ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

كورد و “گلیورلەری ” كەركوك .

هاوڕێ توانا مێرگەسەری

سۆسیۆلۆگی عێراقی دكتۆر (علی الوەردی )
لەیاداشتەكانیدا دەگێڕێتەوە كە كاتێك بەغداد كەوتەدەست ئینگلیزەكان و كۆتاییان بە حكومی عوسمانییەكان هێنا ماوەیەك پڕوپاگەندەی ئەوە بڵاودەكرایەوە كە جارێكی تر عوسمانییەكان دەگەڕێنەوە و ئینگلیز دەردەپەڕێنن ئینجا دەڵێت بەو كەسانە دەوترا “گلیورلەر ” واتا گەڕاوەكان (عائیدون) بەڵام دواجار دەركەوت نەپڕوپاگەندە توانی كە توركە عوسمانلیەكان بگەڕێنتەوە و نەئینگلزەكانیش دەڕپەڕێندران.
جا دیقەت بفەرموون وێكچونێكی زۆر لەنێوانی “گلیورلەری ” تورك و وەلا‌و توركە دەسەڵات لە دەستچوەكانی ئەوێ ڕۆژێی بەغداد و هەروا (دەگەڕێینەوە)كەركوكی جارێك لە دەستچووی كوردستاندا هەیە .بەڵام بۆئەوەی كورد بۆئەبەد بەدەر دوو كەسەری “گلیورلەرەكان ” نەچێت لە فەرزە فەڕزترە بزانێت كە ئایە لە چ سەردەم و هەلومەرج و قۆناغێكدا دەژیت ؟
یان دروستتر وڵامی ئەم پرسیاره بداتەوە ئاخۆ بەڕاست لە ئێستادا یەكلاكردنەوەی چارەنوسی ناوچە دابڕێنراوەكان بە تەنها پرسێكی عێراق كوردیه یان تێكەڵ بە بوعدوو و بەرژەوەندیی ئیقلمی و نێودەوڵەتی كراوە ؟
ئایە كام میكانزمی گونجا و بێ زیان یان لایەنی كەم كەم زیان موكینە بۆ گێڕاندنەوەی ناوچە كوردستانیەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم ؟
هەڵبەت وەڵامدانەوەی دروستی ئەم پرسیارانە ڕاستەوخۆ دەمان گەیێنێتە جۆری چارەسەری پرسەكە چونكی ئیدی بە تەجروبە دەركەوت ،
كە هێزگەلی كورد ناتوانێت بە مەنتقی هێز ئەم پرسە بە قازانجی خۆیدا بشكێنێتەوە نەك هەر ئەمە بەڵكو گرنگە ددانیش بەو ڕاستیەدا بنرێت هێز گەلی كورد لەماوەی چەند ساڵی حكومڕانی خۆجێی لە خانەقینەوە تا كو شەنگال تێستی حكومڕانیەكی خراپیكردوو كەمترین هەوڵ و هەنگای سیاسی قانونی نەنرا بۆ یەكلاكرد ئەم پرسە گرنگ و چارنوس سازه ، ئەمە لەكاتێكدا كورد هەم دەسەڵاتی ئیداری هەم دوای هاتنی داعش كوردكورت مەودا سەركەوتنی گەورەی سەربازی بەدەست هێنا لەناوچانە .
بەڵام چونكی گەڕاندنەوەی خاك و خاڵكی ئەم ناوچانە لە زهنیەتی ئەم هێزانەدا ئەولەویەت نەبوو چونكی كوردایەتی مەڕ جەع نەبوو !
بینمان دواجار لەبری ئەوەی كە ئەم سەركەوتنە سەربازیەتەرجمەی سەركەوتنی سیاسی بكرێت ئەوا چاو تروكانێكدا سەركەوتن هەڵگڕایە وە بوو بەشكست ! ئێستا كات كاتی ئەوەنیە كە بە هەڵایی ئیعلامی و دیسكۆرسی حیزبی جارێكی شكستە ئەزموونی چەند ساڵی ڕابردوو دووباره و گەرم بكرێتەوە !
ئیدی كات گونجاوە ئەگەر نیازتان پاكە و كارتان چاكە ، با تەگبیری دەستوری بۆ یەكلاكردنەوەی پرسی ئەم ناوچانە كە خۆی لە جێ بەجێكردنی مادەی 140 دا دەبینێتەوە ئەوا تاكە خواست و داخوازی و هەروا بنەمایی دانوستانەكانی نێوانی كورد و هێزە براوەكانی بەغداد بۆ تەشكیلی حكومەتی گریمانە كراوی عێراق بێت نەك وەكو خوی ڕابردوو وەرگرتنی دا هات و دەسەڵات لە بەغداد ! ئاخر دەی لە ئێستا دا ئەمە حەلی موكینە بۆ گەڕاندنەوەی ناوچە دابڕێندراوەكان بۆ سەر هەرێم (نەك گەڕانەوە بۆ ناوچە دابڕێندراوەكان ..

ریکلام

وتار

خۆپیشاندانەکانی باشور لەقازانجی کێدایە؟

عەدنان سەیدحسێن
خۆپیشاندانەکانی بەسرەو بەشێک لەشارەکانی باشوری عێراق سەرەڕای بەڵێنەکانی حکومەت و گوشاری هێزە ئەمنییەکان هێشتا بەردەوامە، دەرئەنجامێکی روونی ١٥ساڵ فەرمانڕەوایی حزبە شیعیەکانە، کەتەنها کارێک کردبێتیان (رێک وەکو لای خۆمان) دامەزراندنی هاوحزبیەکانیانە لەکەرتی گشتی و دابەشکردنی کەرتی تایبەتە لەنێوان خۆیاندا.
خۆپیشاندانەکانی بەسرە خۆڕسکانەو چاوەڕوانکراوبوو، دەرئەنجامی کەمی کارەباو کەمی ئاوی پاکی خواردنەوەو کەمی هەلیکارو ناهەقی لەدابەشکردنی داهاتەکاندایە، ئەندامێکی ئەنجومەنی پارێزگای بەسرە دەڵێت: گەرچی هەزاران دەرچووی زانکۆ لەشارەکەدا بەدوای کاردا دەگەڕێن، ٣٠ هەزار کەس لەوانەی لەکەرتی نەوتی بەسرە کاردەکەن لەدەرەوەی پارێزگاکە هێنراون.
یەکێک لەو گەنجانەی بەشداربوو لەخۆپیشاندانەکاندا “لەرووداوەوە” دەیگووت: ئەگەر ئەم خۆپیشاندانانەش رابگیرێت، بەشێوەی نوێ خۆپیشاندانی دیکە دەستپێدەکاتەوە.
خۆپیشاندانەکەی بەسرەو باشوری عێراق، ئەنجامی لاوازی دەسەڵاتدارێتی عێراقییە، حکومەت ناتوانێت بەرۆڵی خۆی هەستێت لەئەنجامی زۆرو بۆری ناوەندەکانی فەرمانڕەوایی لەعێراق، ئاخر بەوە نییە عەبادی لەدەمی ریفراندۆمدا دەیگووت دەبێت لەزاخۆوە بۆ فاو یەک دەسەڵات بەڕێوەی ببات، جەنابی عەبادی کەسەرکردەی گشتی هێزە چەکدارەکانە نەدەتوانێت ئاڵوگۆڕ بەفەسیلێکی حەشدی شەعبی بکات، نەدەزانێت حەشدی شەعبی چەند هەزار چەکدارەو چەند وەردەگرن و چەندیش چەک و تەقەمەنیان هەیە.
نەهەموو فەرمانگە مەدەنیەکانیش لەژێر دەسەڵاتی ئەودایە، لەنمونەی فڕۆکەخانەی نەجەف کەسەرۆک وەزیران نەیتوانی بەڕێوبەرەکەی بگۆڕێت.
ئەوەی مەترسی خۆپیشاندانەکان چەند بەرامبەر دەکات، شێلگیری ئیدارەی دۆناڵد ترەمپە لەکەمکردنەوەی نفوزی ئێران لەعێراق و سوریادا.
ئەمریکا کەدەیەوێت بەهەرجۆرێک بێت حکومەتێک دابمەزرێت نەچێتە ژێر باری ئێران و حکومەتی نوێی عێراق سەرەتایەک بێت بۆ راگرتنی نفوزی ئێران لەناوچەکە، دەتوانێت سوودمەند لەم خۆپیشاندانانەو داشی موقتەدا سەدر سەربخات کە لەهەمان ئاواز دەخوێنێت و دەیەوێت بڕیاری حکومەتەکەی عێراقیانە بێت نەک لەتارانەوە بڕیاری بۆبێت.
ئێران دەتوانێت سوودمەند بێت لەو خۆپیشاندانانە بەوەی خۆپیشاندان حەیدەر عەبادی(کەلەنێو شیعەدا بەنزیک لەئەمریکا ئەژمار دەکرێت) بەلاواز نیشاندەدات و چانسی هاوپەیمانەکانی چەند بەرابەر دەبێتەوە، دواتریش وەک برا گەورەیەک میانگیری لەنێوانیاندا دەکات.
حەیدەر عەبادی دەتوانێت سوودمەند بێت بەوەی دەسەڵاتی حکومەت بگەڕێنێتەوە بەسەر بەشێک لەو دامەزراوانەی لەدەستی دەرچووبوون لەوێنەی فڕۆکەخانەی نەجەف (کەوەک بەرپرسانی دەڵێن خۆپیشاندەران بەئۆتۆمبیلی تایبەت برانە ژوورەوە) بەوەش دەسەڵاتی سەقامگیرتر دەبێت.
پاش راگرتنیان بۆ زیاتر لە ١٥ساڵ لەلایەن حزبە شیعییە تەقلیدیەکانەوە، باشوری زۆرینە شیعە دەبێتە گۆڕەپانێکی نوێی یەکلاکەرەوە، لەرێگەیەوە پێکهاتەی حکومەتی نوێی عێراق دادەڕێژێرێت، ئامادەیی ئێران و ئەمریکاش بۆ گێمێکی دیکەی رووبەڕووبوونەوە لەناوچەکە روون دەبێتەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

هه‌ڵوێست‌و وه‌فا له‌ فه‌رهه‌نگی حزبه‌كانی كوردستاندا

سه‌عد مه‌لا عه‌بدوڵلا گوڵپی

هه‌رچه‌نده‌ لێره‌و له‌وێ حزب و گروپی جۆراوجۆر به‌ بیانووی جیاواز و به‌ روخسارێكی روپۆشكراوی نێوه‌ڕۆك ره‌شه‌وه‌ هه‌ڵده‌تۆقێن، به‌ڵام له‌راستیدا هاوشێوه‌ و هاوئامانج و هاوڕێی هه‌مان ئه‌و حزبه‌ ته‌قلیدییه‌ شكستخواردووانه‌ن كه‌ له‌ كوردستاندا چه‌قیان داكوتاوه‌ و به‌ گه‌نده‌ڵی دوای گه‌نده‌ڵی و به‌ ساخته‌كاری و فێڵ و ته‌ڵه‌كه‌ مانه‌وه‌ به‌ ژیانی خۆیان ده‌ده‌ن.

حزبی سیاسی له‌ كوردستان به‌ هه‌موو پێوه‌ر و ئایدیا و جوڵانه‌وه‌كانییه‌وه‌ له‌ كوردستان ئیكسپایه‌ر بووه‌ و هاووڵاتیانی كوردستان پێویستیان به‌ به‌رپرسگه‌لێكه‌ كه‌ خزمه‌ت و خزمه‌تكاریی گه‌له‌كه‌ی بكات و له‌پای ماندووبونیشی مافێكی چه‌ند هێنده‌ بۆ خۆی به‌رێت، به‌ڵام لێره‌ هاووڵاتی به‌ كوردی وه‌ك “قه‌ره‌چ” رۆژه‌كانی ساڵ ده‌ژمێرێت و به‌رپرسه‌كانیش پێش سه‌رۆك و به‌رپرسی وڵاته‌ زلهێزه‌كانی دونیا كه‌وتوون له‌ ژیان و گوزه‌راندا.

جارێك به‌ناوی شۆڕش و جارێك به‌ناوی كوردایه‌تی‌و جارێكیتر به‌ناوی گۆڕانكاری و هه‌ندێك جاریش به‌ناوی نوێبوونه‌وه‌و هه‌ستانه‌وه‌، یان شكانی پێوه‌ره‌ ته‌قلیدییه‌كانی كوردستان، حزبی جۆراوجۆر دێن و ده‌ڕۆن، به‌ڵام هیچیان تینوێتی هاووڵاتی كوردییان نه‌شكاند، به‌شێوه‌یه‌ك هه‌ندێك حزب له‌ هه‌ناوی دایكیانه‌وه‌ هه‌ڵده‌تۆقێن و ده‌یانه‌وێ به‌ هه‌ناسه‌یه‌كی پاك و نوێوه‌ خه‌ڵكی فریو بده‌ن، به‌ڵام ئه‌وانیش هه‌ر به‌ خێرایی شكست ده‌هێنن، چونكه‌ خه‌ڵكی كوردستان له‌وه‌ تێگه‌یشتووه‌ كه‌ چیتر نایه‌وێ ببێته‌ دارده‌ست‌و كۆیله‌ی حزبه‌ بێ وه‌فاكان، هه‌ڵبژاردنه‌كانی عێراقیش باشترین نمونه‌ی ئه‌و شكسته‌یه‌ كه‌ حزبه‌كان به‌خۆیانه‌وه‌ بینیویانه‌.

مێژووی گه‌لی كورد پڕێتی له‌ شكست و خیانه‌ت و بێ وه‌فایی و خستنی یه‌كتر، ئه‌گه‌رنا هه‌مووان ده‌زانین وڵاتێكی وه‌كو كرواتیا كه‌ له‌ ئێستادا و به‌هۆی مۆندیالی 2018وه‌ ده‌نگۆی له‌ جیهاندا بڵاوبوه‌ته‌وه‌ له‌گه‌ڵ هه‌رێمی كوردستان پێكه‌وه‌ حكومڕانییان راگه‌یاندووه‌، ئه‌و به‌ سه‌ربه‌خۆیی و ئێره‌ش نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆ، به‌ڵام لای ئه‌وان ته‌نها كێشه‌یان ئه‌وه‌ بوو ببنه‌ یه‌كه‌می جیهان له‌ وه‌رزشدا، ئێمه‌ش تازه‌ به‌ تازه‌ خه‌ریكی جۆزه‌ هه‌ڵدانه‌وه‌و پاشه‌كه‌وتی موچه‌ و ریسوایی حوكمڕانیه‌تی خۆمانین، ئه‌مه‌ش جارێكیتر شكستی ئه‌و حزبانه‌ ده‌سه‌لمێنێت كه‌ نه‌یانتوانیوه‌ له‌ ماوه‌ی ئه‌م هه‌موو ساڵه‌دا مسقاڵه‌ زه‌ڕه‌ییه‌ك خزمه‌ت و خۆشه‌ویستی هاووڵاتی بۆ خۆیان زه‌وت كه‌ن.

بێ هه‌ڵوێستی‌و بێوه‌فای حزبه‌كانی كوردستان ته‌نها هاووڵاتی كوردستانی به‌ گشتی نه‌گرتوه‌ته‌وه‌، تاكو وه‌ك پێشتر ده‌وترا هاووڵاتی كورد حزبێنراون و كه‌س كه‌سیتر ناخوێنێته‌وه‌و گۆشت و نه‌وتی نیشتمان ته‌نها بۆ ماڵه‌ حزبییه‌كانه‌، به‌ڵكو بێ هه‌ڵوێستی و بێ وه‌فایی حزبی كوردی بۆ خودی ئه‌و ئه‌ندامانه‌شێتی كه‌ سه‌رده‌مانێك رۆح و گیان‌و ماڵی خۆیان و بنه‌ماڵه‌كانیان كردوه‌ته‌ قوربانی ئایدیای حزبه‌كانیان، ئه‌و ئه‌ندامانه‌ی به‌ سكی برسی و گیرفانی به‌تاڵه‌وه‌ بلۆكی سه‌ركه‌وتنیان ده‌خسته‌ سه‌ر بلۆكی دووه‌م تاكو گه‌شانه‌وه‌ی ئاڵای حزبه‌كانیان ببینن، به‌ڵام لێره‌ ماستاوچێتی و پاشقول جێی به‌ هه‌ڵوێست و كار و كردار له‌ق كردووه‌، هه‌میشه‌ بودجه‌و وه‌فای حزب بۆ ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ خه‌ریكی ماچكردنی ده‌ستی خاوه‌نه‌كانیانن، ئه‌گه‌رچی بێ كار وبێ كرده‌وه‌ش بن، به‌ڵام زمانیان سه‌رجه‌م بۆشاییه‌كانیانی پڕكردوه‌ته‌وه‌، ئه‌زانن حزبه‌كانیش وه‌ك حكومه‌تی هه‌رێمیان لێهاتووه‌، 80%ی فه‌رمانبه‌ری هه‌رێم بێ كارن‌و خه‌ریكی موچه‌ خواردنن، حزبه‌كانیش ئه‌م تایه‌ گرتوونییه‌تییه‌وه‌.

لێره‌وه‌ ده‌مه‌وێ بڵێم، ده‌سه‌ڵاتی كوردی تاكو به‌ وه‌فا نه‌بێت بۆ هاووڵاتی و حزبیش بۆ ئه‌ندامه‌ چالاكه‌كانی، هیچكات چاوه‌ڕێی سه‌ركه‌وتن و پێشكه‌وتن نه‌كه‌ن، چونكه‌ زۆرینه‌ی سه‌ركرده‌ و به‌رپرسه‌كانی جیهان ئه‌و راوێژكار و ماستاوچییانه‌ له‌ناویان بردن كه‌ به‌ راپۆرتی درۆ و چه‌ور، چه‌وری گیرفانی سه‌رووی خۆیانیان ده‌دۆشی و دواجار ده‌سه‌ڵاتی سه‌ركرده‌كانیان به‌ره‌و ئاوا بوون ده‌برد و ئه‌ندام و هاووڵاتییه‌ خه‌مخۆره‌كانیش ده‌بوونه‌ پشكۆی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌، بۆیه‌ وه‌فا بۆ رابردوو و خزمه‌ت بۆ داهاتوو به‌ردی بناغه‌ی ده‌سه‌ڵاتێكی سه‌ركه‌وتوو و دادپه‌روه‌ره‌ بۆ هه‌ر لایه‌نێك كه‌ بیه‌وێت سه‌ركه‌وتوو بێت، نه‌ك پێوه‌ری ئایدیا و فێڵی شكاندنی ئایدیا بۆ خه‌ڵه‌تاندنی گه‌ل.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

دەربارەی كۆبونەوەكەی ئەمڕۆی یەكێتی و پارتی

هۆشیار عەبدوڵا
(بێ گۆڕانكاری بنەڕەتی، بەم شیوازەی ئێستا تەجروبەی هەڵبژاردن و سندوقەكانی دەنگدان نابوت بوە و تەنها تازەكردنەوەی شەرعیەتی یەكێتی و پارتیە بە تەزویر)
پارتی و یەكێتی بۆ درێژە دان بە حوكمی خۆیان رێككەوتون ماوەتەوە لەسەر دابەشكردنی پۆستەكان یەكلاببنەوە دەشیانەوێت بەناوی یەكڕیزیەوە حزبەكان بكەنە شایەتێكی هیچ نەدیو .
لە كۆبونەوەی ئەمڕۆیاندا ئەوەی ناویان ناوە پرۆژە بۆ رۆشتن بەرەو بەغداد و وا ئیدیعا دەكەن كە بۆ مافەكانیی گەلی كوردستانە هیچ نیە جگە لەوەی پرۆژەیەكە بۆ دابەشكردنیی پۆس و پایە لەوناوخۆیاندا .

بۆ بەدەستهێنانی پۆستی زیاتریش مادەی ۱٤٠ وپێشمەرگە و نەوت و شەراكەت باسدەكەن بەلام ئەمانە وەك جۆرێك لە بازرگانی پێوەكردن بەكاردێنن و كێ پۆستی زیاتریان بداتێ لەگەڵیدا رێكدەكەون و بچوكترین بایەخیان بۆ مافە نیشتیمانیەكان نابێت، ئەم راستیەش بە زویی بۆ هەموان دەردەكەوێت .
ئەوەشیی كە باسیی دەكەن گوایە بەلایانەوە گرنگە حزبە كوردستانیەكانیان لەگەڵدا بێت بۆ سێ ئامانجە ؛
یەك ؛ دەیانەوێت بەناوی یەكریزیەوە وا لەو حزبانە بكەن دانبنێن بە شەرعیەتی ئینتیخاباتەكە و تەزویرەكەیان پێ بشەرعێنن .
دو؛ فشارێكی ئەمریكیەكانیان لەسەرە بەوەی كە وا باشترە كورد بەیەك تیم برواتە بەغدا، دەیانەوێت پێیان بڵێن ئەوەتا ئێمە ئامادەین.
سێ؛ دەیانەوێت بە هێزە عێراقیەكان بڵین ئێمە هەموو كورد پێكەوەین بۆ ئەوەی پۆستی زیاتر بۆ خۆیان (ینك و پدك ) بەدەست بهێنن واتا قورسایی خۆیانیان پێ زیاد بكەن.
لەناوخۆشیاندا باسیانكردوە كە ئەو حزبانە نایەنە لەگەڵماندا و لە بارێكیشدا پێیان باشبوە كە ئەگەر نەهاتن ئەوا پۆستەكان لەناو خۆیاندا دابەش بكەن .
لەسەر دابەشكردنی پۆستەكان هێشتا ئالۆزیەك هەیە لەسەر ئەوەی سەرۆك كۆمار بۆ پارتی دەبێت یا یەكێتی بەڵام زانیاری هەیە بەوەی پارتی ئەمجارە پارێزگاری كەركوك و سەرۆك كۆمار بەرامبەر یەك رابگرێت و یەكیان بداتە یەكێتی نەك هەردوكی .
لەسەر هەڵبژاردنەكانی هەرێم قسەیان كردوە بەوەی دۆخێك دروست بكەن كە لەروی شكلیەوە باشتر بێت لەوەی عێراق بەلام قسەی ئەوەشیان كردوە كە تەنسیقی هاوبەش بكەن بۆ هەڵبژاردنەكان و هەردولاش دەیانەوێت ئەنجامە ساختەكانیی هەڵبژاردنیی پەرلەمانی عیراق بسەپێینن و جارێكی تر بە تەزویر ئەو حەجمە بدەنەوە بە حزبەكانیی دەرەوەی خۆیان .
بە دیدی من تاكە هەڵوێستی نیشتیمانیی هێزەكانی دەرەوەی ئەو دو حزبە ئەوەیە هیچ هاوبەشی و رێكەوتن و نزیكایەتیەكیان لەگەلدا نەكەن و تا كشانەوە لە پرۆسەی سیاسیی عێراق و هەرێم لەگەڵیاندا بڕۆن بە بایكۆتی هەڵبژاردنیشەوە.
تەجروبەی سندوقەكانیی دەنگدان لەگەڵ یەكێتی و پارتی دوای تەزویرە زەبەلاحەكەی هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق بەتەواوی نابوت بوە و پێویست بە رێكار و شیوازی تری ململانێی هەیە بۆ راگرتنیان .
وایلێهاتوە هەمو جارێك بە هەڵبژاردنێكی پڕ ساختە ئەو دوحزبە شەرعیەتیكی ساختە بۆخۆیان تازەدەكەنەوە و وەك بار بەسەر شانی میلەتەكەوە دەمێننەوە .
مۆدێلی گەمەی سیاسیی بە نەفەسی رابردو بە بنبەست گەیشتوە هەرێم پێویستی بە قۆناغی نوێ و فكری نوێ و ئیرادەی نوێ و ئالیەتی نوێیە.
قسە بەكارەكە ئەوەیە هەر هێزێك ئیدیعای كردبێت یەكێتی و پارتی تەزویریانلێكردوە برواتەوە تەنیشتیان بەناوی یەكڕیزیەوە بە رادەیەك مایەپوچە ئاشبەتاڵی لێبكات باشترە .

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
ریکلام

کوردستان

دوایین