ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان
ریکلام

چاوپێکەوتن

پسپۆڕێكی ڕوسی: لێدانی سوریا دەبێتە مایەی بەرپابوونی سێیەمین جەنگی جیهان

لە دیمانەیەكی لەگەڵ (DW) دۆجە ڤێللەی ئەڵمانی، پسپۆڕێكی ڕوسی باس لەو مەترسیانە دەكات، كە بەهۆی لێدانی سوریاوە دروست دەبن، كە بە وتەی ئەو، “دەبێتە مایەی ڕووبەڕبوونەوەی ڕاستەوخۆی نێوان دوو زلهێزەكە و بەرپابوونی سێیەمین جەنگی جیهان، كە چەكی ئەتۆمیشی تێدا بەكاردەهێنرێت”.

ئەو هێرشەی لە شاری دۆما لە سوریا ئەنجامدرا، كە گومان دەكرێت بە چەكی كیمیایی بوبێت، لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی مەحكوم كرا و دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكاش هەڕەشەی وەڵامدانەوەیەكی خێرای كردبوو لەبەرانبەر “هێرشە كیماییەكە”.

ترەمپ گرتنەبەری ڕێگەچارەی سەربازی لە دژی سوریا بەدوور نەزانیبوو، بۆیە لەو بارەیەوە (DW) دیمانەیەكی لەگەڵ ڤیكۆر لیتۆڤكین ،شرۆڤەكاری سەربازی ڕوسی لە ئاژانسی (تاس)ی ڕوسی كردووە، ئەمەش دەقی دیمانەكەیە:

DW: مەودای ئەگەری ئەو لێدانە سەربازیانەی ئەمریكا چەند دەبێت، ئایا بنكەی حومەیم لەنێوان ئامانجە چاوەڕوانكراوەكاندا دەبێت؟
ڤیكتۆر لیتۆڤكین: لەو بڕوایەدام لێدانە سەربازییەكانی ئەمریكا بۆ سوریا، تەنیا بە موشەكەكانی كروز و تۆماك هۆك و دۆناڵد كوك و  بۆرتەر دەبن، بەپێی زانیارییەكانی ئێمە هیچ فڕۆكە هەڵگرێكی ئەمریكایی لە دەریای سپی ناوەڕاستدا نییە، بۆیە پێموایە لێدانە سەربازییەكان تەنیا بە موشەكی تۆماهۆ دەبن.

سەبارەت بە ئامانجە سەربازییەكانیش، چەندان ئامانجی جۆراوجۆر هەن، لەنێوان ئەو ئامانجانەش، بارەگای دەستەی ئەركانی گشتی سوریا، بنكە سەربازییەكان و فڕۆكەخانە سەربازییەكان، بەدووریشی نازانرێت كۆشكەكانی سەرۆك بەشار ئەسەد بۆردومان بكرێت.

دەمەوێت ئاماژە بە بوونی سەرباز و پسپۆڕەكانی ڕوسیا بكەم لە بنكە و فڕۆكەخانە سەربازییەكان، كە ئەركی هاوكاریكردنی سەربازەكانی سوپای سوریایان لە جەنگی دژ بە گروپە تیرۆریستە چەكدارەكاندا لەئەستۆدایە، بۆیە ئەگەرێكی زۆر هەیە، ئەو بۆردومانانە ڕوسەكانیش بگرێتەوە، ئەوەش خۆی لەخۆیدا دەرەنجامێكی خراپی لێدەكەوێتەوە.

ڤالێری گیراسیمۆڤ، سەرۆكی دەستەی ئەركانی سوپای ڕوسیا، هۆشداریی دابووە ولایەتە یەكگرتووەكان گەر هاوڵاتیانی ڕوس زیانیان پێبگات، لەحاڵەتی زیانگەیاندن بە ڕوسەكان، ئەوا سوپای ڕوسیا ڕێگە لە موشەكەكان دەگرێت و سەرچاوەكەی بۆردومان دەكات، بۆیە بەهۆی ئەم هۆشدارییەوە، پێمانوایە ولایەتە یەكگرتووەكان بەباشی بیر دەكاتەوە بەر لەوەی ڕوسیا بكاتە ئامانج، چونكە ئەو كارە دەرەنجامێكی زۆر نەرێنی دەبێت.

لەحاڵەتی بۆردومانكردنی بنكەی حومەیم، ئەوە خۆی لە خۆیدا ڕاگەیاندنی جەنگە لە دژی ڕوسیا. پێموانییە ئەمریكا ئەو هەنگاوە هەڵبنێت، چونكە دەبێتە مایەی بەرپابوونی سێیەمین جەنگی جیهان.

DW: ئایا واتای ئەوەیە، كە لێدانی سوریا دەبێتە مایەی ڕووبەڕبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەنێوان ڕوسیا و ئەمریكا؟
ڤیكتۆر لیتۆڤكین: ڕەنگە لێدانە سەربازییەكە ببێتە مایەی ڕووبەڕبوونەوەیەكی مەترسیدار لەنێوان دوو زلهێزەكەدا، بەدووری نازانم چەكی ئەتۆمیش لەو ڕووبەڕبوونەوەیەدا بەكاربهێنرێت. بۆیە ئەركێكی گەورە لەسەر شانی هەریەك لە ڕوسیا و ئەمریكایە، كە هەردووكیان خاوەنی چەكی ئەتۆمن و خاوەنی جبەخانەی وەهان، كە نزیكەی 1500 كڵاوەی ئەتۆمییان تێدایە. وێڕای ئەوەش ئەمریكا نزیكەی 200 بۆمبی ئەتۆمی هەیە لە ئەوروپا، بۆیە جەنگەكە دەرەنجامێكی مەترسیداری دەبێت گەر بەرپاببێت.

DW: ئەی سەبارەت بە هاوبەسەنگی هێز لەڕووی مەیدانییەوە لە سوریا؟
ڤیكتۆر لیتۆڤكین: پێموانییە لێدانەكە گەر ڕووبدات، كاریگەریی لەسەر هاوسەنگی هێز هەبێت لە سوریا، چونكە ئۆپۆزسیۆنی سوریا پەرتەوازەیە و تا ئەندازەیەكی زۆر خاوەنی هێز نییە. لەحاڵەتی بەرپابوونی ئەو جەنگە لەنێوان ڕوسیا و ئەمریكا، ئەوا ڕۆڵی گەمەكەرە ئیقلیمییەكان تەنیا لە تەماشاكردن و هیوای پێوەنەبووندا خۆی دەبینێتەوە.

ڤیكتۆر لیتۆڤكین، شرۆڤەكارێكی سەربازی ڕوسیە لە ئاژانسی (تاس)ی ڕوسی، عەقیدی خانەنشینە.

چاوپێکەوتن

سیروان كوێخا نەجم: مەكتەبی سیاسی رێگەی نەدا چاكسازی لە نێو حزب و حكومەتدا بكرێت

خەڵك- ئەحمەد عەبدوڵڵا

ئەندامێكی سەركردایەتی یەكێتی نیشتمانی كوردستان رایگەیاند، كە لە ماوەی رابردوودا دوو لیژنە دروستكراون بۆ چاكسازی لە نێو حزب و حكومەتدا، بەڵام مەكتەبی سیاسی ئەو حزبە رێگریان كردووە و نەیانهێشتووە، بەوەش پرۆژە و راپۆرتەكانیان جێبەجێ‌ نەكراون.

سیروان كوێخا نەجم، لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ (خەڵك) باسی لەوەشكردووە، كە كۆسرەت رەسوڵ و چەند بەرپرسێكی دیكەی یەكێتی، هێزی تایبەتی خۆیان هەیە و نەخراونەتە چوارچێوەی هێزی 70ی یەكێتییەوە و رەتیشی دەكاتەوە، كە هێزی پێشمەرگە ببێتە هێزێكی نیزامی “ئەگەر تەجنید نەبێت”، چونكە تائێستاش لیوا و فەوجەكان بەناوی فەرماندە و بەرپرسەكانیانەوە دەناسرێن.

ناوبراو هەر لە چاوپێكەوتنەكەدا ئەوەشی وتووە، كە مەكتەبی سیاسی یەكێتی و هەموو ئۆرگانەكانی ئەو حزبە شەرعیەتیان نەماوە، چونكە ماوەیەكی زۆر بەسەر ماوەی دیاریكراوی كۆنگرەدا تێپەڕبووە.

دەقی چاوپێكەوتنەكە:

خەڵك: پێش ئەوەی پرسیارەكان دەستپێبكەم، كە هاتم بۆ مەڵبەند بۆ چاوپێكەوتن لەگەڵ بەرێزتان، خەڵكانێكی زۆر لە نێو بینای مەڵبەنددا بوون، ئەو خەڵكە زۆرە كێن و بۆچی هاتوون بۆ ئێرە؟

سیروان كوێخا نەجم: پەیوەندی بە دوو هۆكارەوە هەیە، یەكەم: سەركەوتنەكانی یەكێتی، بەتایبەتی دوای پەرلەمانی عێراق. دووەم: پەیوەندی بە خۆمەوە هەیە، چونكە من خەڵكی ئەم ناوچەیەم “چەمچەماڵ” و سەرەتای پێشمەرگایەتیم لێرەوە بووە، بەرپرسی تیپەكانی 25 و 21 بووم، كە زۆربەی پێشمەرگەكان خەڵكی ئێرە بوون، هەروەها من كوڕی بنەماڵەیەكی ناسراوی ئەم سنورەم و پێشتر بەرپرسیارەتیم هەبووە، بەرپرسی مەڵبەند بووم و ماوەیەكیش قائیمقام بووم و بەرگریشم لە ناوچەكە كردووە و خەڵكیش ئێستا دەیەوێت لەگەڵ یەكێتی ئاشتبێتەوە، لەبەرئەوەی پێشتر خەڵكمان لێ توڕەبوو و ئێستا ئەركمانە خزمەتی خەڵك بكەین.

سیروان كوێخا نەجم لەكاتی پێشوازیكردنی لە چەند لایەنگرێكی یەكێتی

خەڵك: بەڵام دۆخی چەمچەماڵ و دەوروبەری خراپە، لەرووی ئەمنی و خزمەتگوزارییەوە، هەرچەندە ئێوە حزبی باڵادەستن و حكومەتیش هەر لای ئێوەیە؟

سیروان كوێخا نەجم: ئەوە راستە، كاك قوباد لەماوەی رابردوودا هاتە ئێرە، داواكارییەكانمان بۆ بەرزكردۆتەوە، بەردەوامیش دەبین لە چاودێریكردن بۆ ئەوەی جێبەجێ‌ بكرێت. بەنیسبەت ئەمنیشەوە، لەگەڵ بەرپرسانی ئەمنی قسەمان كردووە، پێش ئەوەی بەرێزت بێیت، هەر ئەمڕۆ كاك خەسرەو گوڵ محەمەد، لێرە بوو و باسی دروستكردنی هێزێكی ئەمنی تۆكمەمان كرد بۆ ئەوەی لە چەمچەماڵ جێگیر بكرێت و بۆ ئەوەی ئەوانەی لە یاسا هەڵهاتوون دەستگیریان بكەن.

خەڵك: دەوترێت ئەو كەسانەی لەیاسا هەڵهاتوون، حزبەكان داڵدەیان داون؟

سیروان كوێخا نەجم: ئاگاداری ئەوەنیم، بەڵام ئەوانەی لەم سنورەن، یەكێتین، پارتی، گۆڕان یان ئیسلامین، بەڵام بەنسبەت داڵدەدانەوە نازانم كێ داڵدەی داون.

خەڵك: بەشێوەی گشتی دۆخی یەكێتی چۆنە، چونكە هەندێك دەڵێن یەكێتی بەهێز بوەتەوە، كەمیش نین ئەوانەی پێیانوایە یەكێتی دۆخی خراپە؟

سیروان كوێخا نەجم: جیاوازی زۆر هەیە لە یەكێتی لە نێوان پێش هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق و دوای ئەوە، زۆر كەس چاوەڕوانی ئەوە بوو، كە یەكێتی دوولەت بێت و بچوك بێتەوە، بەڵام سوپاس بۆ خوا، لایەنگرانی یەكێتی، بەشی زۆری ئەنجومەنی سەركردایەتی، كە توانیان یەكێتی بەهێزبكەنەوە.

خەڵك: تەنها پەیوەندی بە دەنگەكانی یەكێتییەوە هەیە، یان بابەتی تریش هەن؟

سیروان كوێخا نەجم: داینەمۆیەكی بەهێز لە نێو ئەنجومەنی سەركردایەتی یەكێتیدا هەیە، كە تەنها خەمیان بەهێزكردنەوەیە، خەڵك هەن بەرژەوەندی تایبەتیان هەیە، بەڵام زۆربەی ئەنجومەنی سەركردایەتی یەكێتی ئەركیان بەهێزكردنەوەی یەكێتییە.

ژمارەیەك هەواداری یەكێتی سەردانی سیروانی كوێخا نەجم دەكەن

 

 نەك ئەنجومەنی سەركردایەتی، بەڵكو هەموو ئۆرگانەكان شەرعیەتیان نەماوە 

خەڵك: بەڵام زۆربەی بەرپرسانی یەكێتی و كادیرەكانتان دەڵێن، ئەنجومەنی سەركردایەتی شەرعیەتی نەماوە، هەروەها دەڵێن، ئەو بەرپرسانە هۆكاری شكستەكانی یەكێتی بوون لە رابردوودا، چۆن گۆڕان و ئێستا بوون بەوانەی كە یەكێتی بەهێز دەكەنەوە؟

سیروان كوێخا نەجم: راستە شەرعییەتیان نەماوە، چونكە كاتی كۆنگرە زۆری بەسەردا تێپەڕبووە، خۆمان وتمان ئەگەر كۆنگرە نەكرێت، ئۆرگانەكان شەرعیەتیان نامێنێت، ئێستاش نەماوە، نەك ئەنجومەنی سەركردایەتی، بەڵكو هەموو ئۆرگانەكان شەرعیەتیان نەماوە، بەڵام ناشكرێت بچینەوە بۆ ماڵی خۆمان، پێویستە تا كۆنگرە سەركردایەتی بكرێت، پاشان كۆنگرەیەكی بێ‌ فرت و فیڵ بكرێت و زۆربەی كێشەكانی چارەسەر بكات.

خەڵك: هەمووتان تەئكید لە كۆنگرە دەكەنەوە، بەڵام ناتوانن كۆنگرە ببەستن، بۆچی؟

سیروان كوێخا نەجم: گروپێك هەن لە نێو یەكێتیدا نایانەوێت كۆنگرە بكرێت، كۆنگرە بە مەترسی دەزانن لەسەر خۆیان و نایەڵن كۆنگرە بكرێت و دەیانەوێت بەجۆرێك بێت، كە دورە لە مەفاهیمی حزبی.

خەڵك: ئەوانەی بەرپرسی باڵای یەكێتین؟

سیروان كوێخا نەجم: بەڵێ بەرپرسی باڵایان تێدایە و بەرپرسی خوارەوەش، ئەمانە لە خۆیان دەترسن دەرنەچنەوە لە كۆنگرەدا.

خەڵك: یەكێتی و پارتی بەهاوبەشی گفتوگۆ دەكەن لەگەڵ بەغدا و لە كوردستانیش نزیكبونەتەوە، دەوترێت زۆربەی لایەنگرانی یەكێتی حەزناكەن حزبەكەیان نزیكبێت لە پارتییەوە، بۆچونی بەرێزت لەمبارەوە چیە؟

سیروان كوێخا نەجم: هیچ حزبێك ناتوانێت بەتەنها لە كوردستان بژی. لە دوای هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراقەوە، حزبەكانی سنوری ئێمە پەنجەی تاوانیان بۆ ئێمە درێژكرد و پەیوەندییە حزبییەكان تێكچوون. ئێمە لەگەڵ كاك شێخ لاهور و برایانی ترمان هەوڵێكی زۆرماندا بۆ نزیكبونەوە لەگەڵ گۆڕان و كاك بەرهەم و وەفدی هەردوولاشمان یەكتریان بینینی و ئێستاش پەیوەندییەكانی یەكێتی و گۆڕان بەرەو ئاسایبونەوە دەچێت.

خەڵك: سەرچاوەی ئەو گفتوگۆیانە داوای لێبوردنەكەی یەكێتی بوو لە گۆڕان، وایە؟

سیروان كوێخا نەجم: ئێمە ستەممان لە گۆڕان كرد، لەگەڵ كاك كۆسرەت، كاك بەختیار و برادەرانی مەكتەبی سیاسی قسەمان كرد و وتمان ئەگەر بەداوای لێبوردنێك چارەسەر بكرێت، بۆچی نەیكەین و لەگەڵ گۆڕان ئاشتبینەوە، لەكاتێكدا ئێمە و ئەوان لە یەك دایك لەدایكبووین و لە یەك قوتابخانەی سیاسی پەروەردە بووین و لەیەك سنورین و كادیرەكانمان خزم و برادەری یەكترن، كاك لاهوریش رۆڵی بنەڕەتی هەبوو و پاشان لەگەڵ بەرپرسانی گۆڕان قسەمان كرد و دانیشتین و دۆخەكە خاوبوەتەوە.

خەڵك: هەمان بۆچونیشتان بۆ هاوپەیمانی دیموكراتی و دادپەروەری هەیە، مەبەستم دەتانەوێت لەوانیش نزیكببنەوە؟
سیروان كوێخا نەجم: بەڵێ‌، دەمانەوێت لەگەڵ ئەوانیش هاوپەیمان و دۆست بین.

خەڵك: دەوترێت هەوڵێك هەیە لە نێو یەكێتیدا بۆ گەڕانەوەی بەرهەم ساڵح؟

سیروان كوێخا نەجم: بەفەرمی نییە، بەڵام لابەلا هەیە، پێمانخۆشە بێتەوە نێو یەكێتی و كاتی خۆشی هەوڵماندا یەكێتی جێنەهێڵێت.

خەڵك: ئەی بەنسبەت هەڵبژاردنەوە یەكێتی چ دەكات، بەتایبەتی دەوترێت یەكێتی حەزدەكات هەڵبژاردن نەكرێت؟

سیروان كوێخا نەجم: ئێمە ناترسین كە كورسی كەمبهێنین، یان خۆمان ئامادەنەكردووە، كۆمەڵێك هۆكاری دیكە هەن، لەوانە پێكنەهێنانی حكومەتی بەغدا و چڕكردنەوەی هەوڵەكان بۆ بەغدا، هەرچەندە ناتوانین ئەوەش بكەین، چونكە بەغدا گەرەنتی هیچ ناكات و پێویستە لایەنی سێهەم هەبێت بۆ جێبەجێ‌ كردنی داواكارییەكان. هەروەها لیستی دەنگدەران لیستێكی باش نییە، پڕە لە خەڵكی دەرەوەی هەرێم و مردوو، پاشان یاسای یەك بازنەی تەنها لەقازانجی یەك حزبە و پێویستە هەموویان بگۆڕدرێن. ئەمەش تەنها بۆچونی ئێمە نییە، بەڵكو هی هەموو حزبەكانی تریشە، بەڵام ئێمە بەدەنگی بەرز دەیڵێن.

خەڵك: نزیكەی ساڵێك تێپەڕبووە و هێشتا یەكێتی پارێزگاری كەركوكی دیارینەكردووە، لە نێوخۆدا رێكناكەون، یان هۆكاری دیكە هەیە؟

سیروان كوێخا نەجم: دوای رووداوەكانی ساڵی رابردوو، پارتی ئەنجومەنی پارێزگای كەركوكی بردە هەولێر و دەستی بەسەرداگرتن و رێگری دەكات كە پارێزگارێكی نوێ‌ هەڵبژێرن. دكتۆر نەجمەدین فەرمانی دەستگیركردنی بۆ دەرچوو، پارێزگار نەما، بەڵام پارتی رێگری كرد، ئێستاش ئێمە وەك سەركردایەتی كەركوك لە نێو یەكێتیدا، هەموو بەرپرسانی یەكێتیمان ئاگادار كردۆتەوە، كە حەق نییە هیچ رێكەوتنێك لەسەر بەغدا بكرێت، ئەگەر بابەتی كەركوك یەكلایی نەكرێتەوە.

 

پارتی حزبێكە بەردەوام بە سیاسەتی”بەشەكەی خۆم بۆ خۆم بەشەكەی تۆش دەخۆم” رەفتار دەكات 

خەڵك: باسلەوەكرا، كە پارتی داوای پۆستی پارێزگاری كەركوكی كردبێت بەرامبەر سەرۆك كۆماری بۆ یەكێتی، ئێوە چۆن لەو بابەتە دەڕوانن؟

سیروان كوێخا نەجم: پارتی حزبێكە بەردەوام بە سیاسەتی”بەشەكەی خۆم بۆ خۆم بەشەكەی تۆش دەخۆم” رفتار دەكات، ئەوە سروشتی ئەو حزبەیە، پارێزگاری كەركوك پەیوەندی بە بەغدا و كوردستانەوە نییە، بەڵكو بەپێی كورسییەكانی كەركوكە دابەش دەكرێت. سەرۆك كۆماریش، ئێمە بۆچونێكمان هەیە، كە سەرۆك كۆمار وەرنەگرینەوە و لەبری ئەوە چەند وەزارەتێك وەربگرین، چونكە لەدوای مام جەلال هیچ سودێكمان لە سەرۆك كۆمار نەبینیوە، نە كورد سودی بینیوە، نە یەكێتی.

خەڵك: ئەو بۆچونەیش هەیە كە دەوترێت خۆتان ناتوانن كەسێك كاندید بكەن؟

سیروان كوێخا نەجم: نا ئەوە دورە لە راستییەوە.

خەڵك: لە ماوەی رابردوودا مەلا بەختیار وتی” هێزی چەكدار لە نێو یەكێتیدا دروستكراوە” و پێویستە لە كۆنگرەدا چارەسەر بكرێت، هێزی چەكدار لە نێو یەكێتیدا دروستكراوە بۆ چەند بەرپرسێك؟

 

كاك كۆسرەت دوو لیوای هەیە، بەڵام رێكنەخراونەتەوە لە نێو هێزی 70 دا  

سیروان كوێخا نەجم: لە ماوەی رابردوودا، ئەو هەڤاڵانەی دەبونە سەرۆكی حكومەت، یان جێگر یان فەرماندەی پێشمەرگە هێزی خۆیان هەبوو، لیوا و فەوجیان هەبوو، كاك كۆسرەت دوو لیوای هەیە، بەڵام رێكنەخراونەتەوە لە نێو هێزی 70 دا.

خەڵك: باسلەوە دەكرێت، مەلا بەختیار خۆشی هێزی هەبێت؟

سیروان كوێخا نەجم: نەمبیستووە، تەنها پاسەوانەكانی خۆی دەبینم، بەڵام كاك كۆسرەت هێزی هەیە.

خەڵك: ئێوە باس لە دروستكردنی حكومەتی یاسا و دامەزراوەیی دەكەن و لە نێو حزبەكەشدا هێزی سەربازی هەیە، لە ئەنجومەنی سەركردایەتی باسی دروستكردنی هێزی نیزامیتان نەكردووە؟

سیروان كوێخا نەجم: لە نێو كورددا هێزی نیزامی دروستناكرێت، ئەگەر بە سەربازی نەكرێتە ناچاری “تجنید”، چونكە تائێستاش هێزەكان بەناوی فەرماندەكانیان و حزبەكانیانەوە دەناسرێن و ناشبن بە نیزامی.

خەڵك: لە ماوەی رابردوودا بەرپرسی چەند مەڵبەندێك گۆڕان، بەرێزت یەكێك بوویت لەوانە لە سۆرانەوە گەڕایتەوە، دەوترا بەهۆی بەهێزبوونی باڵی ئێوەوە بووە؟

سیروان كوێخا نەجم: لە نێو ئەنجومەنی سەركردایەتیدا دوو لیژنە دروستكران، بۆ چاكسازی لە حزب و حكومەت، لیژنەكەی حكومەت، حاكم قادر سەرۆكی بوو، منیش ئەندام بووم، راپۆرتی حزب پێشخرا، وتمان چاكسازی دەبێت لەسەرەوە بكرێت، مەكتەبی سیاسیمان هەڵوەشاندەوە، بەڵام نەیانهێشت مەكتەبی سیاسی تر هەڵبژێرینەوە، ئەوەیش یەكێتی توشی داڕزان و بێ‌ خاوەنیەك كرد، لە ناو حكومەت و حزبدا نەیانهێشت چاكسازی بكەین. ئەوان نەیانهێشت گۆڕانكاری بكەین، ئێمەش لەخوارەوە نەمان كرد و هەندێكی تر كران، ئەوەش گۆڕینی بەرپرسی چەند مەڵبەندێك بوو، گۆڕانكاری گەورە نەكرا و تەنها چەند گۆڕانكارییەكی دیاریكراو بوون، برادەرانی مەكتەبی سیاسی كە تێیاندایە لەوەتەی یەكێتی هەیە سەركردایەتی و مەكتەبی سیاسییە رێگەیاننەداین، حزبیش هەبوو، رێگەیان نەدا ئەوان لابچن، چونكە مامەڵەی ئەوان خۆشترە لەگەڵیان.

خەڵك: ئەی بەنیازی چین، گۆڕانكاری و چاكسازی ناكەن، یان چاوەڕوانی كۆنگرەن؟

سیروان كوێخا نەجم: ئەگەر هەڵبژاردن نەكرێت، كە ناكرێت لەكاتی خۆیدا، كۆنگرە دەكرێت و هیچ مەجال نەماوە، كۆنگرەش پێویستی بە رێكەوتن نییە. بۆچی لە كۆنگرە دەترسن و یان ناتوانن كاربكەن، خەڵك دەیەوێت گەنج هەڵبژێرێت و بە لیست نابێت دەنگ بدرێت، ئەگەر هەمان سەركردایەتی هەڵبژێرین، ئیتر بۆچی كۆنگرە ببەستین؟

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

چاوپێکەوتن

سەعد موتەڵیبی: هەرچییەك لە دەستوردا ئاماژەی پێكرابێت، ئێمە ئامادەین جێبەجێی بكەین

خەڵك- بەشی هەواڵ
سەركردەیەكی دەوڵەتی یاسا دەڵێت، ئێمە لە كێشەكانی كورد تێدەگەین، ئەم تێگەیشتنەش تەنیا لەئێستادا نییە، بەڵكو ئەزمونی 30 ساڵی ڕابردووە، ئێمە لەگەڵ كورد هاوخەبات و پەیوەندی نێوانمان مێژوویەكی دوور و درێژی هەیە.

سەعد موتەڵیبی، سەركردە لە هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا لە چاوپێكەوتنێكی تایبەتی لەگەڵ (خەڵك) تیشكی خستۆتە سەر ململانێكانی پێكهێنانی حكومەتی عیراق و داخوازیەكانی كورد بۆ حكومەتی داهاتووی عیراق بەتایبەت جێبەجێ‌ كردنی مادەی 140ی دەستور.

خەڵك: گەر كورد لەمجارەدا هاوكاریی ئێوەی كرد لە پێكهێنانی حكومەتی داهاتوو، ئێوە ئامادەن ماددە دەستورییەكان تایبەت بە ناوچە جێناكۆكەكان جێبەجێ‌ بكەن؟

سەعد موتەڵیبی: ماددە دەستورییەكانی تایبەت بە ناوچە جێناكۆكەكان چەسپێنراون و پێویستە هەموان ڕێز لە دەستور بگرین، ئێمە پابەندین بە هەموو ئەو شتانەی لەلایەن دەستورەوە پەسەندكراوە، هەرچییەك لەو بارەیەوە لە دەستوردا ئاماژەی پێكرابێت، ئێمە ئامادەین جێبەجێی بكەین، ئەم بەڵێنەش نەك تەنیا بۆ ئێمەیە، بۆ هەموو لایەنەكانی ترە و پێویستە ئەوانیش پابەندبن پێوەی، تەنانەت برا كوردەكانیش پێویستە پابەندبن بە دەستورەوە، پێویستە ئەوانیش لە ماددەكانی دەستوردا دەستبژێری نەكەن.

 

خەڵك: بە تایبەت مەبەستمان ماددەی 140ی دەستورە، ئێوە تا چ ئاستێك ئامادەییتان تێدایە بۆ جێبەجێكردنی ئەو ماددەیە گەر جارێكی تر حكومەت بكەوێتە دەستی ئێوە و بچنەوە ناوەندی بڕیار لە عیراق؟

سەعد موتەڵیبی: ماددەی 140 چەند قۆناغێكی هەیە، لە قۆناغە گرنگەكانی ئەوەیە، كە لەسەر چی قسە بكەین؟ سنوری ئیداری ئەو ناوچانە كامانەن، كە پێیان دەوترێت ناوچە جێناكۆكەكان؟ ئایا پارێزگای تەئمیمە یان شاری كەركوكە یان سەنتەری قەزایە؟ یان قسە لەسەر دەشتایی نەینەوا بكەین، سنوری ئیداری دەشتیی نەینەوا كامەیە، پارێزگای نەینەوایە یان پارێزگای سەڵاحەدین؟، ئێمە لەڕووی سنوری ئیداریی پارێزگاكان كێشەیەكی گەورەمان هەیە لە عیراق،دوایین گۆڕانكارییش لە سنوری پارێزگاكاندا لە سەردەمی ڕژێمی بەعسدا كرا، ئەمەش كەلێنی دروستكردووە، ئێمە كاتێك قسە لەسەر سنوری كەركوك دەكەین، مەبەستمان سنوری شاری كەركوكە، یان قەزای كەركوك، یان قائیمقامیەتەكانی كەركوك، یان شارە ئیدارییەكە، بۆیە شتێك نییە ناوی پارێزگای كەركوك بێت، پارێزگای تەئمیم هەیە، ئێمە قسە لەسەر كەركوك بكەین یان پارێزگای تەئمیم؟، ئەم پرسە لەلایەن مام جەلالەوە (خوا بە بەهەشتی شاد بكات)، بە پڕۆژە یاسایەك چارەسەركرا، كە بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی بەرزكردەوە،ئەنجومەنی نوێنەران لەبەر كێشەی سیاسی و تایەفەگەریی و كێشەكانی تر پڕۆژە یاساكەی گفتوگۆ نەكرد، ئەگەر ئەو پڕۆژە یاسایە پەسەندبكرایە شتێك نەدەما بەناوی ماددەی 140.

خەڵك: تێڕوانینی ئێوە بۆ ماددەی 140 چۆنە، یان ماددەی 140 هەڵدەسەنگێنن؟

سەعد موتەڵیبی: لە ڕاستیدا شتێك نییە بەناوی ماددەی 140، كێشەكە ئەوەیە ماددەكە چی دەگەیەنێت، یان سنوری ئیداری شارەكە كامە، لەئێستادا ئێمە وەك دەوڵەتی یاسا و فەتح، بیرۆكەیەكمان هەیە، بەرنامەیەكی حكومیمان هەیە، لیژنەی هاوبەشمان لەگەڵ برا سوننەكان و برا كوردەكان داناوە، لەوێوە كار بۆ چارەسەركردنی ئەو كێشانە دەكەین، بەرنامەكە بەرنامەیەكی سیاسی و حكومییە لەهەمان كاتدا، ئەم كێشانەش كە ناكۆكییان لەسەرە، لەو بەرنامەیەدا نوسراوە.

 

خەڵك: ئێوە لە ئیئتیلافی دەوڵەتی یاسا زۆر باسی حكومەتی زۆرینەی سیاسی دەكەن، زۆرینەی سیاسی لە ڕوانگەی ئێوەوە چی دەگەیەنێت، ئەو حكومەتە بۆ كورد چی دەگەیەنێت و كورد دەتوانێت خۆی لە حكومەتێكی لەو جۆرەدا ببینێتەوە؟

سەعد موتەڵیبی: حكومەتی زۆرینەی سیاسی تایبەت بۆ كورد و لایەنەكانی تر سودێكی گەورەی هەیە، بۆ نمونە گەر 50 یان 60 پەرلەمانتارت هەبوو، گەر حكومەت خۆی دزییەوە لە جێبەجێكردنی داواكارییەكانت، بەس پاشەكشە بكەن، حكومەت دەڕوخێت، بۆیە باشترین گرەنتی بۆ برا كوردەكان، بەشداریكردنیانە لە حكومەتی زۆرینەی سیاسی، هەر كاتێك هەستیان كرد ستەمییان لیدەكرێت یان داواكارییەكانیان لەلایەن ئەو سیستمە نوێیە و لەلایەن حكومەتەوە جێبەجێ‌ ناكرێت، پاشەكشە دەكەن لە پەرلەمان و حكومەت دەڕوخێنن، كێشەكان بەمشێوە دەكرێت چارەسەربكرێن، بەڵام پەنابردن بۆ سوپا و بۆ پێشمەرگە و بۆ ئاسایش، یان بۆ تیرۆركردن، ئەو سیاسەتانەی پێشتر پیادە دەكرا، سودییان نییە و كێشەی زیاترمان بۆ دروست دەكەن.
سەبارەت بە سیستمی ئابوریش، بۆ نمونە گەر توركمان بم یان كورد، یان عەرەب، باشترین پیشەم هەبێت لە كەركوك بژیم، بەلامەوە گرنگ نییە كێ‌ حوكمی شارەكە دەكات، خوای دەكرد یەكێك لە بەسرەوە دەهات حوكمی دەكرد، من لەڕووی ئابورییەوە كێشەم نییە، گەر براكانمان لە هەرێم كێشەكانیان چارەسەر ببێت، دۆخی ئابوری باش بێت و یاسای نەوت و غاز تێبپەڕێنرێت و هەرێم بە ئارەزووی خۆی نەوت هەناردە بكات و داهاتەكەشی بەشێوەیەكی تەواوەتی بچێتە خەزێنەی گشتییەوە نەك لەلایەن هەندێك لە گەندەڵكارانی هەرێمەوە بدزرێت،لەوە زیاتر چی دەوێت، هاوڵاتی دەیەوێت دڵنیابێت لە ژیانی،چارەسەركردنی ئەم كێشە ئاڵۆزانە لەنێو بەرنامەی حكومی ئێمەدا دانراوە و لەئێستاوە كاریی بۆ دەكرێت.
نە بەڵێنمان بدەنێ‌ و نە بەڵێنتان پێدەدەین، لەڕێی ئەم كارە هاوبەشەی دیاریمان كردووە، كێشەكان چارەسەر دەكەین، ئەگەر چارەسەریش نەكران و جێبەجێ‌ نەكران، حكومەتەكە دەڕوخێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

چاوپێکەوتن

بەغدا ڕێگرە لە بەجینۆساید ناساندنی تاوانەكانی داعش
مەحمود حاجی ساڵح بۆ (خەڵك): قەرەبووی زیانەكانی هەرێم بە 384 ملیار دۆلار خەمڵێنراوە

خەڵك- تایبەت
وەزیری كاروباری شەهیدان و ئەنفالكراونی حكومەتی هەرێم لە دیمانەیەكیدا لەگەڵ (خەڵك)، باس لە هەوڵەكانیان سەبارەت بە ناساندنی تاوانی پەلاماری داعش بۆ سەر كوردانی ئێزدی بە جینۆساید و ئەو ئاستەنگانە دەكات، كە بەهۆی حكومەتی عیراقییەوە بۆ ئەو كەیسە دێنە پێش.

هەر لەم چاوپێكەوتنەدا، مەحمود حاجی ساڵح، وەزیری كاروباری شەهیدان و ئەنفالكراوانی حكومەتی هەرێم، باس لە یەكخستنەوەی دۆسیەی شەهیدانی پارتە سیاسیەكان لە چوارچێوەی وەزارەتەكەیدا و ئەو هەوڵانە دەكات، كە دراون بۆ بەگەڕ خستنی نەخۆشخانەی چارەسەری بەركەوتووانی چەكی كیمیایی و باس لەو سەردانانەش دەكات، كە بۆ دەرەوەی وڵات ئەنجامی داون سەبارەت بە هەماهەنگی نێودەوڵەتی و چاودێری ڕێكخراو و كەسایەتییەكان بۆ ئەو دادگا نێودەوڵەتییەی هەوڵیانە تیایدا دۆسیەكانی جینۆسایدی كوردانی ئێزدی و زۆر دۆسیەی دیكەی تێدا یەكلایی بكەنەوە.

خەڵك: پەیوەست بە دۆسیەی ئەو تاوانانەی دەرهەق بە كوردانی ئێزدی كراون، هەوڵەكانی ئێوە بۆ بەجینۆساید ناساندن و بە نێودەوڵەتی كردنی ناساندنی كەیسی كوردانی ئێزدی چیتان كردوە؟
مەحمود حاجی ساڵح: لەپاش پەلاماری داعش بۆ سەر كوردانی ئێزدی لە شنگال لە 3-8-2014 بە ماوەی 10 ڕۆژ دوای ئەو پەلامارە، لە ئەنجومەنی وەزیران كۆبوونەوەیەكمان ئەنجامدا، تیایدا دوو بڕیار درا، بڕیاری یەكەم ئەوە بوو، لیژنەیەك پێكهێنرا بۆ بەدەمەوەچوونی كوردانی ئاوارەی ئێزدی و بەتەنگەوەهاتنیان لە ڕووی خۆراك و پێداویستی و نیشتەجێكردنیان، دووەم بڕیار ئەوەبوو لیژنەیەك پێك بێت لە ئاستێكی باڵا بۆ كۆكردنەوەی بەڵگەی ئەو تاوانانەی دەرهەقیان كراوە، تا ببنە بنەمای سەرەكی هەر دادگایەك، كە لە داهاتودا پێك هات لەسەر كەیسەكەیان، تا ڕوون بێت ئەمەی كراوە بەرامبەر پێكهاتەكانی ئیزدی و شەبەك و كاكەیی و كریستیانەكان و هەر پێكهاتەیەكی دیكە، تاوانی جینۆسایدە یان تاوانی مرۆڤایەتییە، یان تاوانی جەنگە.

لە 17-8-2014 بڕیار دەرچوو ئێمە كراینە سەرپەرشتیاری لیژنەیەكی باڵا بۆ كۆكردنەوەی بەڵگە، كە تیایدا فەرمانگەی پەیوەندیەكان، مافی مرۆڤ، نوێنەری كوردانی ئێزدی، وەزارەتی ناوخۆ، كاروباری ناوچەدابڕاوەكان، سكرتاریەتی ئەنجومەنی وەزیران ئەندام بوون تیایدا.
وەك لیژنەكەمان سەرەتا چەند كۆبوونەوەیەكی باشمان ئەنجامدا، هەموو ئەوانەی شارەزای جینۆساید بوون لە هەرێم بانگمان كردن، بەرنامەمان دانا چی بكەین، بڕیارماندا دەستەیەكی كۆكردنەوەی بەڵگە دروست بكەین، داوامان لە ئەنجومەنی دادوەری كرد و حاكمێكیان بۆ داناین، هەروەها لە وەزارەتی ناوخۆ هەندێك لێكۆڵەری شارەزا، لە تەندروستیش پزیشكی پسپۆر لە بواری دادوەری و ژمارەیەك توێژەری كۆمەڵایەتی دیاریكران، كە لە ماوەی دوو مانگدا توانیمان بەڵگەی زۆر باش كۆبكەینەوە.
بە هاوكاری ئەو دەستەیەی پێكمان هێنا، لە مانگی 10ی 2014 یەكەم سەردامان بۆ ئەوروپا، بۆ “داناخ” لە هۆڵەندا دەست پێكرد، سەرۆكی دادگای نێودەوڵەتی تاوانەكانمان بینی و بەڵگەكانمان ڕادەستكردن، هەر لەوێ‌ سكاڵامان لەسەر سەرانی داعش تۆمار كرد.
لە بڕۆكسل، فەڕەنسا و سوسیرا، لە هەر جێگەیەك لەگەڵ لایەنی پێویست كۆبوونەوەمان كردبێت بەڵگەكانمان ڕادەستكردن و داوامان كردووە، كە بەدەم داواكانمان بێن تا كەیسی كوردانی ئێزدی بەدواداچوونی جیددی بۆ بكرێت.

خەڵك: پاش كۆكردنەوەی بەڵگە و نیشاندانی ئەو بەڵگانە و تۆماركردنی داوای یاسایی لە دادگای تاوانی نێودەوڵەتی هیچ ئاكامێكی دڵخۆشكەر هەبوو؟
مەحمود حاجی ساڵح: دوای 9 مانگ “دادگای لاهای” پێی ڕاگەیاندین، بەڵگەكانتان زۆر گرنگن و جێی متمانەن و باوەڕ پێكراون، بەڵام بەهۆی ئەوەی عیراق ئەندام نییە لە”دادگای لاهای”، (دادگای تاوانی نێودەوڵەتی)، عیراق لەسەردەمی ڕژێمی پێشوو تەنها 7 ڕۆژ ئەندامی ئەو دادگایە بووە و كشاوەتەوە، تا ئێستاشی لەسەر بێت عیراق ئەندام نییە، ئەمە كێشەی ئەوەی هێنایە پێش بۆمان، كە كارەكانمان وەك پێویست نەچنە پێش، كە ناتوانن لێكۆڵینەوە بكەن لەسەر كەیسەكە.

خەڵك: پاش ئەمە چ ڕێیەكتان گرتە بەر بۆ ناساندنی كەیسی تاوان دەرهەق بە كوردانی ئێزدی؟
مەحمود حاجی ساڵح: دواتر لە بڕۆكسل لەگەڵ ریَِكخراوی ( كۆمیسیۆنی نێودەوڵەتی بۆ لێكۆڵینەوە لە تاوانەكانی داعش)، ڕێكەوتنمان كرد، تا ئەوانیش هەماهەنگ بن لەگەڵمان بۆ كۆكردنەوەی بەڵگەی زیاتر لە سەر كوشت و بڕی داعش دژ بە كوردانی ئێزدی، بەڵگەی باشیان بۆ كۆكردینەوە، لەڕێگەی ئەو ڕێكخراوە (كۆمیسیۆنی نێودەوڵەتی بۆ لێكۆڵینەوە لە تاوانەكانی داعش)، بە پڕۆژەیەك داوامان لە بەغدا كرد، كە هاوكارمان بن، چونكە بۆ هەموو دادگاكان، كە ڕوومان تێكردوون بۆ بەدواداچوونی ئەم كەیسە دەبێت بەغدا هاوكار بێت، لەبەر ئەوە سیادە بەغدایە ئەوەش كێشەی ئێمەیە.
بۆ یەكلایی كردنەوەی كەیسەكەشمان، سێ‌ پێشنیار كرا، پێشنیاری یەكەم ئەوەبوو دادگایەكی نێودەوڵەتی وەكو ئەوەی بۆ دۆسیەی كوشتنی ڕەفیق حەریری پێكهێنرا، وەك ئەوەی بۆ سیرالیۆن و كەمبۆدیا و زۆر لە وڵاتان دروستكران، ئەمەش هەر ڕەزامەندی بەغدای پێویست بوو، كە بەداخەوە تا ئێستا نەكراوە.
پێشنیاری دووەم ئەوە بوو دادگایەكی تێكەڵ لە نێوان بەغدا و هەرێم لە ژێر چاودێری نەتەوە یەكگرتووەكان و پسپۆڕانی نێودەوڵەتی بۆ كەیسەكە پێك بێت.
پێشنیاری سێیەم ئەوە بوو، دادگایەكی ناوخۆیی هەبێ‌، كە ئێمە خۆمان باوەڕمان بەو دادگایە نییە، چونكە، پەندمان لە دادگایی كردنی سەدام و دارودەستەكەی وەرگرت، دادگای ناوخۆیی لە عیراق بینیمان چۆن مامەڵەی لەگەڵ كەیسەكانی كیمیاباران و فەیلیەكان و بارزانیەكان و بۆردومانی قەڵادزێ‌ و سەیدسادق و كەیسی ئەنفال و زۆر كەیسی دیكەدا كرد، بۆیە ئێمە باوەڕمان بەو دادگا ناوخۆییە نییە، چونكە كەیسێك دادگا قەراری یەكلاكەرەوەی لەسەردا، هیچ دادگایەكی دیكە بۆی نییە ئەو دۆسیەیە ببینێتەوە یان بەر باسی بخات، جا زۆر كات دەبیستینەوە، كە دەوترێت كەیسی كوردانی ئێزدی بۆ بەنێودەوڵەتی ناكرێ‌؟ ئەمە گرفتەكانن، كە دێنە پیش بۆمان بەهۆی ئەوەی بەغدا خاوەن سیادەیە و بەدەنگ داواكانی ئێمەش نایەت.
ئەو دادگاییانەش، كە لە عیراق كراون، لە 16 كەیس 6 كەیس بڕیاری یەكلایكەرەوەیان لەسەر دراوە.

خەڵك: لە سەروەختی ئەو تاوانەی، كە دەرهەق بە كوردانی ئێزدی و پێكهاتە و ئاینەكانی دیكە كراون، تا ئێستا بەڵگەكان چەندن و جۆری ئەو بەڵگانەی كۆتان كردوونەتەوە لە چیدا خۆیان دەبیننەوە؟
مەحمود حاجی ساڵح: لە ماوەی چوار ساڵی ڕابردوودا، بەڵگەی پێویست لەسەر تاوانەكانی داعش و بەجینۆساید ناساندنی تاوانەكانیان و لە ڕێگای دامەزراندنی دەستەی لێكۆڵینەوە و كۆكردنەوەی بەڵگەی تاوانەكان لە دهۆك خزمەتێكی زۆر گەورە كراوە بە كەیسەكە، بەڵگە و دۆكیومێنت لەسەر تاوانەكان كۆكراوەتەوە و ووتەی شاهێدحاڵەكان وەرگیراوە، كە هەتا ئێستا توانیویانە زیاتر لە (4206) دۆسیە تۆماربكەین، كە (1778) دۆسیە لێكۆڵینەوەیان تێدا تەواوبووە و ئامادەكراوە بۆ دادگا و 2428 دۆسیە لە ژێر لێكۆڵینەوەدایە و هێشتا تەواو نەبووە.
لە كۆی ئەو دۆسیانەی كە لێكۆڵینەوەیان تێدا تەواو بووە (1191) دۆسیەیان تایبەت بوون بە كچان و ژنان و ئافرەتان، جگە لەوەی (2495) كەسی وونبوو تۆماركراوە كە (845) كەسیان لە ڕەگەزی مێینەیە، هەتا ئێستا (2303) كەس لە كۆی وونبووان هیچ زانیاری و هەواڵیان نیە.

هەروەها هەتا ئێستا (2036) دۆسیەی تاوانی توندوتیژی سێكسی لە دەستەكەمان تۆماركراوە دژ بە كچان و ژنانی كوردانی ئێزیدی، كە (1052) كەسیان لە سەروی تەمەنی (18) ساڵ بوون و (984) كەسیشیان لە ژێر تەمەنی (18) ساڵن.

خەڵك:لەم دواییانەدا سەردانی ئەمریكاتان كردبوو؟ گەر باسێكی ئەو سەردانەتان بكەن.
مەحمود حاجی ساڵح: ئێمە لە سەردانماندا بۆ ئەمریكا، كە لە لایەن مۆزەخانەی هیندیە سوورەكان بانگێشت كرابووین، لەوێ‌ چووینە نوێنەرایەتی عیراق داوامان كرد بەغدا بۆ كەیسی كوردانی ئێزدی هاوكارمان بێت، هەروەها لەگەڵ دامەزراوەی USAD و لەگەڵ نوێنەرانی جیاجیای ئەمریكایی و پەیوەنیدار بە مافەكانی مرۆڤ لەسەر دۆسیەكانی كوردانی ئێزدی و هەموو ئەو تاوانانەی دەرهەق بە كورد كراون هاوكارمان بن.
لەگەڵ وەزارەتی دەرەوە و كۆنگرێس كۆبوونەوەمان ئەنجامداوە، هەر لەو سەردانەدا كۆبوونەوەمان لە گەڵ بەرێز كەریم ئەحمەد ئەسعەد خان، سەرۆكی تیمی نێودەوڵەتی بۆ بەڵگەكردن و دادپەروەری، كە لە لایەن ئەنجوومەنی ئاسایشەوە بە ژمارە 2379 لە 21 ئەیلولی 2017 دامەزراوە سازدا، داوامان لە گۆنگریسمانەكان كرد، كە هەوڵی دروست كردنی لۆبی بدەن بۆ ناساندنی تاوانەكانی داعش وەك تاوانی جینۆساید و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و تاوانی جەنگ، ئەم داوایەشمان لەپای ئەوە دێت، كە هەر گەلێك سیادەی نەبوو وەكو ئێمە، هەمیشە لە ئەگەردایە بۆ ڕووبەڕووبونەوەی ئەنفال و جینۆساید و ماڵوێرانی، بەو پێیەی سەربەخۆ نین و سیادەمان نییە.
هەر بۆیە لە تەواوی دیدار و بەسەركردنەوەكانمان بەڵێنی ئەوەمان پێدرا، كە بەدواداچوون ئەكەن و لەگەڵ وەزارەتی دەروەی عیراق قسە دەكەن و هاوكارمان دەبن.
هەروەها داوامان كرد، كار بكەن بۆ دامەزراندنی سەنتەرێكی دەروونی تایبەت بە قوربانیەكانی توندوتیژی سێكسی و دروستكردنی مۆنۆمێنتێكی تایبەت بە قوربانیەكانی كوردانی ئێزیدی لە شەنگال و ئەنفال لە گەرمیان.
داوای ئەوەشمان خستەبەردەست، هاوكاری حكومەت و وەزارەتەكەمان بكەن بە مەبەستی دروست كردنی تاقیگەی DNA تابتوانین ڕوفاتەكان بناسینەوە، لەم ڕووانەوە بەڵێنی هاوكاری جدیان پێ داوین.

خەڵك: جیا لەم داواكاریانە ئامانجی گرنگتری سەردانەكەتان چی بوو؟
مەحمود حاجی ساڵح: ئەمریكا و زۆرێك لەو وڵاتانەی، كە سەردانمان كردوون، ئامانج لێی دامەزراندنی دادگایەك بووە بۆ یەكلایی كردنەوەی ئەو تاوانانەی داعش دەرهەق بە كوردانی ئێزدی كردویەتی، چونكە ئێمە هەر لە گۆڕی بەكۆمەڵ تا دواین ڕزگاربووی دەستی داعش، بە بەڵگە لە لیژنەی بەدواداچوون و كۆكردنەوەی بەڵگەكان لای ئێمە بوونی هەیە.
لە ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، لیژنەیەك بۆ كەیسی پەلاماردان و ماڵوێرانیەكانی داعش پێك هاتووە تیایدا داوامان كردووە لیژنەی باڵا و وەزارەتی شەهیدان و كاروباری ئەنفالكراوانیش بە ڕاستەوخۆ بێت یان ناڕاستەو خۆ بەشدار بێت، بۆ كۆكردنەوەی بەڵگەكان و ئاگایان لە هەرێمی كوردستان بێت، چونكە ڕووداوەكە لە ناوچەیەكە، كە شنگال و دەوروبەریەتی، ناوچەكە ناوچەی كێشە لەسەرە و دانیشتوانەكەی كوردن، ناوچەكە تا پێش كارەساتەكەش لە ژیر دەستی هێزەكانی پێشمەرگەدا بووە، هەروەها زۆرینەی ئەو ئاوارانەی، كە لە دەستی داعش لە شنگال و دەورووبەری هەڵاتوون لە هەرێمی كوردستان پەنا دراون، هەروەها زۆرترین بەڵگە، كە كۆكراوەتەوە لای ئێمەیە، لەبەر ئەم هۆكارانە گرنگە ئێمەش لەو لیژنەیەی ئەنجومەنی ئاسایشدا بوونمان هەبێت.
هەروەها لە مۆزەخانەی هۆڵۆكۆست و هندیە سوورەكان داوامان كرد هاوكارمان بن بۆ ناساندنی ئەو تاوانانەی دەرهەق بە گەلی كورد كراون، تا هاوكارمان بن بۆ دابینكردنی جیگایەك، كە ساڵانە نمایشی بەڵگەی دیكۆمێنتی ئەو تاوانانە بكەین، كە نمونەی جینۆسایدن و دەرهەق بەگەلی كورد كراون، خۆشبەختانە ڕزامەندی بۆ كاری هاوبەش و ناساندنی تاوانەكانی دەرهەق بە گەلی كورد لە لایەن هەردوو ناوەندەوە دراوە.

خەڵك: ئەو ڕووفاتانەی، كە لە گۆڕە بەكۆمەڵە دۆزراوەكان دۆزیوتاننەوە، چۆن و بە چ شێوەیەك ناسراونەتەوە، سوود لە تاقیگەی ناوخۆیی وەرگیراوە؟
مەحمود حاجی ساڵح: ئێمە لە سەردانمان بۆ ئەمریكا، داوای دامەزراندنی دامەزراوەیەك بۆ پشكنینی DNA مان كرد، كە ئەمە زۆر گرنگە بۆ ئێمە و تا ئێستاش لە هەرێم دامەزراوەیەكی وامان نییە شارەزا و پسپۆری تیابێ‌، كە هەموو ئەو ڕوفاتانەی هەمانە یان هەڵیان ئەدەینەوە بناسرێنەوە، باشترین نمونەش بۆ ئەم قسەیەمان دۆسیەكەی مریەم هەڵەبجەیی بوو، كە چی بەسەر هات.
هەبوونی ئەو دامەزراوەیە بۆ ئێمە زۆر زۆر گرنگە، كاتی خۆی ئەمریكاییەكان لە شەڕی بۆسنە، ئەو تاقیگەیەیان دانا و كارئاسانی زۆری كرد بۆ ناسینەوەی ڕوفاتی قوربانیان، بەڵێنی ئەوە درا، كە كارمان بۆ بكەن بۆ ئەو مەبەستە.

خەڵك: سەبارەت بە قەرەبووی كوردانی ئێزدی چ كارێك كراوە؟
مەحمود حاجی ساڵح: لە دەستوردا لەمادەی 132 هاتووە قەرەبووی هەموو عیراقییەك بكرێتەوە هەر لەتاوانی جینۆساید و زیندانیانی سیاسی … هتد، بەڵام تا ئێستا نە قەرەبوو كراونەتەوە نە داوای لێبوردنیش كراوە، كوردانی ئێزدیش، كاتێك قەرەبوو دەكرێنەوە، كە لە دادگا بسەلمێت، كە ئەمەی بەسەر ئەواندا هاتووە جینۆسایدە، ئێمەش بۆیە ئەو كەیسەمان بردۆتە دەرەوە تا دادگایەك دروست بێ‌ بۆ سەلماندنی ئەو تاوانە، ئەوەش، كە بەسەر كوردانی ئێزدی هاتووە ڕەگەزەكانی جینۆسایدیان تیادا بەرجەستەیە، برسی كراون، دایك لە وەچە و باوك لە منداڵ و ژن لە پیاو جیاكراونەتەوە، نێرینەكان زیندەبەچاڵ كراون، ژن و كچەكان بە كۆیلە و سەبایا كراون و مامەڵەی كڕین و فرۆشتنیان پێوە كراوە.
حكومەتی عیراقیش تا ئێستا هاوكارمان نەبوون، تەنانەت هاوكارنەبوون گۆڕەكانیش هەڵ بدەینەوە، كە تائێستا 68 گۆڕ ماون هەڵبدرێنەوە.
بەغدا لە پێكهێنانی دادگایەكی تێكەڵیشدا ڕەزامەندی نەنواند بۆ كەیسی پەلاماری داعش بۆ سەر كوردانی ئێزدی، دواجار ئێمە لە كۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیراندا بڕیارماندا، كەلەسەر دادگا نێودەوڵەتیەكە كار بۆ ئەو دۆسیەیە بكەین.

خەڵك: سەبارەت بە قەرەبووی زیانەكانی هەرێم هیچ خەمڵاندێكتان لەبەردەستایە، كە زیانەكان چەندن و گفتی بەغدا بۆ قەرەبوو كردنەوە چۆنە؟
مەحمود حاجی ساڵح: پێشتر وەزارەتی كاروباری شەهیدان و ئەنفالكراوان خەمڵاندویەتی، كە لە سەرانسەری هەرێمی كوردستان، زیانەكان لە كوێركردنەوەی كانیەك تا سوتماك و ماڵوێرانی هەمەجۆر بە 384 ملیار دۆلار خەمڵێندراوە، كە دەبێت حكومەتی عیراقی دابینی ئەو خەمڵاندنە مادییە بدات، بەڵام تا ئێستا دینارێكی نەداوە.

خەڵك: لە ڕووی مینحە و خەرجیەكانتان بۆ كەسوكاری شەهیدان و ئەنفال و زینداینان، بەرێكردنی كارەكانتان لە چ ئاستێكدایە؟
مەحمود حاجی ساڵح: سەبارەت بە مینحەی كەسوكاری شەهید و ئەنفال و زیندانی سیاسی هەموو هەوڵمان ئەوەبووە كە شایستەترین خزمەتیان بكەین، لە میانی ئەو دۆخەش، كە بەسەر هەرێمدا هات لە ڕووی داراییەوە، ئێمە وتمان بەڵێ‌ وەك ئەوانی دیكە مینحە و مووچە دوا بكەوێت، بەڵام ناكرێ‌ و نابێ‌ كەمكردنەوەی مینحە هۆكار بێت بۆ كەمكردنەوەی ئەو بڕە پارەیەی دەدرێتە كەسوكاری شەهید و ئەنفال و زیندانی سیاسی، تا ئەم كاتەش مانگانە مینحە بە بێ‌ لێبڕین وەك خۆی دابەشكراوە.
پەیوەست بە خزمەتەكانی دیكەشمان، ساڵانە نزیكەی 24 ملیار دینار كرێی خوێندن و ئەوەندەش تێچووی نەخۆش بۆ كەسوكاری شەهید و ئەنفال و زیندانی دەدەین.
وەك لایەنی نیشتەجێبوونیش، 11069 پارچە زەوی فەرمانی بۆ دەركراوە لە لایەن بەرێز قوباد تاڵەبانی، جێگری سەرۆك وەزیران، پێشتریش 10 هەزار فەرمانمان هەبووە، داوامان كردووە لە وەزارەتی شارەوانی، كە زەوی دابین بكات و ئێستا كارەكانمان بۆ دابینی زەوی لای وەزارەتی شارەوانییە.
هەروەها داواشمان كردووە چاكسازی بكرێت لە لیستی شەهیدان و ئەنفال و زیندانیان ئەوەش لە پەرلەمانە و كردوومانە بەیاسا و چاوەرێی پەسەندكردنی یاساكە دەكەین، بە پێی یاساكە پێداچوونەوە بە دۆسیەی هەموو شەهیداندا دەكرێت و لە ڕووی یاساییەوە ئەو دۆسیانە ڕێكدەخرێتەوە.
جگە لەوەش كارمان كردووە، كە ئەم مینحە و خەرجیانەی هەمانە چۆن بیانخەینە سەر بەغدا، چونكە بە پێی مادەی 132ی دەستور، هەموو خەرجی و دابینی مینحە و لەخۆگرتنێك لەسەر حكومەتی ئیتحادییە، كاری زۆرمان لەسەر كردووە و كۆتا جار لە دانیشتنەكانماندا لەگەڵ لایەنی بەرپرس لە بەغدا ئەوەبوو كراوە بە بڕیار، كە هەموو ئەوانە بچنە سەر عیراق و چاوەڕێی كات ئەكەین بۆ گفتوگۆی بڕاندنەوەی ئەو ئاڵوگۆڕە تا بچنە سەر بەغدا، ئەو كاتەش جیاوازی پلە نامێنێ‌ مووچە وەك یەكی لێدێت، كێشە و گرفتی ئیمتیازات كەم ئەبێتەوە و مووچەكان باش ئەبن.

خەڵك: سەبارەت بەپێداچوونەوەبە بەركەوتووانی چەكی كیمیایی و بەگەڕخستنی نەخۆشخانەی بەركەوتووانی چەكی كیمیایی چیتان كردووە؟
مەحمود حاجی ساڵح: خەڵكێكی زۆر خۆی نوسیوە، كە بەركەوتووی چەكی كیمیاییە، 6 هەزار دۆسیە لای ئێمە هەیە داومانەتەوە بە لیژنەیەكی پشكنینی سەر بە وەزارەتی تەندروستی تا پێداچوونەوەی بۆ بكرێت، دەربارەی نەحۆشخانەكەش ئامێری باشی تێدایە، بەڵام كێشە نەبوونی پسپۆرییە، ئێمە لەگەڵ وەزیری تەندروستی لە لایەن ئەنجومەنی وەزیرانەوە ڕاسپێردراین، كە لەگەڵ وەزارەتی تەندروستی ئێران گرێبەستێك بكەین، بۆ هێنانی 5 پزیشكی هەمیشەیی بۆ نەخۆشخانەی چارەسەری بەركەوتووانی چەكی كیمیایی، لە بوارەكانی چاو، سنگ و پێست ، لەگەڵ ستافێكی پەرستیاری، بەڵام بەهۆی داخستنی سنور و فڕۆكەخانەكان نەمانتوانی ئەو سەردانە بكەین و گریبەستەكە یەكلایی بكەینەوە.
ئێمە بۆ هەر مەسەلەیەك سەردانێكی دەرەوەمان كردبێ‌ هەڵەبجە و بەركەوتووانی كیمیایی و چارەسەری بەركەوتووان لە ئەجێنداماندا بوون داوا و خواستی زۆریشمان لەنوێنەرانی وڵاتان هەبووە بۆ ئەو مەبەستە.
خۆشحاڵانە لەو ماوەیەدا 278 كارمەند دادەمەزرێن بەمە ستافی نەخۆشخانەكە تەواو دەبێت، ئێمەش و وەزارەتی تەندروستی لە هەوڵی جدیداین بۆ خستنە گەڕی ئەو نەخۆشخانەیە، ئەوانەش، كە دۆخیان باش نییە، دەبرێنە دەرەوەی هەرێم بۆ چارەسەر، تا ئێستاش 35 كاروانی 35-40 كەسی كە بەركەوتووی چەكی كیمیاین ڕەوانەی كۆماری ئیسلامی ئێران كراون بۆ چارەسەر، كە تیایاندا هەبووە چەند جارێك براوەتە دەرەوەی وڵات.

خەڵك:چ هەوڵێكتان هەیە بۆ یەك پێناسی و وەرگرتنەوەی دۆسیەی شەهیدانی پارتە سیاسیەكان و ڕێكخستنەوەیان لە چوارچێوەی كاری وەزارەتەكەتاندا؟
مەحمود حاجی ساڵح: لە ڕێی پێناسێكی نوێوە سیمای حزبی بوونمان نەهێشتووە و بەم نزیكانە پێناسێكی وەك یەك (موحد) دەبێتە پێناسی سەرجەم شەهیدان و ئەنفالكراوان و زیندانیان، كە پێناسی وەزارەتە و لە پێناسی حزبابەتی دەردێت، هەروەها دۆسیەی هەر حزبێك سەبارەت بە شەهیدان و ئەنفال و زیاندانیان دەبێت بێتەوە ناو وەزارەت و داوامان كردووە، كە سەرجەمی ئەو دۆسیانە ڕێكبخرێن و مۆركی دوو ئیدارەیی نەمێنێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە
ریکلام

کوردستان

دوایین