ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

جیهان

پێنج رێگری سیاسی دەرەكی لەبەردەم حكومەتە نوێیەكی ئەردۆغان

خەڵك-سەعد مەلا عەبدوڵڵا گوڵپی

سەرۆكی توركیا بەنیازە لەماوەی خولی سەرۆكایەتی ئەمجارەیدا كۆمەڵێك بابەت بەتایبەت بابەتی پێكدادانەكان لە سوریا و پەیوەندییەكانی لەگەڵ روسیا و دۆخی پەنابەران تاوتوێ بكات و چارەسەریان بكات.

ئاژانسی ئیسنا لە ئاژانسی فەرەنساوە لە راپۆرتێكدا سەبارەت بە رێگرییە سیاسییە دەرەكییەكانی بەردەم ئەردۆغان نوسیویەتی، ئەردۆغان كە دوێنێ سوێندی یاسایی خوارد بە نیازە لە رۆژانی داهاتوودا و بەتایبەت لە دانیشتنی ناتۆدا لە بروكسل ئامادەبێت كە بڕیارە لە 11و12ی ئەم مانگەدا ببەسترێت و پێشبینیش دەكرێت، لە پەراوێزی كۆبونەوەی ناتۆدا، ئەدۆغان لەگەڵ ترەمپ و ئەنگێلا مێركڵ كۆببێتەوە.

ئەو پێنج خاڵەی كە ئەردۆغان دەیەوێت لە كاتی سەرۆكایەتی خۆیدا گرنگی پێ بدات، لەمانە پێك دێن:

 

پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئەمریكا
توركیا لە پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئەمریكا كۆمەڵێك بابەت دەوروژێنێت، بەتایبەت هاوكارییەكانی ئەمریكا بۆ كوردانی رۆژئاواو لەخۆگرتن‌و پارێزگاریكردنی لە فەتحوڵڵا گولەن كە لای توركیا گرنگی زۆری پێدەدرێت و بە ئەنجامدانی كودەتاكەی ساڵی 2016 تۆمەتباری دەكات.
بەڕێوەبەری نوسینگەی (GMF)ی ئەمریكی لە ئەنقەرە لەوبارەوە رایگەیاند، حكومەتی نوێی ئەمریكا بە ئومێدەوە دەیەوێ ئەم بابەتانە لەگەڵ ئەمریكا چارەسەر بكات.


یەكێك لەو كێشانەی كە لەنێوان ئەمریكا و توركیادا بوونی هەیە هاوكارییەكانی ئەمریكایە بۆ یەپەگە، چونكە توركیا ئەم گروپە بە رێكخراوێكی تیرۆریستی دەناسێنێت و پێی وایە وابەستەی پارتی كرێكارانی كوردستانن كە لە ساڵی 1984 لە دژی حكومەتی توركیا لە چالاكیدان.
چاودێرانی سیاسی دەڵێن، ئەمریكا بەهۆی توڕەییەكانی توركیاوە پێیباشە لەگەڵی رێكبكەوێت و ناردنی فڕۆكە سەربازییەكانی F-35 نیشانەی ئەو نەرمیەیە كە ئەمریكا لەبەرانبەر توركیا دەینوێنێت بۆ رێكەوتن.

پەیوەندییەكانی لەگەڵ روسیا
ئەردۆغان و ڤلادیمێر پۆتین سەرۆك كۆماری روسیا رێكەوتنێكی پۆلاینیان كرد لەبەرانبەر ئامانجێك كە مەبەستیانە ئاشتەوایی لەنێوان هەردوو وڵات دروست ببێت.
پێشتر واشنتن نیگەرانی خۆی دەربڕی لەبەرانبەر توركیا كە موشەكی 400-S لە روسیا دەكڕێت

دوای سەركەوتنەكانی ئەردۆغان لە هەڵبژاردنەكانی توركیا، پۆتین پیرۆزبایی لەناوبراو كردو ئەنجامەكانی هەڵبژاردنەكانیشی بە “بەهێزی سیاسی گەورە”ی ئەردۆغان وەسف كرد.
گەورە لێكۆڵەری بەرنامەی خوێندنەوەكانی رێگای ئاوریشم لەو بارەوە رایگەیاند، ئەردۆغان لە كۆتاییدا ناچار دەبێت ئەمریكاو روسیا یەكێكیان هەڵبژێرێت، و هەر لایەنێكیش كە هەڵیدەبژێرێت، بەهای هەڵبژاردنەكەی وەردەگرێت.

پەیوەندییەكانی لەگەڵ سوریا
لەكاتی سەرهەڵدانی شەڕی ناوخۆ لە سوریا تا ئێستا، توركیا یەكێك بووە لە ركابەرە سەرسەختەكانی بەشار ئەسەدی سەرۆك كۆماری سوریاو هەموو گفتوگۆیەكی راستەوخۆی لەگەڵ دیمەشق رەتكردوەتەوە، بەڵام لەبەرانبەر 3.5 ملیۆن پەنابەری سوری لە توركیا بوونیان هەیە و پارێزگارییان لێدەكات.
ئارون ئاشتاین لێكۆڵەری باڵای ئەنجومەنی ئەتلەنتیك رایگەیاند، توركیا لەبەرانبەر حكومەتی ئەسەد رێگایەكی دۆزیوەتەوە كە لە رێگای روسیاوە سوود و دەستكەوتی بۆ وڵاتەكەی دابین دەكات، بەڵام ئەو دەستكەوتانەی نابنە هۆكارێك بۆ گۆڕانكاری دەسەڵاتدارێتی ئێستای سوریا.

پەیوەندییەكانی توركیا لەگەڵ یەكێتی ئەوروپا
یەكێتی ئەوروپا لەدوای كودەتا شكستخواردووەكەی ساڵی 2016 و سەركوتكردنی ئۆپۆزسیۆن لەلایەن حكومەتی توركیاوە، رەخنەی زۆری لە ئەنقەرە گرت بەتایبەت بەهۆی بەردەوامی راگەیاندنی حاڵەتی نائاسایی لە توركیا، یەكێتی ئەوروپا داوای لە توركیا كرد دۆخی نائاسایی لە وڵات هەڵبگرێت‌و كۆتایی پێبهێنێت.
ئوزدم سانبرك دیپلۆماتكاری توركیا لەو بارەوە رایگەیاند، بە بۆچونی ئەو، خولی بەرژەوەندییەكان دەستی پێكردەوەو ئەم پەیوەندییانە لەچاو رابردوو گەیشتووەتە جێگایەكی باشتر.
توركیاو یەكێتی ئەوروپا لە ساڵی 2016 رێكەوتنێكیان بۆ رۆیشتنی پەنابەران بۆ ئەوروپا واژوو كرد، كە لەلایەن گروپەكانی مافی مرۆڤەوە رەخنەی زۆری لێگیرا، بەڵام هاوكاری كەمكردنەوەی رۆیشتنی پەنابەرانی داوەو هەرچەندە رێكەوتنەكە بوونی ماوە بەڵام ئەردۆغان بەرێكەوتنێكی لاواز وەسفی دەكات.

خواستە جیهانییەكان
لەماوەی ساڵانی رابردوو سیاسەتی دەرەوەی ئەردۆغان چەند لایەنە بووە، بەشێوەیەك بزووتنەوەكانی فەلەستینییەكان‌و كەمینە موسڵمانەكانی سەرتاسەری جیهان بە قارەمانیان ناساندووە.
ناوبراو چەندین جار هۆكار بووە بۆ كۆكردنەوەی رێبەری موسڵمانان و لە سەرەتاكانی ئەمساڵ سەرۆكی وڵاتانی ئیسلامی كۆكردەوە بە ئامانجی رێگریكردن لە جێبەجێكردنی بڕیارەكەی ترەمپ كە باڵیۆزخانەی وڵاتەكەی لە تەلئەبیبەوە بۆ قودس بگوازێتەوەو هەروەها بۆ رێگریكردن لە ناساندنی قودس بە پایتەختی ئیسرائیل.

ئەو وڵاتانەی كە زۆر بە خێرایی پیرۆزباییان لە ئەردۆغان و سەركەوتنی هەڵبژاردنەكانی ئەو وڵاتە كرد بەتایبەت كە پێیان وابوو سیاسەتەكانی دەرەوەی توركیا سیاسەتێكی نێوەندگیرییان هەبووە، نیكۆلاس مادور سەرۆك كۆماری فەنزەوێلا و عومەر بەشیر سەرۆك كۆماری سودان یەكەمین كەسێك بوون كە پیرۆزباییان لە توركیا كرد.

لێكۆڵەرەوان پێیان وایە ئەردۆغان رووبەرووی كێشەگەلێك دەبێتەوە، مەگەر ئەوەی كەسانێك بەكاربهێنێت كە هەم سیاسەتی دەرەكی بزانن، هەم مەیلی ئەوەیان هەبێت كە راستی و واقیع بە ئۆردوگان بگەیەنن، نەك ئەوەی ئەردۆغان خواست و ئارەزووی لەسەری هەیە.

دوێنێ دووشەممە رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆكی توركیا لە پەرلەمانی وڵاتەكەی سوێندی یاسایی خوارد كە زۆرێك لە سەرۆكانی وڵاتە جیاوازەكان بەشداری مەراسیمەكەی بوون و شەوی رابردووش ئەردۆغان كابینەی حكومەتەكەی راگەیاند، كە لە 17 وەزارەت پێكهاتووە و یەكێك لە وەزیرەكانیش زاواكەی خۆیەتی كە وەزیری داراییە.
چاودێران ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن، ئەردۆغان گرنگییەكی زۆر بە زاواكەی دەدات بەشێوەیەك بە نیازە بیكاتە جێگری خۆی، هۆكارەكەشی بۆ گرنگی رۆڵی ئەو دەگێڕنەوە لە شكستپێهێنان بە كودەتاكەی ساڵی 2016.

ئەمەش لەكاتێكدایە كە سیستمی سیاسی و حوكمڕانی لە توركیا لە پەرلەمانییەوە بۆ سیستمی سەرۆكایەتی گۆڕاوەو لە ئێستادا دەسەڵاتەكانی ئەردۆغان زۆر لە جاران زیاتر بووە.

 

وەزیرەكانی حكومەتی توركیا بە سەرۆكایەتی ئەردۆغان
عەبدولحەمید گول وەزیری داد
زەهرا زمرد سلچوك وەزیری كاروباری كۆمەڵایەتی
محەمەد قەساب ئوغلو وەزیری وەرزش و لاوان
فاتیح دونمز وەزیری وزەو سەرچاوە سروشتییەكان
سلێمان سویلو وەزیری ناوخۆ
محەمەد ئارسوی وەزیری فەرهەنگ و گەشتیاری
خلوسی ئاكار وەزیری بەرگری
یاشار گولر سەرۆكی گشتی سوپا
موستەفا وارانك وەزیری تەكنەلۆژیا و پیشەسازی
فەخرەدین كجا وەزیری تەندروستی
زیا سلچوق وەزیری فێركردن
بەكر پاك دمیرلی وەزیری دارستان و ژینگە
برات ئالبایراك وەزیری دارایی و خەزێنە
مەولود چاوش ئۆغلۆ وەزیری دەرەوە
روحسار پكجان وەزیری بازرگانی
جاهد توران وەزیری پەیوەندییەكان
موراد كوروم وەزیری شارەوانی

جیهان

رۆحانی هۆشداری دەداتە ترەمپ

خەڵك- بەشی هەواڵ

حەسەن رۆحانی سەرۆك كۆماری ئێران هۆشداری دەداتە دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە بەردەوامبوونی لە سیاسەتە دووژمنكارانەكانی لە دژی تاران.

ئەمڕۆ یەك شەممە حەسەن رۆحانی رایگەیاند “پێویستە ئەمریكا بزانێت كە ئاشتی لەگەڵ ئێران ئاشتی راستەقینەیە و شەڕ لەگەڵ ئێران دایكی هەموو شەڕەكانە”.

بەپێی ئاژانسی خوێندكارانی ئێران، لەكاتی قسەكردنیدا بۆ دبلۆماسەكانی وڵاتەكەی، رۆحانی داواشی لە ترەمپ كردووە كە بە دوای جێگرەوەی ئەسەددا نەگەڕێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

لە باشوری ئەفریقا یازدە شۆفێر كوژران

خەڵك- بەشی هەواڵ

ئەمڕۆ یەك شەممە یازدە شۆفێری ئۆتۆمبێلی كرێ لە باشوری ئەفریقا لەلایەن چەكدارانەوە كوژران لە كاتی گەڕانەوەیان بۆ جۆهانس بێرگ.

بەپێی هەواڵی رۆیتەرز، ئەو شۆفێرانە ئەندامی سەندیكای شۆفێرانی ئۆتۆمبێلەكانی كرێ بوون لە پاسێكی بچوكدا و چەكدارەكان هێرشیان كردووەتە سەریان و تەقەیان لێكردون.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

جیهان

سونەكانی ئێران هانا بۆ سیستانی دەبەن

خەڵك-بەشی هەواڵ

وتاربێژی سوننەی زاهیدان داوای لە سیستانی كرد چارەسەری كێشەی وڵاتی عێراق‌و بەتایبەت كێشەكانی سونە مەزهەب بكات.
ماڵپەڕی (العربیە) بڵاویكردەوە، مەولانا عەبدولحەمید ئیسماعیل وتاربێژی سونە مەزهەب لە زاهیدان لە نامەیەكدا كە ئاڕاستەی عەلی سیستانی مەرجەعی باڵای شیعەی لە عێراق كردووەو دوای ئاماژەدان بۆ دۆخی خراپی جیهانی ئیسلامی، داوای لە ناوبراو كردووە بەهۆی بوونی پێگەكەی لە عێراق كێشەكانی ئەو وڵاتە چارەسەر بكات‌و دەسەڵاتەكانی‌و نفوزی خۆی بخاتەكار بەشێوەیەك لە سونە مەزهەبەكانی ئێرانیش سوود وەربگرێت.

نوسینگەی وتاربێژی زاهیدان بڵاویكردەوە، مەولانا عەبدولحەمید كێشەكانی پێكنەهێنانی حكوومەت لە عێراق‌و خواستەكانی هاووڵاتیان‌و خزمەتگوزارییەكان‌و ئاوارەبوونی بەشێكیتریان بە هۆكاری كێشەكانی عێراق زانی.

ئاماژەی بۆ ئەوەش كردوە، دوای چەندین ساڵ لە ناوئومێدی‌و وێرانكاری، ئێستا خەریكە ووردە ووردە ئومێد بۆ هاووڵاتیان دەگەڕێتەوەو ئومێد دەكەین بەهۆی پێگەی باوكانەی ئێوە فەرمان بكەن حكومەتێكی خێرای دادپەروەرو خەڵك ویست پێكبهێنرێت كە مافی هەموو هاووڵاتیان بدات.

ناوبراو لە نامەكەیدا بۆ سیستانی، ئاماژەی بۆ ئەوەش كردووە، كە سونە مەزهەبەكانی ئێران دوای شۆڕشی ئیسلامی ئێران لە دۆخێكی خراپدان‌و ئازادی مەزهەبییان لێ زەوت كراوەو جگە لەوەش رێگرییان لێدەكرێت كە بەرپرسیارێتی لە كارەكانیان وەربگرن تەنانەت لە ناوچە سونە نشینەكانیشدا.

هەروەها نەبوونی مزگەوت بۆ سونە مەزهەبەكان‌و رێگریكردن لە نوێژخوێنان بۆ نوێژی هەینی لە تاران‌و زۆرێك لە كێشەكانیتر كە تا ئێستا ئێران نەرمی لەو بوارەوە نەنواندووە.

ناوبراو داواشی لە سیستانی كردووە، وەك مەرجەعیەتێكی گەورەی شیعە مەزهەب لە ناوچەكە كەسایەتی خۆی بخاتەگەڕ تاكو بتوانێت داوا لە دەسەڵاتدارانی ئێرانی بكات دۆخی سونە مەزهەبەكانی ئێران چارەسەر بكات.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
ریکلام

کوردستان

دوایین