ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان
ریکلام

وتار

رۆڵی حزبه‌كان له‌ حوكمڕانی دا

 

بەگشتی حزبەكان دو رۆڵی سەرەكیان هەیە لە گەشەپێكردن و رێكخستنی كۆمەڵگەدا

یەكەم: نوێنەرایەتی كردن؛ كە لەرێگای ئاراستەكردنی بەرژەوەندیە جیاوازەكان و كۆكردنەوەی داواكاریەكانیان و تەرجەمەكردنی ویستە گشتیەكان بۆ سیاسەتی جیاواز بەگوێرەی ئایدۆلۆجیاو پرەنسیپەكانی حزبەكان خۆیان و تەوزیفكردنی ئەو سیاسەتانە لە پرۆگرامەكانی حوكمڕانیدا . لەم رێگایەوه ‌حزب كۆمەڵگە بە سیستەمەوە دەبەستێتەوەو بناغەیەكی بەهێز بۆ ئەم پێكەوەگرێدانە دروست دەكا. چونكە كاتێك حزب دەنگ بۆ هاوڵاتیبون دەگەرێنێتەوە لە حوكمڕانیدا واتای وایە بەها دەداتە دەنگی هاوڵاتیبون و حسابی بۆ دەكا.

دوەم: حزب لۆژیك و عەقڵانیەت دەبەخشێتە دامەزراوەكانی حوكمڕانی و رێكیان دەخا. جا ئەو حزبانە لە حوكمڕانیدا بن یان نا، دەگەڕێن بەدوای ئەو سیاسەت و بەرنامانەی كە خزمەت بەبەرژەوەندی دەنگدەرانیان دەكاو لە ئەنجامیشدا خزمەت بە كۆی سیستەمەكە دەكا لەچوارچێوە فراوانترەكەدا.

كاتێ ئەم دو رۆڵە لە دیمۆكراسیەتی نوێدا دەتوێنەوەو حكومەتی نوێنەرایەتی دروست دەكەن و حوكمڕانی و نوێنەرایەتی بەم پێیە دەبنە دو روی یەك دراو، ئەوا پرسەكانی بەرپرسیارێتی و وەڵامدەرێتیش دێتە كایەوە. بەو واتایەی كە لەیەك كاتدا حكومەت هەم نوێنەرایەتی خەڵك دەكاو لەخەڵكەوە شەرعیەتی وەرگرتوەو لەهەمانكاتیشدا بەرپرسیارە لەبەرامبەر نوێنەرانی خەڵك لە پارلەمانەكاندا، چونكە هەمان ئەو رێكخستنەی كە حوكمڕانە بەسەر هاوڵاتیاندا و دەنگی پێ بڵندكردون لەسەر مەسەلەكان و ئەو رێكخستنەش كە ئاراستەی نوێنەرایەتیكردنی گرتۆتە ئەستۆ بونەتە یەك یەكەو پێكەوە دامەزراوەكانی سیستەمەكە دەبەن بەڕێوە.

ئەمە ئەو خاڵە جەوهەریەیە كەلەهەرێمی كوردستان غائیبە. چونكە ئەو دو رێكخستنە لەیەك جیاوازن و دور لەیەك گەشە دەكەن و ناتوانن لە بۆتەی حوكمڕانێكی نوێنەرایەتیدا بتوێنەوە.
لەلایەك لەجێگای چەقی راكێشانی حزبەكان بریتی بێت لە هاوڵاتی، ئەوان حكومەت و دەوڵەتیان بە چەقی تاودان و راكێشانیان بە ئامانج گرتوە. ئەمە سەرباری ئەوەی لە جێگای ئەوەی حوكمڕانێكی نوێنەرایەتی بن و دامەزراوە حكومیەكان رێوشوێنی گونجاویان هەبێ بۆ ئیحتواكردنی پرسەكانی رای گشتی، هاتون تەنها فشارو فۆكەسیان خستۆتە سەر حكومەت و كابینە وزاریەكان. لە كۆتایشدا حكومەتەكە گرنگ نیە نوێنەرایەتی راستەقینەی خەڵك دەكا یان نا، بەڵكو ئەوەی گرنگە ئەوەیە كە هەبێت و بمێنێتەوە یان راستر بۆشایی شەرعی و یاسای دروست نەبێ وەك خۆیان باسی دەكەن.

ئۆپۆزسیۆنەكانیش بە بەشداریكردنیان لە حكومەتدا لە دوای هەڵبژاردنەكانی ٢٠١٣ەوە پاشەكشەیان لە ئیحتواكردنی رای گشتی و چاككردنی خودی حوكمڕانیدا كرد‌. بەواتایەكی تر ئەو جۆرە لە گەمەی سیاسی كە دو هێزەكەی حوكمڕان و دەرەوەی دەیكەن تەنها حكومەتی بە ئامانج گرتوە نەك هاوڵاتی. هەربۆیە حزبەكان لەم جۆرە لە بژاردەدا لەجێگای ئەوەی دامەزراوەی گشتی بن بۆ رێكخستنی كۆمەڵگە و رای گشتی، دەبنە دامەزراوەی حكومەتی و وەك ئەو رەفتار دەكەن. بە ئەسڵناسینی حكومەت بەم شێوەیە دەبێتە هۆكاری ئەوەی لەلایەك هاوڵاتی و دەنگدەران فەرامۆش بكەن و لەلاكەی تریشەوە رێكخستنی ناوخۆی خۆشیان فەرامۆش بكەن.

حكومەتی نوێنەرایەتی وەك كلیلی چارەسەری قەیرانەكانی هەرێم:

حكومڕانی باش (رەشید)و حكومەتی نوێنەرایەتی هاوڵاتی بە ئامانج دەگرێ لەرێگای هاوڵاتی خۆیەوە. بەو واتایەی لەجێگای ئەوەی حزبەكان ببنە هەڵبژێرەری پاڵێوراوەكانی كابینەی وزاری و لە پارلەماندا شەرعیەت وەرگرن، بێ ئەوەی ئەو كابینەیە بە فلتەری هاوڵاتیدا راستەوخۆ بڕوا، لە حكومڕانی باشدا حكومەتی نوێنەرایەتی لەو كەسانە پێك دێ كە بۆ خۆیان لە پێشدا دەبنە ئەندامی پارلەمان و لەلایەن هاوڵاتیەوە هەڵدەبژێردرێن ئەوسا لە نێو دەستەبژێری پارلەماندا دەپاڵێورێن و دەبنە بەرپرسیار لەبەردەم رای گشتیدا.

هەربۆیه ‌لەم جۆرە لە حوكمڕانیدا بەرپرسیارێتی زیاتر هەڵدەگیردرێت و لەدەرەوەی هاوڵاتی هیچ شتێكی تر ناكرێتە‌ سەرچاوەی هێزو لێپرسینەوەو داهێنان.

هەڵبەت ئەم مۆدێلەی دواین بەرگر دەبێ لەبەردەم هەر حكومەتێك و كەسێك كە پتر لە ٨ ساڵ یان دو خوڵی هەڵبژاردندا بمێنێتەوه،‌ چونكە لێرە گرفتی یاسای بۆ دروست دەبێ بەو پێیەی تەنهاو تەنها دەبێ ئەندامی پارلەمان بێو لە دو خول زیاتریش بەگوێرەی یاساكە ناتوانێ ببێتە سەرەك وەزیران یان وەزیر. كەوایە ئەم مۆدێلەی حوكمڕانی چارەسەری پرسی دكتاتۆریەت و فەرزكردنی ئیرادەی حزب و حكومەتیش دەكا بەسەر ئیرادەی ئەنجومەنی هەڵبژێردراو یان پارلەماندا.

دیارە لەخۆڕا نیە زانایانی بواری زانستی سیاسی و‌ كارگێڕی گشتی و یاسا رێككەوتون لەسەر ئەم مۆدێلە لە حوكمڕانی، چونكە مەترسیەكە لای ئەوان تەنها لە خراپ بەكار هێنانی دەسەڵاتی سیاسی و ئابوری و دروستبونی گەندەڵی و دكتاتۆریەت نیە. بەڵكو بیر لە چارەسەری دەكەنەوە بۆ مانەوەو گەشەپێدانی ئەوەی پێی دەوترێ گەشەی سیاسی لەرێگەی پاراستنی بەها ناوخۆییەكانی حزبەكانەوه.

ئالێرەدا گرنگی وەزیفەی دەنگدان دەر دەكەوێ. هەڵبەت دو تێڕوانین هەیە بۆ ئەم باسە ، یەكەمیان تێڕوانینی بەدامەزراوەناسەكانە (Institutionalists) كە تێڕوانینێكی ماكرۆییانەیەو جەغت دەكاتەوە لەوەی وەزیفەی سەرەكی دەنگدان دروستكردن و بەرهەمهێنانی حكومەتە. ئەوی تر لەسەر بنەمایەكی گوزارشتكاری (Expressive) بونیاد نراوەو میكرۆییانە سەیری وەزیفەی دەنگدان دەكا. پێی وایە وەزیفەی دەنگدان خاڵی بونەوەی دەنگدەرە لەرێگای پەسەندكردنی بژاردەكان و بەكارهێنانیەتی وەك هەلێك بۆ خۆ بەتاڵكردنەوە گوزارشتكردن لە ئارەزوە سیاسیەكان.

جا هەركام لەو دو وەزیفەیە بێ لەدواجاردا حكومەت پێك دێو دەنگدەریش دەستی لەو دروستكردنەدا بە فعلی هەیە، بەڵام ئەی ئەگەر دەنگدەر توانی گوزارشت لە رای خۆی بكا، بەڵام حزبە گوزارشتلێكراوەكان نەیانتوانی ئەو گوزارشتانەی دەنگدەر هەڵمژن و تەوزیفی بە باشی بكەن لە پرۆسەی سیاسیدا؟ بەو واتایەی بەرهەمی ئەو دەنگانە حكومەتێكی ناشایستە بو؟

لە وەڵامدا هاوشێوەی( پیتەر مەیر) دەڵێم ئەوحكومەتە هیچ پێناسەیەكی لۆژیكی بۆ نامێنێ و دەنگەكان دەبنە كەرەسەیەكی لەكاركەوتوهەر بۆیە حكومەتەكەش دەبێتە حكومەتێكی لەكاركەوتو نەك نوێنەرایەتی و بەمەش دو رێگە لەبەردەم دەنگدەر دەمێنێ؛

یەكەم: شێوازێكی جیاواز لە دەنگدان دەگرێتە بەر
دوەم: حزبێكی تر دەدۆزێتەوە دەنگی پێبدا

لە حاڵەتی یەكەم شكستی دیمۆكراسی دروست دەبێ، چونكە ئەگەر هەیە بەرەو توندوتیژی و راپەڕین مل بنێ، ئەمە لەكاتێكدا حاڵەتی دوەم شكستی حزبە حوكمڕانەكانە. لەهەردو حاڵەتیشدا شتێك دێتە بەرهەم كە پێی دەوترێ دژە سیستەم (ئەنتی سیستەم) كە كۆی ئەو حزب یان بزاوتانە دەگرێتەوە كە هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی ئەو كابینەیە دەدەن كە شكستی خواردوە. بۆیە ئەوەی دەبێ لە زانستی سیاسی و سیستەمە سیاسیەكاندا پێی دەوترێ (Bipolarism) واتا جوت‌ جەمسەر چێ ببێو جێگەی فرە جەمسەریی بگرێتەوە. بەو واتایەی ئەنتی سیستەمگەراكان هەمویان بچنە یەك تای تەرازوەكەوە حزبەكانی دەسەڵاتیش (یەكێتی و پارتی بە نمونه) لەتاكەی تردا بن.

پرسیارێكی تر كە هەر لەم باسەدا قوت دەبێتەوه ئەوەیە، ئەی‌ ئەگەر بە فعلی ئەو حكومەتەی دروستكرا توانی حوكمڕانی بكا بەڵام نوێنەرایەتی پێ نەكرا؟ یان بە پێچەوانەوە توانی نوێنەرایەتی بكا بەڵام حوكمڕانی پێ نەكرا؟

دیارە لە باری یەكەمدا مانای دروستبونی دكتاتۆریەته، بەڵام حكومەتێك بتوانێ نوێنەرایەتی بكاو كەچی حوكمڕانی پێ نەكرێ ئەوا بێگومان نزیكە لە حاڵەتی هەرێمی كوردستان، چونكە بەنزیكی حزبەكان بەشێكی زۆریان لەو حكومەتەدان كە ئەمێستا ماوكەی درێژكراوەتەوە، بەڵام ئەو حكومەتە شكستخواردوەو ناتوانێ حوكمڕانی بكا. لەم حاڵەتەشدا مانای وایە كەناڵەكانی حزبەكان سەركردایەتیەكی لاوازو بێ بەرهەمیان بەرهەم هێناوە بەجۆرێ توانای هەڵگرتنی باری قورسی حوكمڕانی و پرسەكانی هاوڵاتی نیە.

ئەم ئەرگومێنتە ئەرگومێنتێكی تر دەخولقێنێ ئەویش پرسی شەرعیەتە و لە ئاكامدا دەپرسرێ، كەوایە شەرعیەتی ئەو حكومەتە لەكوێدایە ئەگەر حزبەكان نوێنەرایەتیەكی وەها بێ كەڵكیان ناردبێتە ناو حوكمڕانیەوە كە ئەوەندە هەژار بێ لە ئەدای حوكمڕانیدا؟

لێرە بەرپرسیارێتی لەبەرامبەر دەنگ دەبێتە پرسێكی هەنوكەی و داواكاری لەسەر نوێنەرایەتیكردن لەگەڵ داواكاری لەسەر هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی دەبنە دو پرسی گرنگی حوكمڕانی و پێویستیان بە بەڵانس كردنە. چونكە هەر كات بەڵانس لەنێوان بەركارێتی و دیمۆكراسیدا هەبو ئەوكات مانای وایە ئەو حكومەتە هەم شەرعی و هەم نوێنەرایەتیەكی باش دەكا، بەواتاكەی تر هەم بەرپرسیارەو هەم شەرعیەتیشی لەو بەرپرسیارێتیەوە وەرگرتوە.

لە كۆتایشدا وەك راسڵ باچ پێناسەی دەكا، دامەزراوەی بەرپرسیار ئەو سیاسەتە سەركەوتوانە دابین دەكا كە دەبنە چارەسەری بۆ گرفت و كێشەكانی روبەڕوی دەبنەوە . بنەمای بەرپرسیارێتی بریتیە له خێرایی دابینكردنی سیاسەتەكەو بەجێگەیاندنی، ئینجا كاریگەرێتی ئەو بەجێگەیاندنەو ئاستی سەركەوتنی كە زامنی ئاستی بەرپرسیارێتین. هەر بۆیە وەختێ دەسەڵاتێك یان حوكمڕانیەك دەتوانێ ئەم هەنگاوانە بنێ مسداقیەت دروست دەكاو دەبێتە وەڵامدەرێكی خێرا بۆ گرفتەكان و ئەو گلەی و گازەندانەی كە هاوڵاتیان هەیانە. كاتێك هەڵسەنگاندن بۆ ئەدای حكومەتێك دەكرێ ئاستی وەڵام و بەرپرسیارێتی دەكرێتە پێوەر تاچەند ئەو حكومەتە سەرچاوەی سیاسەتەكانی بریتی بوە لەو گلەیی و گازەندانەی هاوڵاتی رۆژانە هەیبوەو تاچەند كاری لەسەر چاكسازیان كردوە.

وتار

بۆ قوباد تاڵەبانی نەزوڵم بکە و نەزوڵم قبوڵبکە

هێمن كەریم

قوباد تاڵەبانی ئەی كوری پیاوی بەشكۆ، دەزانی مێژوی تۆ لێرە دەستپێ دەكات ،لێ بەداخەوەم كە دەبینم لەژێر سایەیی تۆ دا ھەر رۆژە و كەرامەتی یەكێكمان دەشكێنرێت، ھەر رۆژە و بێ حورمەتی بە پیرۆزی یەكێكمان دەكرێت، خۆت ئاسا: مافیا و فیرعەونەكان بونەتە ھۆكاری شەرمەزاریمان ھەم لەناو خۆو ھەم لەدەرەوە.

دیارە كە ئەم نوسینەت ئاراستە كراوە، پەیوەندی بەو گرتە ڤیدۆییەوە ھەیە، كە گەنجێك بەناوی (ئا. ناسراو بە شێخە) كەوتۆتە گیانی كورێكی كاسب و ھەرچی سوكایەتی ھەیە پێی دەكات راستەوخۆ لەشوێنی كارەكەی، من لێرەدا دادوەر نیم تا بریاربدەم ھۆكار چیە و كێش تاوانبارە، وەلێ بەھەر پێوەرێكی ژیر و یاسایی عورفیش لێكی بدەیتەوە، ئەو كەسە مافی ئەوەی نیە مافیایانە مامەڵە بكات، تەشھیر و جنێو كلكە دەمانچە بەكاربھێنێت و یاساو عورفی كۆمەڵایەتی پێشێل بكات، ناكرێت گەر عورفی كۆمەڵایەتیش ھەق بدات ئەوە یاسا رێگە نادات بەشێوازی یاساخكراوانە سوكایەتی بەكەسانی تر بكرێت.

ئاشكرایە كە جوڵاندنی ئەم كەیسە پێویستی بەدەنگەوە ھاتنی بەرێزتان ھەیە، لەگەڵ پێویستی ویژدان، چونكە ویژدان تاكە دادگایە پرس بە یاسا و قازیی ناكات.
ئەم زوڵمە بۆ وەستاندنی پێویستی بەم دەستەجەمعی و نارەزاییە ھەیە، بەمەبەستی گیرۆدەكردنی داواكاری گشتی، نەوەك لكاندنی ئەم مرۆڤە یاساخە بەكەسانێكەوە، كە دورنیە بەھۆكاری ناوزراندنی ئەم یان ئەو بەرپرس و ببێتە خێرو بەرەكەت بۆیی، ئیدی كەسانێك لەو نێوەندەدا بۆ پیادەكردنی حوكمی یاسا لەسەر ئەم یاساخكراوە خۆی بێبەری بكات و خۆی لێ دورە پەرێزكات.

من ھیچ گومانم نیە و برواناكەم ھیچ مرۆڤێكی ژير لەسەر ئەم كارە بەدڤەر و نامرۆڤانە، بكەوێتە سوڵح و پارانەوە و (واستە) تا لە یاسا دەربازی بكات، جا بۆ ئەوەی ئەو گومانەش برەوێنینەوە یاسا بكەینە پێوەر، كە باشیش دەزانم یاسا وەك خۆی لەم ھەرێمەی ئێمەدا پیادە ناكرێت و ناتوانرێت بەتەواوی شكۆو (كەرامەت و حورمەت)ی ھاونیشتیمانیان بپارێزرێت!

دروشمی ئارامی كە بەرێزتان وەك سەرۆكی لیستی 105 ی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان ھەڵگریەتی لەم بانگەشەیەدا، پێویستە بسەلمێنرێت و داواكاری گشتیی لەسەر بجوڵێنرێت.

دیارە كە ئەم مرۆڤە ستەمكارە وەك تۆمەتبارێك لە رووبەرووبوونەوەیەكدا لەلایەن هێزەكانی بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی پارێزگای سلێمانییەوە لەڕۆژی 13-9-2018 دا دەستگیركرا و هەمان رۆژیش هەواڵی دەستگیركردنی لە لاپەڕەی تایبەتی بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی پارێزگای سلێمانی لەتۆڕی كۆمەڵایەتی فەیسبووك بڵاوكراوەتەوە.

یەكێتی نیشتیمانی كوردستان كە لەم كاتەدا، دروشمی ئارامی ھەڵگرتوە دەبێت باش بزانێت، تا نەبێتە موزایەدەیی لایەنەكانی تر و لەم كایەشدا ئەم جۆرە مرۆڤە ستەمكارانە مافیا ئاسا، یاساو رەوشتی ئێوە و ئەوان بۆخۆی دانەتاشێت و بەحوكمی خۆی و لەژێر ئارامی ئێوەدا، نابێت بە پێوەری خۆی یاسا بۆ خۆی دابین بكات، ئەوەی لەسەر شانی تۆیە لەم كاتەدا ئەم تۆمەتبارە لەژێر سایەیی ھەركەسێكدا ھەیە، مرۆڤانە بێبەری بكات و دروشمی ئارامیەكە پراكتیزە بكات.

بەرێزان باشترین كار و پیشاندانی ئارامی كە بەردەوام، كەم یان زۆر دیارە كە پیادەدەكرێت، فەرموون جوامێرانە ئەم دەرفەتە بكەنە دەستێكی بەجێھێنان و بەڵێنی ئارامی و دروشمی ئارامی پیادە بكەن و حوكمی یاسایی بەسەردا جێبەجێ‌ بكەن.

بەیدێكی تر ناكرێ و نابێ لەژێر سێبەرری حیزبێكی سۆشیال دیموكرات، ئەم كارانە قبووڵ بكرێ، كە كەرامەت و شكۆی مرۆڤ بشكێ بەدەر لەوەی كە ئارامی ئەركی ھەموو فەرمانرەوایەكە، بەڵام یەكلای كردنەوەی ئەم كەیسە دەبێتە دەرفەت بۆ مێژوی یەكێتی و زۆنی سەوز، كە دەستپێكی ئارامیەكە جێگەی ھەموو مافیاكان لەق دەكات.

ئێمەی نارازی لەم مرۆڤە، بەدەنگەوەھاتن لەسەر ئەم كارە یاساخكراوە، پشتیوانین و پێشمانوایە هەڵەیەك هەیە، ئەگەر چاوەروانی ئەوەبین كەسێك یان ھەر كەس ھەستێت سكاڵای لەسەر تۆماركات، كەلەمەیاندا من گومانم ھەیە سكاڵای لەسەر تۆمار بكرێت! بەھۆكاری بونی ھەرەشە و تۆقاندن، بۆیە لەم كاتەدا پێویستە داواكاری گشتی بێتە سەرخەت تاوەكو ئەم ستەمكارە رووبەرووی یاسا بكرێتەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

رەزامەندی گەل شەرعییەتدانە بە دەسەڵات

سەروەت تۆفیق

لە وڵاتە دیموکراسییەکاندا هەڵبژاردن زامنی گەیشتنە بە دەسەڵات و دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵاتە. واتە رێگەیەکی مەشروعەو شەرعییەتدانە بەهێزو لایەنەکان بۆ گەیشتنە دەسەڵاتدارێتی؛ کە بێگومان ئامانجی هەرە لەپێشینەی هەموو حزبێکی سیاسی گرتنەدەستی دەسەڵاتە.
بەڵام تەنها کاری ئەو لایەن و کوتلەبراوانەی کە زۆرترین دەنگ بەدەستدەهێنن بەگەیشتنە دەسەڵات تەواو نابێت؛ بەڵکو لەلایەکی ترەوە مومارەسەکردنی ئیدارەدانی حکومەت و ئەو دەسەڵاتەیان پێویستی بە شەرعییەت دانێکیترە. ئەویش بەواتایی ئەوەی کە پێویستە رەزامەندی زۆرینەی هاوڵاتیانی ئەو کۆمەڵگەیەی کە حکومەت خزمەتگوزارییە گشتییەکانی بەشێوەیەکی بەردەوام پێشکەش دەکات بەدەستبهێنێت. لەرێگەی چالاکی و خزمەتگوزارییەکانییەوە. کەخۆی لە بەردەوامی پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکان بێ پچڕ پچڕبوون دەبینێتەوە. گەر ئەمە نەبوو؛ یان رووینەدا ئەوا بەجۆرێک لە جۆرەکان شەرعیەتی بەردەوامبوونی لەدەستدەدات. ئەوکات وەک لە وڵاتانی پێشکەوتووی جیهانی یەکەم دەیبینین چەند کاربەدەستێکی حکومی دەست لە پلەو پۆستیان هەڵدەگرن و دەستلەکاردەکێشنەوە و داوایی لێبوردن لە هاوڵاتیانی خۆیان دەکەن. یاخود هەڵبژاردنێکی پێشوەختە ئەنجام دەدرێت؛ تا وڵات لە قەیرانی بێ متمانەی بە دەسەڵات دەربازی ببێت؛ بەڵام ئەم نەبوون بە کولتوری وازهێنانە تائێستا بۆتە موعجیزەیەک و روونادات لێرە. چونکە لێرە زۆر پلە وەک یانسبی لێهاتووە گرنگە ئەوەیە بۆت دەربچێت و گۆڵی خولەکی کۆتا بکەیت.
بۆیە لەمەوە دەپرسین لە ماوەی رابردوودا لە سایەی حکومەتی بنکەفراوان بە بەشداری سەرجەم لایەنەکان حکومەتی هەرێم توانی ڕەزامەندی زۆرینەی گەل بەدەستبهێنێت؟ یان ئاخۆ کە لایەنێکی سیاسی لە حکومەت دور دەخرێتەوە؛ رەزامەندی زۆرینەی بەدەستهێناوە؟ ئەوە جیالەوەی کە موچە روبعی و نیوییەکەی موچەخۆران کە سێ ساڵە بە نایاسایی پاشەکەوتکراوە. رەزامەندی زۆرینەی لەگەڵدایە؟ لەم دەرئەنجامەوە بینیمان لە ماوەی رابردوودا چ جۆرە ناڕەزایی و گردبوونەوەیەکی خۆرسکانەی مامۆستاو موچەخۆرانی بەدوای خۆیدا هێنا؛ ئەمەو چەندان گلەیی و گازندەو ناڕازی بوون لە ناشەفافی سەرچاوەکانی داهات و ناعەدالەتی و گەندەڵی و نەبوونی کارو دامەزراندن و ئەمانەو چەندان هۆی تر. بوونە هۆی رەزامەندی زۆرینەی هاوڵاتی؟
بێگومان نەخێر؛ لەگەڵ ئەوەی بەشێکی بەرچاو لە هاوڵاتی و موچەخۆران بەتایبەتی رژانە سەر سەرشەقامەکان بۆ داواکاری مافی خۆیان. بەڵام هێشتا هاوڵاتی ئێمە لەبەر بەرزی بەئاگایی لە گەمە سیاسییەکانی ناوچەکەو کوڵاندنی چواردەورمان چاوپۆشی لە کەم تا زۆری داواکانی کردووە؛ تەنها بۆئەوەی دەسەڵات بە ئاگابێنەوە تا لە نیەتەوە بۆچاکسازی هەنگاوبنێن بۆ بەکرداریکردنی چاکسازی؛ ئیدی زەمەنی گوتارو دروشم بازی کۆتا هاتووە. واتە ئەوەندەی خەڵک چاوی لەسەر پڕۆژە یاسایەکی بەکارو بڕیارێکی ئەنجومەنی وەزیرانە کە بەرژەوەندی گشتی رەچاوبکرێت و بەفعلی رێگاو شێوازێک بگرنە بەر وڵات بەرەو ئاڕاستەی بەسیستەم بوون بڕوات؛ ئەوەندە ئارەزووی گوێگرتنی نەماوە لە وتارو بەهانە هێناوەوە بۆئەوەی رویداوەو روودەدات لە ناعەدالەتییەکان و کەمی خزمەتگوزارییەکان.
چونکە کەم رۆژ هەیە؛ خەڵک باسی خزمایەتی و واستەو مەحسوبیەت و بیری تەسکی حزبایەتی و بنەماڵەیی نەکات؛ لە هەموو سێکترەکانی ژیان کە چۆن ئەم هۆکارانە نەیهێشتووە ئەم مەملەکەتە گەشەی هەمەلایەنە بکات و لەکەمینەیەکی خۆشگوزەرانەوە بڕوات بۆ زۆرترینی خۆشگوزەران؛ ئەوە جیالەوەی کە حکومەت بەرگەی یەک قەیران نەگرێت بەو هەموو داهاتەی کە لە ساڵانی رابردوو دەهاتە ئەم هەرێمەوە. ئەمە بێ پلانی؛ نەبێ دەبێ ناوی چی بێت؟
یان ئەوەی بەسەر حکومەتدا دێت؛ کە ناتوانێت لەکاتی خۆیدا چارەکە موچەی نایاسایی؛ ئەو ڕێژە زۆرەی فەرمانبەران بدات. لەلایەک دەرئەنجامی نەبوونی کارگەی پیشەسازی و کێڵگەی کشتوکاڵی جۆراوجۆرو دروستنەکردنی هۆیەکانی بوژاندنەوەی ژێرخانی ئابووری و بەگەرنەخستنی ئەو سەرچاوە مرۆییە زۆرو زەوەندەی دەستی کارە؛ لەلایەکی تر منافەسە نا مەشروعەکەی دەسەڵاتبوو؛ کە بەڵێشاو خەڵکیان دادەمەزران و پلەی وەهمی زۆریان بۆ لایەنگرو ئەندامانیان دەکرد بە هەموو جۆرەکانی پلە؛ کە وەک پاداشتکردن و فرسەت تەماشادەکرا. کە بەداخەوە زۆربەی زۆری لایەنەکان توشی ئەم پەتایەبوون. جا ئەم پاداشتکردنە زۆریان هەر زۆر دووربوون لە خزمەتی شاخ. هەرچەندە کەسێک کە خزمەتی شاخی هەبووبێت؛ چەندە مایەی رێزە کە بەشێک لە تەمەنی خۆی لە شۆڕش و بەرگری گەل و نیشتماندا بووە؛ شایەنی ژیانێکی شایستەو پڕ رێزو حورمەتە. بەڵام دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگرین ئیدارەکردنی وڵات و شۆڕش دوو شتی جیاوازن.
واتە ئەم کارە جۆرێکی تری گەندەڵی ئیداری بەرهەمهێناوە. چونکە دەکرا لە ئیدارەداندا پشت بە کەسانی خاوەن پسپۆریییەکان و بڕوانامە بەرزەکان و گەنجە پێگەیشتووە پڕ زانیارییەکان وەربگیرێت. کە بێگومان لایەنەکان کەم تا زۆر خەڵکی پێگەیشتوویان لەبوارە جیاجیاکاندا هەیە. تابتوانن تواناکانیان دەربخەن و هەمووان سودیان لێوەربگرین. کە کارەکانیان بە یاسایی و بە سیستەم بۆ بەرژەوەندی گشتی بکەن.
واتە ئەوەمان لەیادنەچێت تا لە ناوخۆدا بەرەو دەوڵەتی یاساو سیستەم نەڕۆین دەوڵەت دروستبوون لە سەردەمی جیهانگیری (عەولەمە) نایەتەبوون. واتە بنەماکانی دروستکردنی دەوڵەت گۆڕانکارییان بەسەرهاتووە. هەر بنەما کۆنەکانی سەردەمی جەنگی جیهانی یەکەم و دووەم و جەنگی سارد نەماوە؛ بەڵکو بنەبڕکردنی گەندەڵی و چاکسازی راستەقینە هەنگاوەکان نزیک دەکاتەوە بۆ پشتیوانی زیاتری نێودەوڵەتی؛ بە پێچەوانەشەوە ئەوەتا ۲۷ ساڵ نەمانتوانیوە ئیدارەیەکی سەرکەوتوومان هەبێ و هەنگاو بۆ بنیادو دروستکردنی دەوڵەت بنێیت؛ ئیدی چۆن دەستێکی دەرەکی دێت بۆ هاوکاریمان. ئەمەش وایکردووە زیاتر لە ئامانج دوور بکەوینەوە .
لەمەوە تێدەگەین بەشێکی گەورەی شکستەکانمان لەبوارە جیاجیاکانمان بۆ هەڵەو کەموکوڕی ئیدارەدانی حکومەت دەگەڕێتەوە. بەشەکەی تریشی بۆ ئاستی تێگەیشتن و پێگەیشتن دەنگدەر دەگەڕێتەوە. تا هەڵبژاردنەکەی دروستبێ بۆ ئەو نوخبەیەی کە هەڵیدەبژێرێت. بۆ بەڕێوەبردن. لەلایەکی ترەوە لەسەر دەنگدەر پێویستە کە باشتر لە بەرنامەی کاری حزبەکان وردبێتەوە لە کاتی بانگەشەدا کە تاچەند واقعیانەو زانستیانەن؛ هەرچەندە گەر هەڵبژاردنی عێراق بەنمونە وەربگرین بەرنامەی کاری لایەنەکان کەمترین بواری دەچێتە جێبەجێکردنەوە؛ لەبەر ئەو واقیعەی کە لە پێکهاتە مۆزایک و ناهۆمۆجینەکەی عێراقدا هەیە. بۆیە لەدوای کەوتنی رژێمی بەعس و سەدام (دیموکراسی تەوافقی) تائێستا لە عێراق پەیڕەو دەکرێت؛ واتە هەلدەرەخسێت بۆ هەموان تا بەشداری حکومەت بکەن؛ بەڵام ئەمەش وا دەکات کە زەحمەت بێ لایەنەکان بەرنامەی کاریان وەک ئەوەی بانگەشەی بۆ دەکەن جێبەجێی بکەن. ئەمەش بە گریمانەیەکی زۆرەوە بۆ کابینەی حکومەتە بنکەفراوانەکەی لای خۆمان راست بوو. کە لایەنێک نەمابوویەوە وەک ئۆپۆزسیۆن تا چاودێری لایەنەکانی دەسەڵات بکات؛ واتە نمونەی ئەو پێکهێنانی حکومەتەی چوار ساڵی رابردوو(حکومەتی بنکە فراوان) بۆ ئیدارەدانی هەرێم زۆر دروست نەبووە؛ چونکە هەرێم و عێراق بەراورد ناکرێن بۆ لەوێ بنەمایی تەوافوق بەکارترو دروستە بۆ لێرە ئەو جۆرە مامەڵەیە تاڕادەیەکی زۆر سەرکەوتوو نەبوو؛ چونکە لێرە تەنها دڵ گەورەی دەسەڵاتی بۆ رەخنەکان دەوێت؛ هەروەها تەحەمولی ئۆپۆزسیۆنی دەوێ لە پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریەک کە دەسەڵات دەیکات و رەزامەندی زۆرینەی لێدەکەوێتەوە. ئەوکاتە کەسانی شیاویش بۆ شوێنی شیاو پەیڕەودەکرێت؛ لەبەر چاودێڕی یەکتری لە کارو پڕۆژەکانی یەکتریدا. دەتوانین بڵێین زامنی دەسەڵاتدارێتیەکی سەرکەتووە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

بۆچی گرنگە بەشداری هەڵبژاردن بکەین

پارێزەر : لوقمان مصطفێ صالح

 

زۆرینەی هاوڵاتیانی هەرێمی كوردستان پێیان وایە پرۆسەی هەڵبژاردن لەئێستادا هیچ مانایەکی نییە و بەڵکو تەنها كات بەفیڕۆدان و بەهەدەردانی سامانی گشتییە لەپرۆسەیەكدا كە هیچ بەرهەم و ئەنجامێكی ئەرێنی بۆ سەر ژیانی ئەوان نییە .لە هەمووی کارەساتتر ئەمەڕای زۆربەی ڕۆشنبیرانیشە.! بێگومان ئەم جۆرە لەبیركردنەوەیە كاریگەری نەرێنی و مەترسیداری دەبێت لەسەر زیادبوونی قەیرانەكان و گەڕانەوە بۆ ئەو کێشەوگرفتانەی چەندین ساڵە پێوەی دەناڵێنین،دەرەنجامی نەرێنی دەبێت لەسەر داهاتوو پاشەڕۆژی ووڵاتەکەمان.

بێگومان ئەم زۆرینەیە بەردەوام باس لە دیموکراتیش دەکەن ئەوەش باش دەزانن کە بەرقەرار بوونی دێمۆکراسی بەبێ هەڵبژاردن هیچ مانایەک نادات،هۆکارەکەیشی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، کە حکوومەتێکی دێمۆکراتیک دەبێ بنەماکەی لە سەر ویست و دەنگی هاووڵاتیانەوە بنیات بنرێت. هەروەها هەر بە ڕێگەی هەڵبژاردنەوەیە کە دەسەڵات لە کەشوهەوایەکی ئاشتییانە و هێمنانەدا دەستاودەست دەکرێت. کەواتە هەڵبژاردن بەشێکە لە دێمۆکراسی و لێی جیا ناکرێتەوە. هەر لەم ڕوانگەیەوەیە، هەڵبژاردن تاکتیک نییە، چونکە لە سیستەمێکی دێمۆکراتیکدا هاووڵاتیان بە ڕێگەی هەڵبژاردنەوە پرس و کێشەکان یەکلا دەکەنەوە.

کەواتە..ئه‌وه‌ی  زامنی سه‌رکه‌وتنی دیموکراسیه‌ت و گه‌شه‌ی ووڵات بە گشتی ده‌کات‌ بریتیه‌ له‌ هاوڵاتی چالاک و هوشیا،هاوڵاتیه‌ک که‌ سەنگ و پێگه‌ی و به‌های ده‌نگه‌ی خۆی بزانێت و له‌ هه‌مان کاتیشدا خۆی به‌ به‌شێک له‌ پرۆسه‌ی سیاسی و ئیداره‌کردنی کاروباری ووڵات بزانێت تاوه‌کو بتوانێت له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌وه‌ کاندیدی شایسته‌ بنێرێتە دامەزراوە شەرعیەکانی ووڵات کە خۆی لە پەڕەمان و جومگە هەستیارەکانی دەسەڵاتدا دەبینێتەوە.

چونکە ئامانجی سەرەکی و بنەڕەتی هەڵبژاردن، بریتییە لە گەیشتن بە بەشداری سیاسی بۆ سەرجەم چین و توێژەکانی کۆمەڵگا کە خۆیان لە پارت و حیزب و قەوارە و لیستی جۆراوجۆردا رێکخستووە. بەشداری سیاسی سەرجەم لایەنەکان، تا رادەیەکی باش سەقامگیری سیاسی و کۆمەڵایەتی لێدەکەوێتەوەو کەشوهەوایەکی لەبارو گونجاو بۆ گەشەکردن و پێشکەوتن دێنێتە ئاراوە. لە هەمانکاتدا بەشداری سیاسی، رێگری لە قۆرخکردنی دەسەڵات دەگرێت لەلایەن کەسێکەوە یان حیزبێکەوە یا بنەماڵەیەکەوە. هەڵبژاردن دەبێتە بەربەست لەبەردەم بڕیاری تاکە کەسی کە لە بەرژەوەندی کۆمەڵگا نییەو بەدوور نازانرێت ئەو بڕیارە تاکە کەسییە، پەشێوی کۆمەڵایەتی لێبکەوێتەوەو ئاشتی کۆمەڵایەتی و سەقامگیری سیاسی و تێکدانی بواری ئابوری لێبکەوێتەوەو وڵات دووچاری قەیرانی گەورە بکات.

پێویستە بەمتمانەو لەخۆبوردنەوە كاری بۆ بكەین، ئەوەش لەبەرچاو بگرین كەئەم ڕێگایە ڕێگایەكی پڕ كێشەو دور و درێژە و ناتوانین بەسانایی پێی بگەین. گەیشتن بەئامانجە مەزنەكان تێكۆشان و متمانەو لێبڕان و ماندوو نەبوون و لەخۆبوردەیی دەوێت. هەركات بێئومێدی باڵی بەسەر جەماوەردا كێشا و متمانە بەدەنگدان و پرۆسەی دیموكراسی نەما و نەچووینە بەردەم سندوقەكانی دەنگدان، ئەوا گلەیی تەنها لەخۆمان بكەین كە كەمتەرخەم بووین بەرانبەر بە بەكار نەهێنانی مافێكی ڕەوای خۆمان و ئەو هێزەی كەهەمان بوو بۆ چاكسازی و بەدیهێنانی داهاتوویەكی گەش بۆ نەوەكانمان، بەناڕاستەوخۆ خۆمان هاندەر بوین بۆ دیكتاتۆریەت و ساختەكاری و شێواندنی ئەنجامەكان.

جێگای خۆیەتی بەردەوام ئەوە لەبەرچاو بگرین كە بەدیلی هەڵبژاردن هەرهەڵبژاردنە،تەنهاڕێگایە بۆ کەمکردنەوەی قەیرانە کەڵەکەبوەکان، ئەگەر ڕێگای هەڵبژاردن نەگرینەبەر ئەوە بە دڵنیاییەوە دەگەڕێینەوە بۆ چوار گۆشەی یەکەم،لێرەدا پرسیارێک بەرۆکمان دەگرێ  ئایا بەشداریکردن لە هەڵبژاردن و دیموكراسیەت چارەسەرە یان تاكڕەوی و دیكتاتۆرییەت و جەنگ و نائارمی و ململانێی نەشیاو و تەخوینکردنی یەکدی و لەناوبردن و تێكدانی ئەو ئەزمونەی كەبەخوێن و تێكۆشانی دەیان ساڵە گەلەکەمان بە دیهاتووە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
ریکلام
ریکلام
ریکلام

کوردستان

دوایین