌وه‌ و ناوی له‌یه‌ك چووش لادراوه له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سانه‌ی، كه‌ سه‌رووی 90 ساڵن، كه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر هه‌بوو ڕامان گرتون و ده‌بێ سه‌ردانی ناوه‌نده‌كانی تۆماری ده‌نگده‌ران بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ناوه‌كانی خۆیان تۆمار بكه‌نه‌وه”‌.

ڕێبین نه‌ریمان، به‌رپرسی هۆبه‌ی داخل كردن و نوێكردنه‌وه‌ی تۆماری ده‌نگده‌ران له‌باره‌ی ناوی مردوانیش، كه‌ له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی و فه‌رمانگه‌كانی ئه‌و وه‌زاره‌ته‌ به‌ده‌ستیان گه‌یشتوه‌ وتی، “بریتی بووه‌ له‌ 250 هه‌زار ناوی مردوو، كه‌ به‌شێكیان مناڵ بون و به‌شێكیش ناویان دیار نه‌بووە و به‌شێكی زۆریش دوباره‌ بوون، كە گه‌یشتۆتە 125 هه‌زار و 317 ناوی مردوو، كه‌ ته‌مه‌نیان شمولی ده‌نگدان ده‌كات، به‌ڵام ئه‌وه‌ی هه‌بووه‌ 26 هه‌زار و 695 ناو دۆزراوه‌ته‌وه له‌و تۆماره‌ی، كه‌ خۆیان دروستیان كردوه،‌ به‌ڵام نه‌یانتوانیوه‌ هه‌مووی ره‌ش بكه‌نه‌وه‌، چونكه‌ ناو هه‌بوه‌ شه‌ش لێكچووی هه‌بوه‌ و ناویش هه‌بوه‌ 570 لێكچووی هه‌بوه‌ له‌ناو لیستی مردوان،‌ بۆیه‌ نه‌یانزانیوه‌ كام ناو ڕه‌ش بكه‌نه‌وه‌، ئه‌وه‌شی پێی گه‌یشتون كه‌ زانیاری ته‌واویان هه‌بوه‌ و به‌ته‌واوه‌تی ڕه‌شكراوه‌ته‌وه‌ هه‌زار و 414 ناو ڕه‌شكراوه‌ته‌وه و‌ 25 هه‌زار و 281 ناوی مردوو ڕه‌شنه‌كراوه‌ته‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زانیاری ته‌واویان نه‌بوه‌، بۆیه‌ داوا ده‌كه‌ن ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌سێكیان مردووه‌ سه‌ردانی بنكه‌كانی نوێكردنه‌وه‌ی تۆمار بكه‌ن بۆ ڕه‌شكردنه‌وه‌ی ناوی مردوه‌كانیان”.

سه‌باره‌ت به‌ بنكه‌كانی نوێكردنه‌وه‌ی تۆماری ده‌نگده‌رانیش ، ئیمان خالید له‌به‌شی تۆماری ده‌نگده‌ران له‌باره‌ی زیادكردنی بنكه‌كانی تۆماری ده‌نگده‌ران ڕایگه‌یاند، له‌سه‌ر ئاستی هه‌رێم 173 بنكه‌ هه‌بوه‌ و ئێستاش 42 بنكه‌ زیاد كراوه‌ و بۆته‌ 215 بنكه، به‌م شێوه‌یه‌ سلێمانی 74 بنكه‌ هه‌بوه‌ بۆ 84 زیادكراوه‌ و له‌هه‌ولێر له ‌53 بنكەوە‌ 23 بنكه‌ی تر زیادكراوه‌ بۆته‌ 76 بنكه‌، له ‌دهۆك له‌ 41 بنكەوە‌ كراوه‌ به‌ 47 بنكه‌ و له‌هه‌ڵه‌بجه‌ش له‌ 5 بنكه‌وه‌ بۆ 6 بنكه‌ زیاد كراوه‌.

راپۆرت

یەكێتی و پارتی نزیكەی دوو ملیۆن دۆلاریان بۆ كاندیدەكانیان خەرج كردووە

خەڵك- بەشی هەواڵ

هەریەك لە پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتیمانی كوردستان بە 100 كاندید بەشداری هەڵبژاردنەكانی خولی پێنجەمی پەرلەمانی كوردستان دەكەن و هەر كاندیدێكی پارتی بڕی 1000 دۆلاری وەرگرتووە و تێكڕای یەك ملیۆن دۆلار دەكات”دە دەفتەر دۆلار” و كاندیدەكانی یەكێتیش هەریەكێكیان 10 ملیۆن دیناری وەرگرتووە، كە تێكڕا یەك ملیار دینار دەكات، لەكاتێكدا چارەسەری شێرپەنجە لە نەخۆشخانەكانی هیوای سلێمانی و نانەكەلی هەولێردا نەماون.

جگە لە یەكێتی و پارتی هەریەك لە گۆڕان و حزبە ئیسلامییەكان بەبڕی جیاواز پارەیان بۆ بانگەشە خەرج كردووە و زۆربەی خەڵكیش لەگەڵ ئەوەن ئەو پارەیە لە ریكلام و بانگەشەدا خەرج نەكرایە و بدرایە بەو نەخۆشخانانە.

خەرجكردنی ئەو بڕە پارە زۆرە كۆتایی خەرجییەكان نەبووە، بەڵكو زۆر لەوە زیاتر لە ریكلامی گۆرانی و سپۆنسەری فەیسبوك و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و وێنە و پۆستەر و رێكلامی مێدیاییدا خەرجكراوە، كە تائێستا هیچ ئامارێكی رەسمی لەبەردەستدا نییە كە چەند بوون، بەڵام پێشبینی دەكرێت تێكڕای حزبەكان 10 ملیۆن دۆلار تێپەڕبكات و ئەوەیش ئەگەر بخرایەتە خزمەتی كەرتی تەندروستییەوە، زۆربەی كێشەكانی دەرمانی چارەسەر دەركرد.
ململانێی حزبەكان بۆ بەدەستهێنانی زۆرترین كورسی پەرلەمان لەكاتێكدایە كە پەرلەمان مەرجەعی بڕیارەكان نییە لە هەرێمی كوردستان و بەبڕوای چاودێرانی ئابوری تەنها ناوەندێكە بۆ دەوڵەمەندبوونی كاندید و دوای چوارساڵ خانەنشین كردنیان، بەشێوەیەك لە سێ‌ خولی پێشووی پەرلەمانی كوردستاندا 500 پەرلەمانتار خانەنشینكراون و لە مانگی 11ی ئەمساڵیشدا 111 پەرلەمانتاری دیكە خانەنشین دەبن، كە موچەی هەر یەكێكیان 6 ملیۆن و 400 هەزار دینارە.

بانگەشە و بەڵێنی حزبەكانی هەرێمی كوردستان بەبڕوای چاودێرانی سیاسی هەمان ئەو بەڵێنانەی لانیكەم 15 ساڵی رابردوون و تائێستا هیچیان جێبەجێ‌ نەكراون و یەكێتی و پارتی بەڵێنی چاكسازی و موچەی و هەلی كار دەكەن و زۆرترین پارەیش بۆ ریكلام و بانگەشەكانیان خەرج دەكەن، لەكاتێكدا ئەوان خۆیان لە ماوەی 15 ساڵی رابردوودا ئەو دۆخەیان دروستكردووە.

ئەمە لەحاڵێكدایە كە لە ماوەی رابردوودا هەندێك بۆچوون هەبوون رەخنەیان لە هاووڵاتیانی ئاسایی دەگرت كە هاوكاری نەخۆشانی شێرپەنجە ناكەن و داوایان لەو هاووڵاتیانە دەكرد كە چوونە حەج پارەكەیان بۆ نەخۆشانی شێرپەنجە خەرجبكردایە، لەكاتێكدا هاووڵاتی مافی خۆیەتی ئەو داهاتەی هەیەتی چۆن و لە چیدا خەرجی دەكات.

بەڵام ئەوەی نائاساییە لە بودجەی گشتی وڵات پارە بۆ بابەتی شەخسی و حزبی خەرجدەكرێت و بۆ نەخۆشخانەكان خەرجناكرێت، رەخنە لەو كەس و لایەنانەش دەگیرێت كە لەبەرامبەر چوونی هاووڵاتیان بۆ حەج بە بڕەیەكی كەم دەنگ هەڵدەبڕن، بەڵام لەبەرامبەر بە هەدەردان و خەرجكردنی ملیۆیان دیناری بودجەی گشتی لەلایەن حزبەكانەوە بێدەنگن.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

مەلا بەختیار لە خانەقینەوە بۆ لێكترازاندنی كۆمەڵە و كاندیدی سەرۆك كۆمار

خەڵك- ئەحمەد عەبدوڵڵا

تا ئەو كاتەی لە ساڵی 1979 دا، لەگەڵ چەند هاوڕێیەكیدا هەوڵی كوشتنی پارێزگاری ئەو كاتەی سلێمانیاندا تەنها گەنجێكی بزێو بوو، كە بە ناسنامەیەكی ساختەوە لە نێوان سلێمانی و بەغدا و خانەقیندا هاتووچۆی دەكرد و ئەوەش بووە سەرەتای دەركەوتن و ناسینی زیاتری، هەرچەندە هەوڵەكە سەركەوتوو نەبوو، بەڵام دەنگدانەوەی زۆری لێكەوتەوە و ئەو كەسەش حیكمەت محەمەد كەریم “مەلا بەختیار” بوو، كە ئێستا لێپرسراوی دەستەی كارگێڕی مەكتەبی سیاسی یەكێتییە.

مەلا بەختیار لە ساڵی 1954 لە گوندی بانی میلی سەر بە ناحیەی قۆرەتووی قەزای خانەقین لەدایكبووە و لە تەمەنێكی زۆر گەنجیدا پەیوەندی بە جوڵانەوەی چەكداری كوردەوە كردووە و یەكێك بووە لە دامەزرێنەرانی رێكخستنی هەرێمەكان و یەكەمین بەرپرسی هەرێمی “خانەقین- بەغدا” بووە، پاشان بە هەریەك لە شاسوار جەلال “شەهید ئارام” و شیهاب شێخ نوری و چەند سەركردەیەكی تری ئەو كاتەی كۆمەڵەی ماركسی لینینی كوردستان-ماوتیسی تۆنگ، كە دواتر ناوەكەی بۆ كۆمەڵی رەنجدەرانی كوردستان گۆڕا، ئاشنا بووە و بووەتە كوتلەی رێكخستنی هەرێمەكان بەرامبەر بە گروپی شارەكان و ئەوانەی پشتگیری نەوشیروان مستەفایان دەكرد لە ساڵانی دواتردا.

مەلا بەختیار لەگەڵ چەند هاوڕێیەكیدا لە خانەقین

مەلا بەختیار، كە بەپیاوێكی “چەپ و سێكۆلاریست” خۆی دەناسێنێت و لەنێو خەڵكیشدا وەك كەسێك وەسف دەكرێت كە دژایەتی ئاین دەكات، ئەو خاوەنی رەوانبێژی و زمانێكی ئاخاوتن و بەكارهێنان و مەرادیفاتی بەرزە، كە رەنگە هەر ئەوەش هۆكاری زۆربەی سەركەوتنەكانی بێت، بەپێچەوانەی زۆربەی سەركردەكانی كوردەوە، كە ناتوانن بە تەعبیرێكی رێك و رێزمانێكی جوانەوە رستە و گوزارشتە سیاسییەكان دەرببڕن.

مەلا بەختیار لە تەمەنی 23 ساڵیدا بە جەلال تاڵەبانی ئاشنا بووە لە گوندێكی نزیك سنوری سوریا، لەكاتێكدا لەگەڵ نەوشیروان مستەفادا بۆ دەستپێكردنەوەی شۆڕش گەڕاونەتەوە و لەكاتی خۆناساندنیشدا بە نەوشیروان مستەفای وتووە “من مەلا بەختیارم تۆ كێیت”، ئەوەش مانای وابووە، كە ئەویش ژمارەیەكی قورس بووە لە نێو كۆمەڵەدا و خۆیان وەك میراتگری راستەقینەی كۆمەڵە وەسفكردووە، وەك نەوشیروان مستەفا لە كتێبی “لە كەناری دانوبەوە بۆ خڕی ناوزەنگ”دا گێڕاویەتیەوە.

مەلا بەختیار لەگەڵ جەلال تاڵەبانی چەند پێشمەرگەیەكدا

مەلا بەختیار یەكێك بووە لەو سەركردانەی كۆمەڵە كە بەردەوام ناكۆكی لەگەڵ نەوشیروان مستەفا دا هەبووە و تەنانەت چەند جارێك لە كۆڕ و كۆبونەوەكاندا رووبەڕووی یەكتریش بونەتەوە و ئەمەش بەبڕوای چاودێرانی مێژووی یەكێتی دەگەڕێتەوە، بۆ بەهێزی پێگەی مەلا بەختیار لەوكاتەدا، چونكە سەرەڕای نەبوونی پشتیوانی ناوچە، عەشیرە و بنەماڵە، بەشێك لە سەركردە و فەرماندە و پێشمەرگەكانی كۆمەڵەی لەخۆی كۆكردبووەوە و پاشانیش ریزەكانی ئەو حزبەی لێكترازاند.

مەلا بەختیار لەگەڵ چەند پێشمەرگەیەكدا لە شاخ

مەلا بەختیار لە ناوەڕاستی هەشتاكاندا كۆمەڵەی رەنجدەرانی دابەشكرد و ئاڵای شۆڕش “ئاش”ی دروستكرد و رایگەیاند، كە كۆمەڵە لە بەرنامە راستەقینە، زانستییەكەی لایداوە، ئەوەیش ناڕەزایەتی توندی لە نێو یەكێتیدا دروستكرد و پاشان لە قەرەداغ دەستگیركرا و بۆ ماوەی زیاتر لە سێ‌ ساڵ لە زیندانی یەكێتیدا مایەوە.

ئیبراهیم جەلال، یەكێك لە فەرماندەكانی كۆمەڵە لەوكاتەدا لە بیرەوەرییەكانیدا نوسیویەتی، كاتێك مەترسی كەوتوەتەسەر ژیانی تایبەتی ناوی تەواوی ئەو كەسانەی ئاشكراكردووە، كە لەگەڵیدا كاری نهێنیان كردووە و ئەوەیشی وەك خاڵێكی بێهێزی مەلا بەختیار وەسف كردووە، كە بۆ پاراستنی ژیانی خۆی ئامادەبووە هەموو هاوڕێكانی بكاتە قوربانی.

مەلا بەختیار كە ئێستا تەمەنی 64 ساڵی تەواو كردووە و دەیەوێت بگاتە پۆستی سەرۆك كۆماری عێراق لەسەر پشكی یەكێتی، ئەو حزبەی لێی جیابوەوە و حزبێكی تازەی بەرامبەری دروستكرد، بەڵام ماڵ جیاییەكەیان تەنها چەند ساڵێكی خایاند و لە ساڵی 1993 دا جارێكی تر یەكیان گرتەوە، هەرچەندە مەلا بەختیار دوای جیابونەوەی لە یەكێتی بوو بە زەحمەتكێشان و وەك خۆیشی وتویەتی، تەنها شتێك لە مێژووی سیاسییدا لێی پەشیمان بێت، ئەوە بووە كە چەند ساڵێك زەحمەتكێشان بووە.

مەلا بەختیار ناوێكی نەیوستراوە لای لایەنە ئیسلامی و تەنانەت خەڵكی دینداری كورد و لای چەپەكانیش پیاوێكی ئازایە، بەهۆی ئەو هەڵوێستە توندانەی زۆرجار بەرامبەر بە ئیسلام هەیبووە و تەنانەت جارێك بەئاشكرا رەخنەی لە خواگرت و بە گاڵتەئامێزەوە باسی لە حەرامكردنی گۆشتی بەراز كرد لە ئاینی ئیسلامدا.

مەلا بەختیار بەپێچەوانەی زۆربەی سەركردەكانی تری یەكێتی و پارتییەوە تائێستا هیچ پۆستێكی حكومی وەرنەگرتووە و رەنگە ئەوەش بۆ ئەوەبێت، كە خۆی لە زۆرترین بەرپرسیارەتی راستەوخۆ لابدات و تەنانەت رەتیكردەوە، لە خولی پێشووی پەرلەمانی كوردستاندا سەرۆكی لیست بێت.

ئەم بەرپرسەی یەكێتی لە نێو یەكێتیدا شرۆڤەی جیاواز بۆ كەسایەتی سیاسی دەكرێت، بەشێكیان پێیانوایە خوێندەوارێكی زۆرزانە و سیاسەتی راستەقینەی یەكێتی پەیڕەو دەكات و لەگەڵ مەبادیئەكانی خۆیدا راستگۆیە، هەرچەندە رووبەڕووی رەخنەش بێتەوە، بەشێكیش لە یەكێتی پێیانوایە هۆكارێكی سەرەكی شكستییەكانی یەكێتییە و هەر هەڵبژاردن و پرۆسەیەك ئەو سەرۆكایەتی كردبێت یەكێتی سەركەوتوو نەبووە.

مەلا بەختیار ماوەی زیاتر لە 20 ساڵە دەزگا و رێكخراوی تایبەت بەخۆی هەیە لە نێو یەكێتیدا و تائێستا دەزگای راگەیاندنی هەیە و راستەوخۆ تەعیبر لە سیاسەتی خۆی دەكات، كە هەندێكجار لەگەڵ بەرژەوەندی یەكێتیدا یەكناگرێتەوە.

كەسایەتی مەلا بەختیار دوای جیابونەوەی گۆڕان بەتەواوەتی گەورە بوو، بەتایبەتی دوای ئەوەی نەوشیروان مستەفا و بەشێك لە سەركردەكانی یەكێتی چوونە دەرەوە و ئەوەش هێندی تر ئەستێرەی بەختی مەلا بەختیاری گەشاندەوە و كردییە ژمارەیەكی قورس.

مەلا بەختیار بە لێدوانە سەیرەكانی ناسراوە و زۆرجار قسەكانی دەبێتە تەنزی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان، بۆ نمونە لە چاوپێكەوتنێكدا ساڵی رابردوو باسی لەوەكرد، كە شەڕی لەگەڵ 22 هەلیكۆپتەر كردووە لەگەڵ 10 پێشمەرگەدا و یەكێك لە سیفەتە زاڵەكانیشی ئەوەیە، زۆر لە راگەیاندنەكانەوە دەردەكەوێت و لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و دەزگا راگەیاندنەكاندا چالاكە و تەنانەت لە رۆژنامەكەی خۆیدا”چاودێر” پێش داخستنی زۆرجار هەفتانە وتاری بڵاودەكردەوە، لەكاتێكدا زۆربەی سەركردەكانی كورد لەوانەیە ساڵانەش وتارێك نەنوسن.

مەلا بەختیار، لێپرسراوی دەستەی كارگێڕی مەكتەبی سیاسی یەكێتی

ئێستا ئەم پیاوە خۆی كاندید كردووە بۆ سەرۆك كۆمار و بەپێی زانیارییەكانیش لەلایەن بەشێك لە یەكێتی و پارتییەوە پشتیوانی دەكرێت، لەبەرئەوەی نەفەسی قسەكردن و ئاراستەی سیاسەتی نزیكە لە پارتی، بۆیە پێشبینی دەكرێت گەنجە ناسنامە ساختەكەی خانەقین كە یەكێتی لێكترازاند و بوو بە زەحمەتكێشان و پاشان گەڕایەوە ناو یەكێتی دەلاقەی خێری لێبكرێتەوە و بگاتە كورسییەكەی سەدام حوسێن، ئەگەر بەهۆی گۆڕینی هاوكێشە سیاسییەوە دۆخەكەی لێنەگۆڕن، بەتایبەتی بەهۆی نەگەڕانەوەی بەرهەم ساڵحەوە ناچار بكرێت بكشێتەوە بۆ ئەوەی كاندیدێكی نزیك لە ماڵی تاڵەبانی و ئیبراهیم ئەحمەد بگاتە سەر كورسییەكە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

20 ساڵ بەسەر رێككەوتنی واشنتۆندا تێپەڕبوو
نهێنییەكانی رێككەوتنی واشنتۆن و هۆكارەكانی جێبەجێ‌ نەكردنی

 

خەڵك- ئەحمەد عەبدوڵڵا

20 ساڵ پێش ئێستا رێككەوتنی واشنتۆن لە نێوان مەسعود بارزانی سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان و جەلال تاڵەبانی سكرتێری گشتی پێشووی یەكێتی نیشتمانی كوردستاندا ئیمزاكرا بۆ كۆتایهێنان بە قۆناغێكی دیكەی شەڕی ناوخۆ كە لە رۆژی 1 ئایاری 1994 ەوە دەستیپێكردبوو.

ئامادەكاری بۆ رێككەوتنەكە دوای سەردانێكی (دافید وێڵج) یاریدەدەری ئەوكاتەی وەزیری دەرەوەی ئەمەریكا هات بۆ هەرێمی كوردستان و كۆبونەوەی لەگەڵ بارزانی و تاڵەبانیدا و توانی رازییان بكات رێككەوتنێكی سیاسی ئیمزابكەن بۆ كۆتایهاتنی ناكۆكییە سیاسی و سەربازییەكانیان.

د. مەحمود عوسمان، سیاسەتمەدار و ئەندامی خولی پێشووی پەرلەمانی عێراق، لە وتارێكدا كە بەبۆنەی ساڵیادی دەستپێكردنی شەڕی ناوخۆوە لە ساڵی 2001 دا نوسیویەتی باسی لەوەكردووە، دوای هەفتەیەك لە سەردانەكەی وێلج، بارزانی و تاڵەبانی چوونە ئەمەریكا و لەگەڵ بەرپرسانی باڵای ئەمەریكا، بەتایبەتی ماردین ئۆڵبرایت، وەزیری دەرەوەی ئەوكاتەی ئەمەریكا و ساندی بێگەری، راوێژكاری ئاسایشی نیشتیمانی ئەو كاتەی ئەمەریكادا كۆبونەتەوە.

بەپێی نوسینەكەی د.محمود عوسمان، ئەمەریكا سوربووە لەسەر ئیمزاكردنی رێككەوتنی واشنتۆن، لەبەر چەند هۆكارێك لەوانە:

• دەرهێنانی كارتی كورد لەدەستی توركیا، ئێران و عێراق، كە هەرێمی كوردستانیان كردبووە گۆڕەپانی ساغكردنەوەی ململانێكانیان.
• گەڕانەوەی توركیا بۆ نێوەندگیری یەكێتی و پارتی و ئاسایكردنەوەی پەیوەندییەكانی توركیا-یەكێتی كە بەهۆی شەڕەكانی ساڵی 1997 ەوە توركیا بێ‌ لایەنی لەدەستدابوو، بە ئاشكرا پشتیوانی پارتی كردبوو.

• بەدەستهێنانەوەی متمانەی خەڵكی هەرێمی كوردستان لەلایەن ئەمەریكا، بەتایبەتی دوای ئەوەی بەهۆی رووداوەكانی 31 ی ئاب و هاتنی سوپای پاسدارانەوە متمانەیان بە پاراستنیان لەلایەن ئەمەریكاوە لاواز ببوو.

سەرئەنجام دوای سێ‌ هەفتە لە گفتوگۆی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ، ڕێككەوتنەكە بە ئامادەبوونی یاریدەدەری وەزیری دەرەوەی ئەو كاتەی ئەمەریكا ئیمزاكرا و رۆژی 17 ئەیلولی 1998 بە ئامادەبوونی مەسعود بارزانی و جەلال تاڵەبانی و ماردین ئۆڵبرایت راگەیەندرا و زاراوەی هەرێمی كوردستانیش لە بری “باكوری عێراق” بەكارهێنرا و یەكەم كۆبونەوەی ئەمەریكییەكانیش بوو لەگەڵ بەرپرسانی هەرێمدا، كە نوێنەری توركیا و لایەنەكانی دیكەی ئۆپۆزسیۆنی ئەو كاتەی عێراق بەشدار نەبوون، كورتەكەیشی بریتی بوو لە چەند خاڵێك، كە گرنگترینیان ئەمانەن:

1- ئاسایكردنەوەی بارودۆخی شارەكان و گەڕانەوەی ئاوارەكان بۆ شوێنی پێشوویان و ئاڵوگۆڕكردنی زیندانیانی جەنگ.

2- پێكهێنانی كابینەیەكی یەكگرتووی حكومەت و پەرلەمانێكی كاتی، كە ئەندامەكانی هەمان ئەندامانی پێشووی پەرلەمان بن.

3- بودجەی هەرێم هاوبەش بێت و بدرێتە حكومەتە یەكگرتووەكە و بەشێوەیەكی شەفاف ساڵانە ئاشكرا بكرێت.

4- كۆتایی بە چالاكییەكانی پارتی كرێكارانی كوردستان (پەكەكە) لە دیوی ناوەوەی هەرێمی كوردستان بهێنرێت.

5- پەیوەندی لەگەڵ رژێمی پێشووی عێراقدا لە چوارچێوەی دیموكراسی و هەوڵداندا دەبێت بۆ بەدەستهێنانی مافەكانی گەلی كورد.

دوای ئاشكراكردنی رێككەوتنەكە هاوڵاتیانی هەرێمی كوردستان بەگەرمی پێشوازیان لە رێككەتنەكە كرد و كاریگەری باشی هەبوو لەسەر جێگیركردنی بارودۆخی سیاسی و ئابوری هەرێم.

لە مانگی تشرینی دووەمی 1998 دا كۆبونەوەی دووەمی بارزانی و تاڵەبانی برایە توركیا، ئەمەیش جۆرێك دڵدانەوەی ئەمەریكا بوو بۆ توركیا، چونكە لە رێككەوتنی یەكێتی و پارتیدا پرسی پێنەكردبوو.

رۆژی 25 ی كانووی یەكەمی ساڵی 1999، بارزانی لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەنووسیدا لە سەلاحەدین، داوای لە یەكێتی كرد بەپێی بەندەكانی رێككەوتنی واشنتۆن رەفتار بكات و هاوكاری پەكەكە نەكات، رۆژی 22 ئاداری هەمان ساڵیش یەكێتی ناڕەزایەتی لە بارودۆخی “نەشەڕ نە ئاشتی” پیشاندا و داوای جێبەجێ كردنی رێككەوتنەكە و پێكهێنانی كابینەی هاوبەشی كرد و 22 رۆژ دواتریش جارێكی تر بارزانی داوای لە یەكێتی كرد هاوكاری پەكەكە نەكات، ئەمەیش كاردانەوەی توندی یەكێتی لێكەوتەوە و میدیاكانی یەكێتی بە توندی هێرشیان كردەسەر پارتی.

رۆژی 1 حوزەیرانی 1999 جەلال تاڵەبانی لە ساڵیادی دروستبوونی یەكێتیدا، پارتی بە جێبەجێ‌ نەكردنی رێككەوتنی واشنتۆن تۆمەتباركرد و دوو رۆژ دواتریش سامی عەبدولڕەحمان، ئەندامی مەكتەبی سیاسی ئەو كاتەی پارتی هەمان تۆمەتی ئاراستەی یەكێتی كردەوە، بۆیە ئەمەریكا لیژنەی باڵای هەماهەنگی بانگ كرد و لیژنەكە لە رۆژی 16 حوزەیران تا 26 ی هەمان مانگ، گفتوگۆیان كرد بەڵام مەسەلە بنەڕەتییەكانیان یەكلایی نەكردەوە.

رۆژانی 16 ئابی 1999، مەسعود بارزانی لە دوو لێدوانی جیاوازدا بۆ سێهەمجار یەكێتی بە پاڵپشتیكردنی پەكەكە تۆمەتباركرد و داوای بانگهێشتكردنی جەلال تاڵەبانی كرد بۆ پەرلەمان.

لە مانگی شوباتی 2000 دا یەكێتی هەڵبژاردنی شارەوانییەكانی لە ناوچەكانی زۆرنی سەوزدا ئەنجامدا و پارتی بەشداری نەكرد، ئەمەیش هێندەی تر كەلێنی پەیوەندییەكانی فراوانتر كرد، لە كۆتایی هەمان مانگدا بارزانی لە ئەمەریكاوە چووە توركیا و دواتر لە تاران وتی، لەبەر ئەوە سەردانی توركیای كردووە، تا توركەكان رازیبكات فشار بخەنەسەر پارتی بەندەكانی رێككەوتنی واشنتۆن جێبەجێ‌ بكات.

رۆژی 20 ئەیلولی 2000 شەڕی نێوان یەكێتی و پەكەكە هەڵگیرسا و ئەمەیش بەردێكی گەورەی لەسەر رێگەی جێبەجێكردنی رێككەوتنی واشنتۆن هەڵگرت و ئەگەری یەك بەرەی یەكێتی و پەكەكە بە تەواوەتی لەناوچوو. لە مانگی كانوونی یەكەمی هەمان ساڵدا تاڵەبانی سەردانی سەلاحەدینی كرد و لە مانگی ئاداری ساڵی 2001 دا وەفدێكی پارتیش سەردانی سلێمانیان كرد و رێككەوتن لەسەر كردنەوەی بارەگا لە ناوچەكانی یەكتردا، پاشان یارمەتی یەكێتی لە رووی ئەمنییەوە بۆ دەستگیركردن یان كوشتنی بكوژانی فرانسۆ هەریری چەماوەی پەیوەندییەكانی یەكێتی و پارتی بەرزتر كردەوە، بەڵام هێشتا لەسەر هەندێك بابەتی بنەڕەتی رێكنەكەوتبوون لەوانە:

• ئاسایكردنەوە، رێككەوتنەكە باسی ئاسایكردنەوەی كردبوو، بەڵام میكانیزەكانی دیاری نەكردبوو، یەكێتی پێیوابوو ئاسایكردنەوەكە بگەڕێتەوە بۆ پێش شەڕی ناوخۆ، پارتیش پێی باش بوو بە قۆناغ بكرێت.

• پەرلەمانی كاتی یەكێكی تر بوو لە كێشەكان، پارتی پێیوابوو دەبێت ئەندامەكانی هەمان ئەندامانی هەڵبژێراوی ساڵی 1992 بن، یەكێتیش گەرەكی بوو 50 بە 50 بێت.

• بودجە، رێككەوتنەكە باسی ئاشكراكردن و دابەشكردنی بودجەی كردبوو، بەڵام چەند و چۆنیەتیەكەی روننەكردبوەوە.

ئەمانە و چەندین هۆكاری تر رێگریان لە جێبەجێكردنی رێككەوتنی واشنتۆن كرد و بەبڕوای چاودێرانی سیاسی، ئێستایش پاش 20 ساڵ و پێكهێنانی چوار كابینەی هاوبەشی حكومەت، هەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی زۆنی سەوز و زەردایە.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
ریکلام

کوردستان

دوایین